Dù vậy, cho tới nay, tuy luật có quy định nội dung trên giấy xác nhận khuyết tật, quy chuẩn vẫn đang mỗi nơi mỗi khác, đôi khi gây chuyện dở khóc dở cười.
Một ví dụ với anh Hoàng, một người khiếm thính, khi làm thủ tục ưu tiên cho người khuyết tật, anh xuất trình giấy xác nhận khuyết tật đầy đủ, nhưng trên giấy lại không có ảnh. Nhân viên nghi ngờ anh dùng giấy giả nên yêu cầu anh xuất trình thêm cả căn cước công dân.
Những tình huống dở khóc dở cười tại các điểm tham quan, dịch vụ công cộng, hay thậm chí trong các giao dịch hành chính như vậy không hiếm, cho thấy giấy xác nhận khuyết tật ở nhiều nơi cấp bị thiếu tính nhận diện và tiện dụng.
Luật Người khuyết tật năm 2010 dành hẳn Chương II (từ Điều 15 đến Điều 20) quy định về việc xác nhận khuyết tật. Cụ thể, Điều 19 nêu rõ giấy xác nhận khuyết tật phải có các nội dung cơ bản như: Thông tin nhân thân (họ tên, ngày sinh, giới tính), nơi cư trú, dạng khuyết tật, mức độ khuyết tật. Đây là những yếu tố cốt lõi để làm căn cứ hưởng chính sách.
Tuy nhiên, luật lại không quy định về các yếu tố hình thức, nên kích thước giấy xác nhận khuyết tật mỗi tỉnh, thành, thậm chí là phường, xã hiện nay lại một dạng khác nhau, chất liệu cũng đủ màu bằng bìa xanh, đỏ, trắng…
Ảnh nhận diện trên giấy có nơi yêu cầu, có nơi không yêu cầu. Yếu tố bảo mật, chống giả rất thấp.
Khoảng trống này dẫn đến một thực tế là một loại giấy tờ pháp lý nhưng lại thiếu tính chuẩn hóa tối thiểu của một công cụ nhận diện.
Khi giấy xác nhận khuyết tật không có ảnh, không có yếu tố nhận diện rõ ràng, việc kiểm tra trở nên khó khăn. Nhân viên dịch vụ buộc phải đặt câu hỏi: “Liệu người sử dụng có đúng là người được cấp giấy?”.
Từ đó phát sinh yêu cầu xuất trình thêm căn cước công dân, thậm chí là tranh cãi, giải thích mất thời gian và đã có trường hợp bị từ chối quyền lợi vì nghi ngờ.
Ở góc độ quản lý dịch vụ, phản ứng này dễ hiểu nhằm tránh gian lận. Nhưng ở góc độ người khuyết tật, đó lại là một trải nghiệm bị tổn thương và thiếu tôn trọng.
Đáng chú ý, nhiều người khuyết tật thừa nhận họ không mang theo giấy xác nhận khuyết tật vì đa số giấy xác nhận khuyết tật kích thước lớn khổ 12x15cm (thậm chí là 15x20cm) nên không vừa ví. Chất liệu bìa rất dễ hỏng khi liên tục phải mang theo, gây bất tiện khi sử dụng thường xuyên.
Điều này khiến đôi khi một giấy tờ quan trọng trở nên… “có cũng như không”.
Một ví dụ đáng chú ý đến từ chính sách giao thông công cộng tại Hà Nội, đó là thẻ xe buýt miễn phí dành cho người khuyết tật được thiết kế nhỏ gọn (kích thước tương đương thẻ ATM), có ảnh nhận diện, có mã số cá nhân và được làm bằng chất liệu nhựa bền.
Không chỉ vậy, từ cuối năm 2024, thành phố đã quyết định bỏ thời hạn sử dụng thẻ đối với người khuyết tật, người cao tuổi và người có công – một cải cách mang tính nhân văn và giảm thủ tục hành chính đáng kể.
Tại Hà Nội, thực tế cho thấy nhiều người khuyết tật sử dụng thẻ xe buýt miễn phí như một công cụ thay thế giấy xác nhận khuyết tật trong các tình huống cần xác nhận. Điều này đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Vì sao một loại thẻ dịch vụ lại được thiết kế tối ưu hơn cả giấy tờ pháp lý gốc?
Theo Công ước Liên hợp quốc về quyền của người khuyết tật (CRPD), người khuyết tật được nhìn nhận không chỉ qua khiếm khuyết cơ thể, mà còn qua sự tương tác với các rào cản xã hội.
Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng: mọi công cụ hành chính liên quan đến người khuyết tật phải hướng tới việc giảm rào cản, không tạo thêm rào cản.
Trong khi đó, cách tiếp cận hiện nay của Việt Nam vẫn thiên về xác nhận tình trạng y tế, chưa chú trọng đầy đủ đến tính thuận tiện và khả năng sử dụng trong đời sống xã hội.
Giấy xác nhận khuyết tật nếu không được thiết kế phù hợp có thể vô tình trở thành một “rào cản mềm”. Vấn đề chuẩn hóa không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà là phục vụ cho quyền con người.
• Tôn trọng: sử dụng ngôn ngữ chuẩn mực, không kỳ thị
Ngoài ra, trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, cần hướng tới:
• Tích hợp giấy xác nhận khuyết tật vào cơ sở dữ liệu dân cư
• Liên thông với căn cước công dân
• Cho phép xác thực điện tử khi cần thiết
Ban hành chuẩn quốc gia về giấy xác nhận khuyết tật
• Kích thước thống nhất (đề xuất 8cm x 5cm)
• Bắt buộc có ảnh
• Chất liệu nhựa cứng
• Tích hợp định danh cá nhân
• Sử dụng mã số định danh để đồng bộ dữ liệu
• Chuẩn hóa ngôn ngữ mô tả khuyết tật, loại bỏ các thuật ngữ mang tính kỳ thị, dân dã
• Xem xét thời hạn sử dụng linh hoạt, đối với khuyết tật vĩnh viễn, có thể cấp thẻ không thời hạn
• Đẩy mạnh số hóa:
Phát triển phiên bản điện tử của giấy xác nhận khuyết tật
Kết nối với các hệ thống dịch vụ công
Đồng bộ hóa giấy xác nhận khuyết tật không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là bước đi cần thiết để chuyển từ tư duy “quản lý đối tượng” sang “phục vụ công dân”, ở đây là những công dân dễ bị tổn thương.
Một phụ nữ đã sinh bốn đứa trẻ cùng lúc trên xe ba bánh khi đang được đưa đến bệnh viện ở huyện Mandla, bang Madhya Pradesh (Ấn Độ). Không may, cả bốn đứa bé đều tử vong ngay sau khi sinh, các quan chức cho biết hôm thứ Ba.
Gia đình người phụ nữ cáo buộc rằng việc thiếu xe cứu thương đã cướp đi sinh mạng của các bé sơ sinh, trong khi các quan chức y tế cho biết các bé tử vong vì sinh non và chưa phát triển đầy đủ.
Sản phụ Rajni Singaram, hiện đã được nhập viện tại Trung tâm Y tế cộng đồng Bichhiya và đã qua khỏi nguy hiểm. Chồng cô cho biết các em bé có thể đã sống sót nếu có xe cứu thương đến kịp thời.
Bác sĩ DJ Mohanty, Trưởng phòng Y tế và Sức khỏe huyện, cho biết Rajni Singaram, cư dân của Naigaon, được đưa đến trung tâm y tế chính phủ ở Ghuthas bằng xe riêng sau khi cô bắt đầu có cơn đau chuyển dạ vào tháng thứ Bảy của thai kỳ.
Do tình trạng nguy kịch, sản phụ đã được chuyển đến Trung tâm Y tế cộng đồng ở Bichhiya và được đưa đến đó bằng xe tuk-tuk (một loại xe ba bánh có gắn cabin), ông Mohanty cho hay.
Trước khi đến trung tâm y tế cộng đồng, người phụ nữ này đã sinh bốn đứa bé trong xe. Ông nói thêm: "Cả bốn đứa bé - ba bé gái và một bé trai - đều tử vong vì sinh non và chỉ nặng khoảng 1,5 kg mỗi bé."
Các thành viên trong gia đình cho biết họ đã gọi dịch vụ xe cấp cứu sau khi Rajni chuyển dạ nhưng không nhận được phản hồi và phải đưa cô đến bệnh viện bằng xe ba bánh.
Chồng cô, Ganesh Singaram, khẳng định rằng nếu xe cứu thương đến kịp thời, các con của anh đã có thể được cứu sống.
Khi được hỏi về những cáo buộc này, ông Rahul Namdev Dhote, quan chức đứng đầu huyện Mandla, nói với hãng tin PTI rằng ông chưa nhận được bất kỳ khiếu nại nào về vấn đề này cho đến nay.
Ông cho biết vụ việc sẽ được điều tra và có biện pháp xử lý cần thiết nếu nhận được đơn khiếu nại.
Trong danh sách "20 loại trái cây tốt nhất" được chuyên trang ẩm thực nổi tiếng BBC Good Food công bố, bưởi xếp ở vị trí thứ 9, vượt qua nhiều loại quả quen thuộc như: đu đủ, lựu, nho hay mận. Điều đặc biệt, đây là loại quả được trồng rộng rãi tại Việt Nam với giá thành phải chăng, dễ tìm mua.
Việt Nam có điều kiện khí hậu thuận lợi để phát triển cây bưởi. Từ Bắc vào Nam đều có những giống bưởi nổi tiếng như: bưởi Diễn, bưởi Đoan Hùng, bưởi Phúc Trạch, bưởi Da Xanh, Năm Roi (miền Tây)... Nhờ sự đa dạng về chủng loại, bưởi được nhiều người ưa chuộng và sử dụng thường xuyên trong bữa ăn hằng ngày.
Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), một nửa quả bưởi cỡ trung bình (khoảng 120g) chỉ chứa 41 calo nhưng cung cấp gần 64% lượng vitamin C khuyến nghị mỗi ngày. Ngoài ra, bưởi còn cung cấp vitamin A, chất xơ, kali, canxi và nhiều chất chống oxy hóa có lợi cho sức khỏe. Với giá trị dinh dưỡng phong phú, bưởi mang lại nhiều lợi ích sức khỏe, chẳng hạn như:
Tăng cường hệ miễn dịch
Quả bưởi chứa lượng vitamin C và vitamin A dồi dào. Vitamin C là một chất chống oxy hóa mạnh mẽ, giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương do các gốc tự do, đồng thời tăng cường hệ miễn dịch, giúp cơ thể chống lại các bệnh cảm cúm thông thường.
Cùng với đó, bưởi còn là nguồn cung cấp beta-carotene, một tiền chất của vitamin A, rất quan trọng cho sức khỏe của mắt và da. Beta-carotene được cơ thể chuyển hóa thành vitamin A, giúp duy trì thị lực bình thường và có thể hỗ trợ phòng ngừa thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác.
Hỗ trợ kiểm soát cân nặng
Trung bình một quả bưởi chứa khoảng 4 g chất xơ. Ăn một nửa quả cũng có thể làm chậm quá trình tiêu hóa và giúp bạn cảm thấy no. Chế độ ăn giàu chất xơ có thể giúp bạn kiểm soát cân nặng, từ đó ngăn ngừa các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hơn như bệnh tim và đái tháo đường type 2.
Giảm nguy cơ sỏi thận
Có nhiều nguyên nhân gây ra sỏi thận, từ chế độ ăn uống đến tiền sử gia đình. Acid citric (citrate) trong bưởi có thể giúp ngăn ngừa một số loại sỏi thận tái phát. Tuy nhiên, bạn sẽ phải ăn hoặc uống rất nhiều bưởi mỗi ngày, vì vậy bổ sung acid citric theo hướng dẫn của bác sĩ có thể là một lựa chọn tốt hơn.
Bưởi tốt cho hệ tiêu hóa
Quả bưởi còn chứa một lượng chất xơ đáng kể. Lượng chất xơ này không chỉ hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru mà còn giúp tạo cảm giác no lâu, hỗ trợ kiểm soát cân nặng hiệu quả. Bưởi cũng cung cấp một lượng nhỏ các khoáng chất quan trọng như kali, canxi và magie, đóng góp vào nhiều chức năng của cơ thể.
Hỗ trợ sức khỏe tim mạch
Bưởi có khả năng giúp giảm cholesterol xấu (LDL) và tăng cholesterol tốt (HDL) trong máu. Các chất xơ hòa tan trong bưởi, đặc biệt là pectin, có thể liên kết với cholesterol trong ruột và giúp loại bỏ chúng ra khỏi cơ thể. Điều này góp phần làm giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch.
Có tiềm năng ngừa ung thư
Một số loại bưởi, đặc biệt là bưởi đào, có chứa lycopene - một chất chống oxy hóa mạnh mẽ mang lại màu hồng đặc trưng. Một nghiên cứu năm 2015 cho thấy chế độ ăn giàu lycopene có thể làm giảm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt.
Dù mang lại nhiều lợi ích, bưởi và nước ép bưởi có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của một số loại thuốc, đặc biệt là các thuốc điều trị tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, thuốc giảm cholesterol (statin), thuốc an thần hoặc chống lo âu. Nguyên nhân là do một số hợp chất trong bưởi làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể, dẫn đến tăng nồng độ thuốc trong máu và nguy cơ quá liều. Vì vậy, những người đang điều trị bằng thuốc nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thường xuyên ăn bưởi hoặc uống nước ép bưởi.
Đằng sau những tấm thẻ xác nhận khuyết tật đối vớinhiều trường hợp sẽ là một hành trình đi xa và vất vả.
Thương mẹ, từ một người phụ nữ từng đi chợ, làm vườn, chăm lo mọi việc trong nhà, mẹ trở thành người cần được chăm sóc.
Gia đình tôi sau đó làm hồ sơ để mẹ được hưởng chế độ trợ cấp ở diện là con liệt sĩ bị khuyết tật (ông ngoại tôi là liệt sĩ, bà ngoại là thương binh). Khoản hỗ trợ hàng tháng tuy không lớn, nhưng phần nào giúp trang trải chi phí thuốc men cho mẹ. Chúng tôi rất biết ơn về sự hỗ trợ này, vì gia đình thuộc diện khó khăn và neo đơn. Nhưng để có được tấm giấy xác nhận ấy, hành trình với chúng tôi đúng là hành trình những chuyến đi xa.
Vì mẹ thuộc diện con liệt sĩ (theo quy định về thủ tục hành chính trường hợp thân nhân là conbị khuyết tật nặng phải có thêm giấy xác nhận mức độ khuyết tật của Hội đồng xác định mức độ khuyết tật và Hội đồng giám định y khoa cấp tỉnh - TT) nên mẹ không thể chỉ khám ở xã như diện khuyết tật thông thường, mà phải nhiều lần xuống bệnh viện tuyến tỉnh theo chỉ định để khám và hoàn tất hồ sơ.
Quãng đường cả đi lẫn về hơn 100 cây số, trong khi mẹ không thể tự đi lại. Mỗi lần như vậy, gia đình đều phải thuê xe taxi, vì tuyến đường và phương tiện công cộng ở ngoài quê không phù hợp cho người ngồi xe lăn.
Chi phí khám bệnh, chi phí di chuyển, thời gian chờ đợi… tất cả dồn lại thành một gánh nặng không nhỏ cho mấy mẹ con. Thật vất vả, để được xác nhận là "khó khăn", người ta lại phải vượt qua một hành trình cũng khá khó khăn
Câu chuyện của mẹ tôi không phải là cá biệt. Nhiều người khuyết tật ở diện con em liệt sĩ, đặc biệt ở vùng nông thôn, đang gặp những rvtương tự khi tiếp cận chính sách hỗ trợ.
Tôi nghĩ, một trong những điều cần được cải thiện là cách thức triển khai. Thay vì yêu cầu người khuyết tật di chuyển xa để thẩm định, các cơ quan chức năng hoàn toàn có thể tổ chức các đợt khám, đánh giá tại địa phương cấp thôn, xã. Việc cử đội ngũ y bác sĩ đến tận nơi, thậm chí là tận nhà (trường hợp nhiều người neo đơn, không thể đi lại,..) không chỉ giảm chi phí cho người dân, mà còn thể hiện sự chủ động của chính sách.
Bên cạnh đó, thủ tục hành chính cũng cần được đơn giản hóa. Việc phải đi lại nhiều lần, bổ sung giấy tờ phức tạp vô tình khiến nhiều người nản lòng, thậm chí từ bỏ quyền lợi chính đáng của mình. Một chính sách nhân văn không chỉ nằm ở nội dung hỗ trợ, mà còn ở cách nó đến được với người cần.
Ngoài chính sách trợ cấp, vấn đề lớn hơn là khả năng tiếp cận các tiện ích và cơ hội việc làm của người khuyết tật.
Nhiều công trình công cộng vẫn thiếu lối đi cho xe lăn. Phương tiện giao thông chưa thân thiện. Nơi làm việc hiếm khi được thiết kế phù hợp. Điều đó khiến người khuyết tật, dù có năng lực, vẫn khó hòa nhập.
Để thay đổi điều này, cần có những quy định rõ ràng hơn về thiết kế không gian tiếp cận trong xây dựng, giao thông và môi trường làm việc.
Người khuyết tật không cần được "ưu tiên" theo nghĩa đặc biệt, mà cần một môi trường đủ công bằng để họ có thể tự bước đi theo cách của riêng mình.
Sau những tháng ngày đầu đầy tuyệt vọng, mẹ tôi dần học cách sống cùng chiếc xe lăn. Bà tập làm lại những việc nhỏ, từ việc tự di chuyển trong nhà, đến việc nấu ăn, chăm sóc bản thân. Có những ngày mẹ buồn, có những lúc mệt mỏi, nhưng bà không cho phép mình dừng lại quá lâu. Bà vẫn lọ mọ làm những việc trong khả năng để ngày trôi qua có ý nghĩa.
"Tàn nhưng không phế" - câu nói tưởng chừng quen thuộc ấy, với mẹ tôi, không phải là khẩu hiệu, mà là một hành trình.
Người khuyết tật, hơn ai hết, cần vượt qua chính mình. Nhưng để làm được điều đó, họ cần một môi trường không rào cản, một xã hội không định kiến, và một hệ thống chính sách đủ thấu hiểu.
Một xã hội văn minh không chỉ được đo bằng tốc độ phát triển, mà còn bằng cách nó đối xử với những người yếu thế nhất.
Người khuyết tật không cần những lời hứa lớn lao. Họ cần những thay đổi cụ thể từ chính sách thuận tiện hơn, không gian dễ tiếp cận hơn, và một ánh nhìn công bằng hơn từ cộng đồng.
