Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 13/4 tuyên bố đã “xóa sổ” hải quân Iran, đánh chìm 158 tàu chiến, nhưng thừa nhận Tehran vẫn sở hữu các “xuồng tấn công nhanh”, dù ông không cho rằng đây là mối đe dọa lớn.
Xuồng tấn công nhanh là những phương tiện cỡ nhỏ có thể di chuyển với tốc độ cao, trang bị súng máy và một số loại tên lửa chống hạm. Đây được coi là vũ khí chính được lực lượng hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) dùng để tuần tra hoặc rải thủy lôi ở eo biển Hormuz, theo Chris Long, cựu sĩ quan hải quân Anh từng làm nhiệm vụ ở vịnh Ba Tư.
Trước chiến sự, IRGC được cho là sở hữu 3.000-5.000 xuồng tấn công nhanh. Báo WSJ của Mỹ dẫn các nguồn tin cho hay hơn 60% xuồng tấn công nhanh thuộc biên chế của IRGC vẫn nguyên vẹn sau gần hai tháng chiến sự với Mỹ – Israel. Các xuồng này thường được cất giấu trong các hang ngầm dọc bờ biển Iran và tận dụng tốc độ cao, khả năng cơ động linh hoạt để né tránh vệ tinh do thám.
Saeid Golkar, chuyên gia về IRGC kiêm giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Tennessee, Mỹ, gọi đây là “hạm đội muỗi” của Iran, do những xuồng này có kích thước nhỏ, chạy nhanh và linh hoạt, có thể tiến hành các đòn tấn công quấy nhiễu bằng súng máy, tên lửa và máy bay không người lái (UAV) mang theo. Chúng là lực lượng nòng cốt của hải quân thuộc IRGC, lực lượng độc lập với hải quân chính quy.
“Hải quân IRGC hoạt động giống như một lực lượng du kích trên biển”, Golkar cho hay. “Họ tập trung vào lối đánh bất đối xứng, ưu tiên chiến thuật tấn công chớp nhoáng, đánh nhanh rút gọn, đặc biệt là tại vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz”.
Lực lượng hải quân thuộc IRGC được thành lập vào khoảng năm 1986. Theo chuyên gia Farzin Nadimi từ Viện Washington, Mỹ, trong cuộc chiến Iran – Iraq, hải quân chính quy Iran từng do dự khi tấn công tàu dầu của Kuwait và Arab Saudi, những quốc gia tài trợ cho Iraq lúc bấy giờ.
Vì vậy, IRGC đã nhập cuộc và đẩy mạnh các vụ tập kích, khiến Mỹ phải điều tàu chiến đến hộ tống các đoàn tàu dầu đi qua khu vực. Trong giai đoạn này, tàu USS Samuel B. Roberts của Mỹ từng suýt chìm vì trúng thủy lôi do Iran rải. Hải quân Mỹ đáp trả bằng cách phá hủy hai tàu hộ vệ cùng hàng loạt tàu quân sự khác của Iran trong một trận đối đầu sau đó.
3 năm sau, chứng kiến lực lượng Mỹ áp đảo quân đội Iraq trong cuộc chiến vùng Vịnh lần thứ nhất, Iran tin rằng họ khó lòng giành chiến thắng nếu đối đầu trực diện quân đội Mỹ. Do đó, theo Nadimi, nước này đã phát triển một lực lượng tinh nhuệ chuyên tấn công kiểu du kích tại vùng Vịnh.
Hải quân IRGC có khoảng 50.000 thành viên, chia làm 5 khu vực tác chiến dọc theo vùng Vịnh. Lực lượng này cũng duy trì hiện diện trên nhiều đảo trong tổng số 38 hòn đảo mà Iran kiểm soát tại đây.
IRGC đã xây dựng ít nhất 10 căn cứ kiên cố và được ngụy trang kỹ lưỡng để che giấu đội xuồng tấn công nhanh. Một trong số đó là Farur, trung tâm điều hành của lực lượng đặc nhiệm hải quân Iran.
Ban đầu, Iran sử dụng các loại xuồng hoán cải có gắn súng máy hoặc súng phóng lựu. IRGC sau đó chế tạo hàng loạt xuồng nhỏ chuyên dụng, cùng với các loại tàu ngầm mini và xuồng không người lái. Lực lượng này tuyên bố một số mẫu xuồng của họ có thể đạt tốc độ hơn 185 km/h.
Hải quân IRGC gần đây còn phát triển các loại tàu lớn và hiện đại hơn, nhiều chiếc trong số đó đã trở thành mục tiêu tấn công của Mỹ – Israel, theo Alex Pape, chuyên gia hàng hải hàng đầu tại nền tảng phân tích quốc phòng mã nguồn mở Janes. Trong số những tàu bị hư hại trong đòn tập kích của Mỹ có cả tàu sân bay UAV Shahid Bagheri, một tàu container được hoán cải có khả năng phóng cả tên lửa chống hạm.
Để đối phó chiến thuật “bầy đàn” từ các đội xuồng nhỏ của Iran, chiến hạm Mỹ đã được trang bị pháo hạng nặng và nhiều loại khí tài hiện đại khác. Song các tàu thương mại lại hoàn toàn không có khả năng tự vệ trước những cuộc tấn công kiểu này.
Xuồng cao tốc của IRGC hôm 18/4 đã áp sát hai tàu thương mại hoạt động gần eo biển Hormuz, nổ súng ngăn chặn một tàu dầu và dường như đã phóng UAV đánh trúng, gây hư hại một tàu container. Cả hai sự cố đều không ghi nhận thương vong về người.
Nicholas Carl, chuyên gia về Iran tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) ở Washington, cho rằng những sự việc như vậy thể hiện mối đe dọa thường trực mà “hạm đội muỗi” Iran có thể gây ra với các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz, ngay cả khi hải quân Mỹ đang hiện diện đông đảo gần đó để thực thi lệnh phong tỏa.
Các chiến hạm cỡ lớn của Mỹ đến nay vẫn tránh tuần tra tại khu vực eo biển Hormuz, bởi eo biển chật hẹp này không đủ chỗ cho tàu chiến xoay xở và gần như không có thời gian để kịp phản ứng nếu bị xuồng cao tốc Iran tấn công từ cự ly gần bằng UAV hay tên lửa.
Những tàu chiến Mỹ thực thi lệnh phong tỏa có thể đóng quân chủ yếu ngoài eo biển, tại vịnh Oman hoặc xa hơn nữa là biển Arab. Tại các vị trí này, họ vẫn có thể kiểm soát những tuyến vận tải hàng hải nhưng IRGC khó tấn công hơn nhiều.
Chuyên gia Carl chỉ ra rằng đây mới là những vụ tấn công đơn lẻ, nguy cơ với hải quân Mỹ và tàu thương mại sẽ cao hơn nhiều nếu Iran thực sự thử nghiệm chiến thuật bầy đàn, sử dụng hàng chục xuồng cao tốc cùng áp sát từ nhiều hướng để tung đòn tập kích trong các tình huống thực chiến.
Hải quân IRGC từ lâu đã áp dụng chiến thuật “mèo vờn chuột” với quân đội Mỹ ngay tại vịnh Ba Tư. Đô đốc Gary Roughead, cựu tư lệnh hải quân Mỹ, nhớ lại trong những năm 1990 và 2000, các xuồng tấn công cỡ nhỏ Iran thường lao thẳng về phía chiến hạm Mỹ với tốc độ cao rồi bất ngờ chuyển hướng khi chỉ còn cách khoảng một km.
“Chúng là lực lượng quấy nhiễu đầy khó chịu”, đô đốc Roughead nói. “Bạn không bao giờ biết họ đang tính toán điều gì hay ý đồ thực sự của họ là gì”.
Tác chiến UAV đã đẩy mức độ nguy hiểm của “hạm đội muỗi” lên tầm cao mới, Roughead cho hay. Những thiết bị này có giá thành rẻ và đôi khi rất khó phát hiện cũng như ngăn chặn, nhưng lại có khả năng gây thiệt hại nặng nề cho một chiến hạm trị giá hàng tỷ USD, đô đốc này nói.
"Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) vừa thực hiện một cuộc tấn công ở Dải Gaza nhằm vào Mohammed Odeh, tân chỉ huy cánh vũ trang của Hamas, theo lệnh của Thủ tướng Benjamin Netanyahu và Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz. Mohammed Odeh là một trong những chủ mưu vụ tấn công tháng 10/2023", IDF cho biết hôm 26/5.
Một nguồn tin Israel nói với kênh Kan rằng thông tin sơ bộ cho thấy ông Odeh đã thiệt mạng trong vụ tấn công. Tuy nhiên, IDF chưa xác nhận điều này và Hamas chưa bình luận về thông tin.
Cơ quan phòng vệ dân sự Gaza cho biết ít nhất ba người đã thiệt mạng và 20 người bị thương trong vụ không kích của Israel nhằm vào khu Rimal, phía tây Gaza City.
Ông Odeh được bổ nhiệm làm chỉ huy lữ đoàn Al-Qassam, cánh vũ trang của Hamas, sau khi người tiền nhiệm Izz al-Din al-Haddad bị Israel hạ sát ngày 15/5. Theo giới chức Israel, Mohammed Odeh từng là chỉ huy đơn vị tình báo của Hamas.
Thủ tướng Netanyahu tuyên bố Israel sẽ nhắm mục tiêu và hạ sát những ai chủ mưu đứng sau vụ tấn công ngày 7/10/2023 khiến hơn 1.200 người chết. Quân đội và tình báo Israel sau đó thường xuyên nhắm mục tiêu vào lãnh đạo cấp cao, chỉ huy Hamas ở Dải Gaza và khu vực Trung Đông.
Chiến dịch của Israel nhằm vào Dải Gaza đã khiến hơn 72.800 người thiệt mạng.
Hôm qua 15.6, lãnh đạo nhiều nước lên tiếng ủng hộ việc Mỹ và Iran thông báo đạt thỏa thuận khung cho hòa bình giữa hai bên. Thỏa thuận cũng khiến giá dầu WTI và Brent đều giảm khoảng 5%, lần lượt còn 80,4 USD/thùng và 82,9 USD/thùng.
Viết trên mạng xã hội vào rạng sáng qua (theo giờ VN), Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố: "Thỏa thuận với Cộng hòa Hồi giáo Iran hiện đã hoàn tất. Xin chúc mừng tất cả mọi người!", đồng thời nêu thêm rằng: "Các tàu của thế giới, hãy khởi động động cơ của bạn. Hãy để dầu chảy!". Trong bài phát biểu tại quốc hội vào hôm qua, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết nước này sẽ tổ chức lễ ký kết thỏa thuận Mỹ - Iran dự kiến diễn ra vào thứ sáu (19.6) tại Geneva (Thụy Sĩ).
Đến chiều qua, cả Washington lẫn Tehran đều chưa công bố chi tiết về thỏa thuận. Tuy nhiên, theo tờ The New York Times, dựa trên thông tin các bên công bố thì phác họa nên một số điểm nổi bật trong thỏa thuận khung giữa hai bên.
Theo đó, Mỹ và Iran tạm chấm dứt giao tranh trong 60 ngày để cùng tiến hành các đàm phán chuyên sâu giải quyết bất đồng tồn đọng như chương trình hạt nhân của Tehran. Hai bên cũng cam kết ngừng các hoạt động quân sự trên tất cả mặt trận, bao gồm cả Li Băng, và ngay lập tức mở lại eo biển Hormuz để dòng chảy tự do dầu mỏ và các sản phẩm khác từ Trung Đông vào thị trường toàn cầu, theo các quan chức được tóm tắt về tài liệu.
Trước mắt, về chương trình hạt nhân, Iran khẳng định trong thỏa thuận rằng nước này sẽ không bao giờ tìm cách chế tạo hoặc mua vũ khí hạt nhân. Nhưng cần lưu ý rằng Tehran vẫn cam kết điều này suốt nhiều năm qua, bao gồm cả trong thỏa thuận được ký với Washington dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama vào năm 2015. Lâu nay, Iran luôn cho rằng chương trình hạt nhân của nước này chỉ đáp ứng mục đích dân sự. Nên để đạt mục tiêu của Mỹ đề ra là loại bỏ chương trình hạt nhân của Iran, thì Tehran phải đồng ý từ bỏ lượng uranium đã làm giàu đến tỷ lệ 60%. Vấn đề đặt ra là Iran từ bỏ lượng uranium làm giàu thế nào sẽ phụ thuộc vào các cuộc đàm phán tiếp theo trong khoảng thời gian 60 ngày, nhất là khi Tehran vẫn bảo lưu quyền phát triển hạt nhân dân sự.
Không chỉ vấn đề hạt nhân mà thông tin về thỏa thuận Mỹ - Iran còn gặp lực cản lớn từ chiến dịch quân sự của Israel ở Li Băng. Trong khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu chưa lên tiếng về thỏa thuận trên thì các quan chức cấp cao trong chính quyền của ông đã phản ứng mạnh.
Theo tờ The Times of Israel, ông Israel Katz, Bộ trưởng Quốc phòng Israel, ngay trong ngày 15.6 đã tuyên bố Tel Aviv sẽ không rút khỏi các khu vực họ đang kiểm soát ở Li Băng. Ông còn cảnh báo nếu Iran tấn công Israel liên quan những diễn biến tại Li Băng thì sẽ bị đáp trả không khoan nhượng. Ông nhấn mạnh: "Thủ tướng Netanyahu và tôi đang theo đuổi một chính sách rõ ràng, quyết định rằng Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) tiếp tục hiện diện trong các khu vực an ninh ở Li Băng, Syria và Dải Gaza, không giới hạn thời gian, để bảo vệ biên giới và các cộng đồng Israel khỏi các lực lượng quân sự".
Tương tự, viết trên mạng xã hội X ngày 15.6, Bộ trưởng An ninh quốc gia Israel Itamar Ben Gvir thẳng thắn chỉ trích: "Thỏa thuận của Trump không ràng buộc chúng tôi" và "Thỏa thuận này không bảo vệ an ninh của chúng tôi". Vị Bộ trưởng còn khẳng định: "Israel không phải là đối tượng của Mỹ, và chúng tôi là một quốc gia độc lập và có chủ quyền".
Thực tế, Thủ tướng Netanyahu đang rơi vào tình thế khó khăn liên quan vấn đề Hezbollah ở Li Băng. Khi thỏa thuận giữa Washington và Tehran giữ nguyên vẹn chế độ Iran và giúp chính quyền Iran củng cố sức mạnh về địa chính trị sẽ làm suy yếu lập luận của Thủ tướng Netanyahu trước cử tri lâu nay rằng chỉ ông mới có thể đánh bại mối đe dọa từ Iran, hợp tác hiệu quả với Tổng thống Trump và giữ an toàn cho Israel. Cách đây chưa lâu, ông Yair Lapid, nhà lãnh đạo đối lập tại Israel và là một trong những đối thủ chính của Thủ tướng Netanyahu, từng chỉ trích: "Gần 3 năm kể từ tháng 10.2023, Hamas vẫn cai trị Gaza, Hezbollah vẫn cai trị Li Băng, và thay vì một lãnh tụ tối cao (Ali) Khamenei 86 tuổi lãnh đạo Iran, thì nay là lãnh tụ tối cao (Mojtaba) Khamenei chỉ 56 tuổi đang lãnh đạo Iran".
Vì thế nếu tuân thủ theo thỏa thuận thì chính quyền Thủ tướng Netanyahu gặp sức ép nội bộ không nhỏ, dẫn đến bất lợi lớn trong cuộc bầu cử quốc hội Israel dự kiến diễn ra ngày 27.10 tới. Liên minh cầm quyền của Thủ tướng Netanyahu, gồm các đảng cực hữu và cực đoan tôn giáo, đang thiếu đáng kể so với 61 ghế cần thiết để duy trì đa số tại quốc hội. Nên trong bối cảnh Israel gặp bất lợi với thỏa thuận Mỹ - Iran thì tương lai chính trị của cá nhân Thủ tướng Netanyahu lẫn đảng của ông sẽ bị đe dọa nghiêm trọng.
Từ thực tế đó Tel Aviv có thể tiếp tục các chiến dịch quân sự ở Li Băng dẫn tới ảnh hưởng không nhỏ cho thỏa thuận Mỹ - Iran.
"Hải quân Mỹ, lực lượng hải quân tinh nhuệ nhất thế giới, sẽ bắt đầu quá trình phong tỏa và ngăn chặn tất cả tàu cố gắng đi vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz. Quyết định có hiệu lực ngay lập tức", Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên trên mạng xã hội hôm nay.
Lãnh đạo Mỹ khẳng định eo biển Hormuz sẽ hoàn toàn mở cửa với tất cả tàu thuyền vào thời điểm nào đó. Ông chỉ trích Iran "không cho phép điều này xảy ra" vì đã gài thủy lôi trên tuyến hàng hải huyết mạch của Trung Đông, điều mà ông cho là "hành vi tống tiền mang tính toàn cầu".
Tổng thống Trump cảnh báo rằng hải quân Mỹ sẽ truy tìm và chặn bắt mọi tàu hàng trả phí đi lại cho Iran, cũng như bắt đầu rà phá thủy lôi ở eo biển Hormuz. "Bất kỳ lực lượng Iran nào nhắm bắn vào chúng tôi hoặc các tàu hòa bình đều sẽ bị hủy diệt", ông tuyên bố.
Lãnh đạo Mỹ tiết lộ "các nước khác" cũng sẽ tham gia phong tỏa eo biển Hormuz, song không nêu tên quốc gia cụ thể.
Về cuộc đàm phán giữa phái đoàn Mỹ và Iran tại Pakistan, ông Trump nhận định cuộc đối thoại đã "diễn ra tốt đẹp" khi hai bên đạt được đồng thuận trong phần lớn vấn đề, nhưng cáo buộc Iran không nhất trí với "nội dung thật sự quan trọng duy nhất là hạt nhân".
Giới chức Iran chưa bình luận về thông tin.
Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng, chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Ngay sau khi Mỹ - Israel phát động chiến dịch tấn công Iran ngày 28/2, Tehran đã triển khai nhiều xuồng cao tốc để rải thủy lôi tại eo biển Hormuz.
Các thủy lôi, cùng mối đe dọa từ máy bay không người lái (UAV) và tên lửa, khiến số lượng tàu hàng đi qua tuyến hàng hải này giảm xuống mức rất thấp, đẩy giá năng lượng tăng cao và mang lại cho Iran đòn bẩy lớn nhất trong xung đột.
Mở lại tuyến đường này là một trong những chủ đề quan trọng trong thỏa thuận ngừng bắn gần đây giữa Mỹ và Iran, dù số tàu thuyền qua lại vẫn còn hạn chế.
Sau khi các bên đạt được lệnh ngừng bắn, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 9/4 công bố lộ trình thay thế cho tàu thuyền để tránh nguy cơ trúng thủy lôi tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, quan chức Mỹ cho rằng tuyến di chuyển này bị hạn chế đáng kể, chủ yếu do Iran rải thủy lôi một cách thiếu hệ thống.
Quân đội Mỹ gần như không còn lực lượng rà phá thủy lôi ở Trung Đông, do các tàu chuyên dụng đã bị loại biên và 2 trong 3 tàu chiến đấu ven biển được lắp thiết bị quét mìn đã di chuyển tới Singapore hồi đầu xung đột. Khó khăn trong theo dõi xuồng nhỏ rải thủy lôi khiến Mỹ cũng không thể xác định Iran đã cài bao nhiêu thủy lôi trong eo biển Hormuz, cũng như vị trí của chúng.
