Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 12/5 lên đường công du Trung Quốc và dự kiến hội đàm với Chủ tịch Tập Cận Bình vào ngày 14/5. Sự kiện thu hút nhiều chú ý, bởi đây là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của ông Trump trong nhiệm kỳ thứ hai và là lần đầu tiên một tổng thống Mỹ đến Bắc Kinh từ năm 2017.
Hai lãnh đạo dự kiến trao đổi về các vấn đề như thuế quan, Đài Loan, cạnh tranh về trí tuệ nhân tạo (AI) và khoáng sản chiến lược. Chiến sự Iran, vấn đề mới phát sinh từ cuối tháng 2, cũng sẽ được đưa ra thảo luận, bởi cả hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đều bị ảnh hưởng.
Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập đều sẽ kỳ vọng cuộc gặp sẽ mang lại kết quả có lợi, bởi những nội dung mà hai lãnh đạo thảo luận có thể tác động tới quỹ đạo quan hệ Mỹ – Trung và trật tự quốc tế trong thập kỷ tới, theo cây viết Anthony Zurcher và Laura Bicker của BBC.
Chiến sự Iran
Cuộc chiến do Mỹ – Israel phát động nhằm vào Iran đã bước sang tháng thứ ba, đẩy giá năng lượng tăng cao, tạo ra hệ lụy với cả khu vực Trung Đông lẫn kinh tế thế giới. Hai bên đã ngừng bắn từ đầu tháng 4, nhưng đến nay vẫn chưa thể tìm được giải pháp hòa bình.
Trung Quốc là bên mua đáng kể dầu thô từ Iran và tận dụng nguồn cung giá rẻ này để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nên bất cứ sự gián đoạn nào cũng có thể gây tác động tiêu cực tới Bắc Kinh. Trong khi đó, chiến sự kéo dài làm dấy lên lo ngại về giá nhiên liệu tại Mỹ và nguy cơ lún sâu hơn vào một cuộc xung đột mới tại Trung Đông. Do đó, hai bên đều có động lực để tìm kiếm một giải pháp ổn định cho cuộc khủng hoảng.
Trung Quốc đã thể hiện vai trò trung gian bằng cách phối hợp với Pakistan thúc đẩy kế hoạch ngừng bắn và mở lại eo biển Hormuz. Chuyến thăm Bắc Kinh tuần trước của Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi được xem là tín hiệu cho thấy ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc tại Trung Đông.
“Tôi nghĩ Mỹ hiểu rằng Trung Quốc sẽ phải đóng một vai trò nào đó nếu họ muốn đưa Iran trở lại bàn đàm phán”, Ali Wyne, chuyên gia về quan hệ Mỹ – Trung tại tổ chức nghiên cứu về xung đột ICG, trụ sở Bỉ, nhận định.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio gần đây đã bày tỏ hy vọng Trung Quốc sẽ gây sức ép với Iran về vấn đề Hormuz. Ông Trump cũng có thể thuyết phục Trung Quốc không chặn một nghị quyết Hội đồng Bảo an lên án việc Iran tấn công tàu thuyền di chuyển qua Hormuz, sau khi Bắc Kinh đã phủ quyết một văn kiện tương tự.
Vấn đề Đài Loan
Đài Loan từ lâu đã là nguồn cơn khiến quan hệ Mỹ – Trung căng thẳng. Trung Quốc luôn coi Đài Loan là một tỉnh chờ thống nhất, kể cả bằng vũ lực nếu cần thiết. Mỹ cam kết tôn trọng nguyên tắc “Một Trung Quốc”, nhưng tiếp tục duy trì quan hệ với Đài Loan và cung cấp cho hòn đảo các loại khí tài hiện đại.
Chính quyền ông Trump thời gian qua tiếp tục phát đi những tín hiệu không nhất quán. Washington cuối năm ngoái công bố thương vụ bán vũ khí trị giá 11 tỷ USD cho Đài Bắc, khiến Bắc Kinh phản ứng gay gắt. Nhưng ông Trump nhiều lần tránh cam kết rõ ràng về việc bảo vệ Đài Loan nếu xảy ra xung đột, cáo buộc Đài Bắc lấy đi ngành công nghiệp bán dẫn của Mỹ.
Trên thực địa, Trung Quốc vẫn tiếp tục gây sức ép với Đài Loan bằng các hoạt động triển khai máy bay và tàu chiến tuần tra gần như hàng ngày. Ông Rubio tuần trước nhấn mạnh Mỹ không muốn xảy ra “những sự kiện gây mất ổn định” tại khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương.
“Một khả năng là Trung Quốc và Mỹ có thể theo đuổi chiến lược ‘kiềm chế lẫn nhau’, chẳng hạn Mỹ giảm số lượng các thương vụ bán vũ khí cho Đài Loan, đổi lại Trung Quốc giảm các cuộc tập trận quân sự nhằm vào hòn đảo”, giáo sư Zhao Minghao, chuyên gia về quan hệ quốc tế tại Đại học Phúc Đán, nói với AP.
Căng thẳng về kinh tế – công nghệ
Trong hầu hết năm 2025, Mỹ và Trung Quốc đã tiệm cận một cuộc chiến thuế quan mới, có thể làm rung chuyển kinh tế toàn cầu. Tổng thống Trump liên tục tăng rồi giảm thuế suất với Trung Quốc, có lúc vượt 100%. Trung Quốc đáp trả tương ứng, hạn chế xuất khẩu đất hiếm, dừng mua nông sản Mỹ, giáng đòn trực tiếp vào nông dân tại những bang từng bỏ phiếu bầu ông Trump.
Căng thẳng thương mại đã hạ nhiệt sau khi ông Trump và ông Tập gặp tại Hàn Quốc hồi tháng 10/2025, nhưng hai bên vẫn tồn tại nhiều bất đồng. Ông Trump dự kiến thúc đẩy Trung Quốc mua thêm nông sản Mỹ, trong khi Bắc Kinh muốn Washington giảm điều tra thương mại và hạn chế dùng thuế quan để gây sức ép.
“Chiến lược của Trung Quốc là thúc đẩy sự ổn định bằng cách trả đũa”, giáo sư Zhao nói. “Hai lãnh đạo lần này có thể đạt một thỏa thuận thương mại toàn diện, nhưng không đồng nghĩa thương chiến kết thúc và sẽ có các điều kiện đi kèm”.
Một nội dung khác được quan tâm là cạnh tranh công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực AI và chip bán dẫn. Trung Quốc đang đầu tư mạnh vào AI, robot hình người và các ngành công nghệ cao, coi đây là động lực tăng trưởng then chốt trong tương lai.
Tuy nhiên, nhiều công nghệ cốt lõi mà Trung Quốc cần vẫn phụ thuộc vào chip từ Mỹ. Điều này khiến Washington có thêm công cụ kiềm chế đối thủ. Mỹ thời gian qua liên tục siết xuất khẩu chip sang Trung Quốc với lý do an ninh quốc gia, đồng thời cáo buộc các công ty Trung Quốc sao chép hoặc đánh cắp công nghệ AI.
Trong khi đó, Trung Quốc nắm trong tay lợi thế quan trọng là đất hiếm, kiểm soát khoảng 90% năng lực tinh chế, tách lọc và sản xuất loại nguyên liệu thiết yếu đối với điện thoại thông minh, pin xe điện và ngành quốc phòng. Điều này tạo ra khả năng mặc cả đáng kể cho Trung Quốc trong bất cứ cuộc đàm phán nào.
“Một cuộc chiến tranh lạnh về AI đang dần hình thành”, Yingyi Ma, nhà nghiên cứu về Trung Quốc của Viện Brookings, nhận định. “Nhà Trắng cáo buộc Trung Quốc đánh cắp AI của Mỹ ở ‘quy mô công nghiệp’, trong khi Bắc Kinh được cho là đã tìm cách ngăn Meta thâu tóm Manus, một startup AI do người Trung Quốc sáng lập nhưng hiện đặt trụ sở tại Singapore. Cuộc cạnh tranh sâu xa hơn không nằm ở việc bên nào sao chép mô hình của bên nào, mà là cuộc đua giành nhân tài có khả năng xây dựng thế hệ AI tiếp theo”.
Nhiều chuyên gia không kỳ vọng sẽ có đột phá lớn về các vấn đề nêu trên khi lãnh đạo Mỹ – Trung gặp mặt.
“Hai phía đều có đồng thuận rằng sự ổn định trong quan hệ là điều quan trọng”, theo ông Levin. “Nếu vượt qua câu chuyện về ổn định, vấn đề ‘tiếp theo sẽ là gì’ trong quan hệ song phương sẽ trở nên phức tạp hơn nhiều. Vì thế, kết quả khả dĩ nhất từ cuộc gặp này là sẽ không có nhiều thay đổi đáng kể”.
Theo Ryan Hass, chuyên gia về Trung Quốc thuộc Viện Brookings, nếu chuyến thăm diễn ra suôn sẻ và ông Trump cảm thấy mình được tiếp đón một cách tôn trọng, quan hệ Mỹ – Trung sẽ tiếp tục trong trạng thái yên ắng nhưng đầy dè chừng.
“Ngược lại, nếu phải rời đi với cảm giác bị thiếu tôn trọng hoặc bị xem nhẹ, Tổng thống Trump có thể sẽ thay đổi lập trường”, ông Hass nói.
Hôm qua (28.4), AP đưa tin chính quyền Tổng thống Trump sa thải các thành viên của Hội đồng Khoa học quốc gia. Đây là một hội đồng phi chính trị gồm các chuyên gia nổi tiếng chịu trách nhiệm tư vấn và giám sát NSF.
Trong bài viết đăng trên blog, Tổ chức Union of Concerned Scientists (UCS) chỉ trích: Nếu không có Hội đồng Khoa học quốc gia hoạt động trong thời gian tới, NSF sẽ không có sự hướng dẫn và giám sát của các chuyên gia độc lập, và công chúng không có thông tin về cách cơ quan này đang thực hiện sứ mệnh.
Được thành lập hơn 50 năm trước bởi các nhà khoa học và sinh viên tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) tại Mỹ, UCS là một liên minh phi lợi nhuận dựa trên cơ sở khoa học gồm hơn 400.000 công dân và nhà khoa học đang nỗ lực cải thiện môi trường và biến thế giới thành một nơi an toàn hơn.
UCS đặt ra lo lắng rằng Nhà Trắng trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump đang chính trị hóa các hoạt động khoa học. Tổ chức này nêu: "Có nhiều lý do khiến chúng ta lo lắng, bởi vì đây không phải là trường hợp đầu tiên can thiệp chính trị vào Hội đồng Khoa học quốc gia và NSF trong nhiệm kỳ thứ 2 của Tổng thống Trump. Năm ngoái, học giả nổi tiếng và cựu phó trợ lý của tổng thống là TS Alondra Nelson đã từ chức trong Hội đồng Khoa học quốc gia, với lý do mất tính liêm chính trong thể chế và sự can thiệp chính trị từ các quan chức Trump trong các cuộc thảo luận của hội đồng. Vào tháng 3, chính quyền đã đưa ra một ứng cử viên không đủ tiêu chuẩn, mâu thuẫn để lãnh đạo NSF…".
Quan điểm bảo thủ của chính quyền Trump từ sớm đã có sự bất đồng sâu sắc với giới khoa học, nhất là các đại học hàng đầu nước Mỹ. Phát biểu tại Hội nghị Bảo thủ quốc gia năm 2021, ông J.D Vance - hiện là Phó tổng thống Mỹ - chỉ trích rằng: "Các trường đại học ở đất nước chúng ta về cơ bản là tham nhũng và chỉ chú tâm lừa dối và dối trá, chứ không phải sự thật". "Các trường đại học không theo đuổi kiến thức và sự thật. Họ theo đuổi sự lừa dối và dối trá", ông Vance tuyên bố và kết luận bằng cách dẫn lại một câu nói của cố Tổng thống Mỹ Richard Nixon (1913 - 1994, tại vị từ năm 1969 - 1974) rằng: "Các giáo sư là kẻ thù".
Chính quyền của Tổng thống Trump thường xuyên ám chỉ các đại học và tổ chức khoa học có xu hướng nghiêng về đảng Dân chủ. Vị chủ nhân đương nhiệm Nhà Trắng cho rằng hoạt động của nhiều trường đại học đi ngược lại giá trị của nước Mỹ.
Kể từ khi Tổng thống Trump tiếp nhận nhiệm kỳ thứ 2 đến nay, hàng chục ủy ban cố vấn liên bang tại các cơ quan khoa học đã bị giải tán, đóng băng hoặc bị gián đoạn - một xu hướng tương tự như sự gián đoạn trong tư vấn khoa học trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump. Nhà Trắng cũng cắt giảm mạnh mẽ ngân sách dành cho các quỹ nghiên cứu khoa học cũng như hoạt động nghiên cứu của các đại học danh tiếng.
Đầu năm ngoái, Đại học Johns Hopkins đã phải sa thải hơn 2.000 nhân sự sau khi mất 800 triệu USD tài trợ liên bang. Đại học Harvard và Nhà Trắng đã có một cuộc tranh cãi, kiện cáo căng thẳng kéo dài nhiều tháng.
Nhà khoa học chính trị Matt Grossmann, thuộc Đại học bang Michigan (Mỹ), cho rằng: "Nỗ lực của chính quyền Tổng thống Trump để tiến hành chiến tranh văn hóa đã tiến xa hơn nhiều trong nhiệm kỳ thứ 2, với nhiều sự chuẩn bị và nhân sự được trao quyền sử dụng nhiều công cụ có sẵn hơn để khuyến khích và ép buộc các tổ chức văn hóa trong các danh mục thay đổi hành vi".
Không những vậy, chính quyền Tổng thống Trump còn hạn chế các chương trình trao đổi nghiên cứu, hạn chế cả các chương trình thu hút nhân tài nước ngoài như hình thức visa H-1B. Ông cho rằng những chương trình như vậy làm hạn chế quyền lợi của chính người Mỹ. Trong khi đó, ngược lại, nhiều người lo ngại sẽ làm suy yếu nước Mỹ nếu không có những chương trình thu hút nhân tài từ những nước khác.
Từ năm ngoái, ngay sau khi ông Trump quay lại Nhà Trắng chỉ vài tháng, nhà kinh tế học Paul Krugman đã cho rằng "những gì đang xảy ra với nước Mỹ" chính là một phiên bản của "Cách mạng văn hóa" mà nhà lãnh đạo Mao Trạch Đông từng phát động ở Trung Quốc.
Theo Đài Fox News, ngày 4-5, thẩm phán liên bang Mỹ Zia Faruqui đã chỉ trích điều kiện giam giữ hà khắc đối với nghi phạm bị cáo buộc âm mưu ám sát Tổng thống Donald Trump, đồng thời gửi lời xin lỗi về vấn đề này.
Cole Allen bị tạm giam với cáo buộc tìm cách xâm nhập khu vực tổ chức tiệc của Hiệp hội Phóng viên Nhà Trắng nhằm sát hại ông Trump cùng một số quan chức cấp cao.
Ngay khi bị bắt, Allen bị đưa vào diện theo dõi tự sát và giam trong "phòng an toàn" với chế độ cách ly 24/7, không được liên lạc với bất kỳ ai ngoài luật sư bào chữa.
Nhóm luật sư của Allen đề nghị cho thân chủ dùng máy tính bảng để hỗ trợ việc chuẩn bị biện hộ. Ngoài ra, dù nhiều lần yêu cầu, Allen cũng không được cấp một cuốn Kinh Thánh.
Phía công tố lập luận việc giam giữ nghiêm ngặt là cần thiết để ngăn Allen tự làm hại bản thân - nghi phạm từng nói với điều tra viên rằng không kỳ vọng sống sót sau vụ tấn công.
Tuy nhiên, thẩm phán Zia Faruqui không đồng tình với lập luận này.
Ông cho rằng việc áp dụng biện pháp trói cố định năm điểm (cố định cả hai tay, hai chân và thắt lưng) đối với người chưa có tiền án là đáng lo ngại, đồng thời nhấn mạnh Allen vẫn được coi là vô tội cho đến khi có phán quyết khác.
Ông cũng dẫn chứng các bị cáo trong vụ bạo loạn tại Đồi Capitol ngày 6-1-2021, cho biết chưa từng có trường hợp nào bị giam giữ nghiêm ngặt đến mức này.
"Tôi phải nói gì để đảm bảo đây là một quy trình công bằng khi bị cáo bị đưa vào phòng an toàn khi không cần thiết? Ít nhất, tôi nên xin lỗi anh ta", thẩm phán Faruqui nói.
Ông sau đó trực tiếp gửi lời xin lỗi tới Allen vì "mọi việc đã không diễn ra đúng như mong đợi".
Thẩm phán Faruqui yêu cầu trại giam báo cáo tình trạng giam giữ của Allen vào sáng hôm sau, đồng thời cho biết có thể xem xét chuyển bị cáo sang khu giam giữ mức trung bình - có cửa sổ và ít hạn chế hơn.
Ông cũng khẳng định sẽ đảm bảo Allen được tiếp cận luật sư đầy đủ, được cấp Kinh Thánh và không bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế quá mức.
Trước đó, ngày 3-5, luật sư của Allen đệ đơn yêu cầu chấm dứt các biện pháp phòng ngừa tự sát, nhưng sau đó rút đơn khi các biện pháp này được dỡ bỏ. Dù vậy, thẩm phán vẫn triệu tập phiên điều trần khẩn cấp để làm rõ điều kiện giam giữ.
Allen hiện vẫn bị tạm giam và dự kiến ra tòa trong phiên điều trần sơ bộ vào ngày 11-5.
Đài truyền hình nhà nước Iran (IRIB) dẫn lời Công ty Lọc dầu và Phân phối Quốc gia Iran cho hay nhà máy lọc dầu trên đảo Lavan của nước này bị tấn công lúc 10h (khoảng 13h30 giờ Hà Nội), bất chấp thỏa thuận ngừng bắn được công bố rạng sáng nay.
IRIB đưa tin lực lượng cứu hộ đã có mặt để dập tắt đám cháy, song không nêu rõ bên nào đứng sau vụ tấn công. "Nhờ sơ tán kịp thời nhân viên, cho đến nay chưa ghi nhận thương vong nào", công ty thông báo.
Vài giờ sau cuộc tấn công, Iran đã phóng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) vào Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Kuwait, theo IRIB.
Kuwait hôm nay cho biết đợt tấn công của Iran đã gây thiệt hại "đáng kể" cho các nhà máy điện và khử mặn nước biển, cùng các cơ sở dầu mỏ.
Bộ Quốc phòng UAE cũng xác nhận nước này đã phải đối phó với tên lửa và UAV từ Iran vài giờ sau khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Washington và Tehran có hiệu lực.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trong bài đăng trên mạng xã hội nói rằng họ "không tin tưởng" những lời hứa của Mỹ dù hai bên đã đạt thỏa thuận ngừng bắn hai tuần.
"IRGC đang tuân theo mệnh lệnh của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei và ngón tay đang đặt sẵn trên cò súng", tuyên bố cho hay.
IRGC kêu gọi các nước vùng Vịnh chấm dứt hợp tác với Mỹ, thêm rằng "chúng tôi sẽ đáp trả mọi hành động gây hấn một cách mạnh mẽ hơn". Lực lượng này cũng tuyên bố đã nhắm mục tiêu các khu phức hợp năng lượng và đường ống dẫn dầu có liên quan tới Mỹ và Israel trong đêm qua, gồm cả cơ sở dầu mỏ tại thành phố Yanbu của Arab Saudi.
Nhà máy lọc dầu trên đảo Lavan xử lý dầu thô được khai thác từ mỏ gần đó, nơi cung cấp dầu chất lượng cao nhất của Iran để xuất khẩu, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA). Năm 2020, đây là nhà máy lọc dầu lớn thứ 10 của Iran, xử lý trung bình 60.000 thùng dầu thô mỗi ngày.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tối 7/4 thông báo chấp nhận thỏa thuận ngừng bắn với Iran trong hai tuần. Iran sau đó xác nhận thông tin, thêm rằng Tehran sẽ cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz trong thời gian này "với sự điều phối từ lực lượng vũ trang".
