UBND tỉnh Gia Lai đã phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử Nước Mặn (thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc) với tổng mức đầu tư gần 24 tỷ đồng. Đây được xem là một trong những nơi phôi thai chữ Quốc ngữ của Việt Nam.
Theo phương án phê duyệt, dự án tập trung bảo tồn các giá trị gốc của di tích, phục hồi không gian lịch sử gắn với quá trình hình thành chữ Quốc ngữ. Điểm nhấn là cây đa cổ thụ bằng bê tông, được xem như biểu tượng nguồn cội, cùng hệ thống 7 bia đá khắc bằng nhiều ngôn ngữ.
Công trình được Giáo phận Quy Nhơn xây dựng năm 2011 trên nền cơ sở truyền giáo cũ, nơi linh mục Francisco de Pina từng sinh sống và truyền đạo. Cây đa gồm 16 nhánh, tượng trưng cho 16 cơ sở truyền giáo ở xứ Đàng Trong, hiện nằm trong khuôn viên gia đình ông Võ Cự Anh.
Bên cạnh đó, giếng nước trong khuôn viên di tích sẽ được nạo vét, gia cố, dựng nhà mái che theo kiến trúc truyền thống. Nhiều hạng mục phục vụ tham quan cũng được đầu tư như biểu tượng cuốn sách, nhà thông tin, khu ki-ốt cùng hệ thống điện chiếu sáng, cấp thoát nước và đường nội bộ.
Dự án còn hướng đến xây dựng không gian trưng bày tư liệu, hiện vật về quá trình hình thành chữ Quốc ngữ và hoạt động của các giáo sĩ Dòng Tên từng đặt cơ sở tại Nước Mặn. Các tài liệu, hiện vật liên quan sẽ được sưu tầm, số hóa để phục vụ nghiên cứu và giới thiệu đến công chúng.
Ít ai biết rằng hơn 400 năm trước, Nước Mặn từng là một thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Trong. Nằm ở hạ nguồn sông Kôn, nơi đây là điểm giao thương của người Việt, Chăm Pa, cùng các thương nhân đến từ Nhật Bản, Trung Quốc, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh và nhiều quốc gia khác.
Theo các tư liệu lịch sử, năm 1617, quan trấn thủ Quy Nhơn Trần Đức Hòa đã cưu mang, đưa các giáo sĩ Dòng Tên gồm Francesco Buzomi, Francisco de Pina và Cristoforo Borri về vùng đất này sau khi họ gặp nạn tại cảng Hội An. Một năm sau, các giáo sĩ chọn Nước Mặn làm nơi đặt cơ sở truyền giáo.
Ông Võ Cự Anh (85 tuổi, trú thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc) cho biết, gia đình đã hiến hàng trăm mét vuông đất để phục dựng cây cổ thụ biểu tượng nguồn cội chữ Quốc ngữ tại di tích Nước Mặn.
Từng là thầy giáo và nhiều năm nghiên cứu lịch sử Nước Mặn, ông Anh dành nhiều tâm huyết sưu tầm tư liệu về quá trình hình thành chữ Quốc ngữ. Theo ông, những ngày đầu tiếp xúc với tiếng Việt, các giáo sĩ phương Tây gặp không ít khó khăn. Song, với quyết tâm học ngôn ngữ bản địa để phục vụ truyền giáo, họ đã cùng các học giả và người dân địa phương thử nghiệm việc ghi âm tiếng Việt bằng mẫu tự La tinh.
Những cuộc trao đổi dưới ánh đèn dầu giữa các giáo sĩ với giới nho sĩ, học trò và thương nhân địa phương, góp phần hình thành những ký âm La tinh đầu tiên của tiếng Việt.
Từ nền tảng được gây dựng tại Nước Mặn, đến năm 1625, giáo sĩ Alexandre de Rhodes tiếp tục kế thừa, hệ thống hóa và phát triển, mở đường cho sự ra đời và phổ biến của chữ Quốc ngữ.
Theo UBND tỉnh Gia Lai, sau khi hoàn thành, khu di tích Nước Mặn được kỳ vọng trở thành điểm đến văn hóa đặc sắc, góp phần bảo tồn di sản ngôn ngữ dân tộc, phát triển du lịch và lan tỏa những giá trị lịch sử gắn với hành trình hình thành chữ Quốc ngữ Việt Nam.
Cứ 17h, khi nắng bớt gay gắt, ông Francois cùng ông thông gia Võ Trần Tiến lại rủ nhau ra sông Hậu tắm. Hai người đàn ông, một cao lớn da trắng, một gầy nhỏ da sạm nắng, cùng ngâm mình dòng nước đục phù sa.
Hai tháng qua, việc người đàn ông ngoại quốc sinh hoạt như nông dân miền Tây đã thành hình ảnh quen thuộc tại xã Hòa Long, Đồng Tháp.
Những video do chị Võ Vy, 32 tuổi, ghi lại cảnh bố mẹ chồng Pháp tắm sông, làm vườn, tráng bánh xèo hút hàng triệu lượt xem trên mạng xã hội.
Ông Francois, 64 tuổi, và bà Martine, 63 tuổi, sang thăm gia đình con dâu Võ Vy từ đầu tháng 2. Đây là lần thứ hai họ sang Việt Nam sau đám cưới của con trai Jason Cavaillé và chị Vy năm 2024. Lần đó chỉ ở lại hai ngày, ông bà thấy tiếc nuối vì chưa kịp tìm hiểu phong tục địa phương nên đầu năm 2026 họ quyết định ở khoảng một tuần.
Đến Đồng Tháp ngày 28 Tết, ông Francois thấy cảnh tượng người dân của mọi gia đình cùng dọn dẹp nhà cửa, quét vôi, xịt nước tường rào từ sáng đến tối. "Tôi cảm thấy như lạc vào ngày hội dọn nhà. Ai gặp tôi cũng cười chào dù chưa từng quen biết", ông kể.
Francois và bà Martine xắn tay vào làm cùng gia đình thông gia. Ông Võ Trần Tiến kể hai bên chỉ có thể giao tiếp bằng cử chỉ nhưng ông làm gì Francois cũng làm theo, từ cuốc đất vườn cho đến phụ sơn cổng. Trong khi đó, bà Martine quét sân, vào bếp nấu nướng và cùng tôi bày trái cây lên mâm cúng.
Ngày hôm sau, bà Martine bắt đầu cuộc sống miền Tây bằng việc theo bà thông gia Phạm Thị Nga đi chợ quê lúc sáng sớm, mua hoa chưng Tết và học đổ bánh xèo. "Dọn dẹp nhà cửa, đi phà sang sông thăm họ hàng giúp chúng tôi quan sát được truyền thống đoàn viên sau một năm làm việc của người dân ở đây", bà Martine cho biết.
Do nhà mẹ đẻ chị Vy không đủ phòng, vợ chồng ông Francois thuê khách sạn gần đó nghỉ ngơi vào ban đêm. Ban ngày, họ dành toàn bộ thời gian sinh hoạt ở nhà thông gia.
Mỗi sáng, ông Francois cùng ông Tiến uống cà phê. Thực đơn bữa cơm không có món Âu, thay bằng rau luộc chấm nước tương, thịt kho hột vịt và trái cây. Ông Francois kể: "Tôi ăn trái cây kèm cơm nguội theo cách của người địa phương. Mùi vị rất lạ, bùi và mát".
Buổi chiều, vợ chồng ông được gia đình chở đi dạo xóm bằng xe máy. Người dân địa phương thường mời ông vào nhà uống trà. "Tại Pháp, hàng xóm thường giữ khoảng cách không gian riêng. Thật thú vị là ở đây các gia đình đều biết nhau", ông nói. Trong hai tháng, ngoài giờ làm vườn, hai ông thông gia duy trì thói quen tắm sông, hát karaoke, bắc võng nghỉ trưa và dạy nhau ngoại ngữ.
Hết mấy ngày Tết, ông Francois quyết định hoãn kế hoạch về Pháp để ở lại miền Tây vì "quá thích cuộc sống ở đây".
Chị Vy cho biết trước đó thường gửi video sinh hoạt ở quê qua nhóm chat để thông báo tình hình với gia đình chồng. Dù vậy, chị vẫn bất ngờ trong ngày hội ngộ bố chồng đã ôm bố mẹ đẻ và khóc. Thời gian ở Việt Nam, bố mẹ hai bên cùng làm việc nhà, vườn tược và thăm hỏi xóm giềng. "Hành động đó thu hẹp rào cản văn hóa. Tôi ghi nhận việc bố mẹ chồng bỏ thời gian tìm hiểu về nơi tôi sinh ra", chị Vy nói.
Cuối tháng 4, vợ chồng ông Francois phải trở về Pháp. Hôm chia tay, hai gia đình đều khóc. Để vơi nỗi nhớ, ông Tiến tập sử dụng điện thoại để nhắn tin bằng tiếng Pháp qua công cụ dịch thuật cho ông Francois.
Hiện tại, ông Francois đang lên kế hoạch để quay lại Việt Nam và tính đến việc sống luân phiên giữa hai nước trong tương lai. "Con trai và con dâu cũng sống và làm việc ở Việt Nam. Đồng Tháp giờ là nơi có một gia đình đang chờ đợi tôi trở về", ông nói.
Theo Trung tâm Thông tin Mạng Internet Trung Quốc, tính đến cuối năm 2025, hơn 600 triệu người tại nước này sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh, tăng 141% so với năm trước. Công nghệ đang thay đổi cách họ làm việc, sinh hoạt và kết nối.
Lu Hengzhi, học sinh 11 tuổi tại Thượng Hải, không thích nghe nhạc có sẵn. Cậu dùng AI để tùy chỉnh thể loại, giai điệu và sáng tác bài hát. Lu được mẹ hướng dẫn dùng AI khi chuẩn bị phỏng vấn vào trường quốc tế. Từ đó, nam sinh tự viết truyện, lập trình game và gỡ lỗi các chương trình.
Dù hưởng lợi từ công nghệ, Lu cho biết cậu e ngại việc lạm dụng AI sẽ làm giảm khả năng tự đặt câu hỏi và kiểm chứng vấn đề. "AI giỏi đưa ra câu trả lời nhưng không hiểu vì sao cháu cần những đáp án đó. Đôi khi công cụ này đưa ra đáp án sai với văn phong rất tự tin", cậu nói.
Lu nói nếu AI biến mất, tiến độ học hỏi của cậu sẽ chậm lại. Cậu sẽ gặp khó khăn trong khâu sắp xếp suy nghĩ để bắt đầu dự án mới và phải quay lại với sách vở.
Với những người cao tuổi như bà Tang Rongrong, 79 tuổi, AI giúp giải quyết vấn đề cô đơn. Bà sống xa con, 10 năm qua chỉ đọc báo và nghe sách nói. Mọi tương tác chỉ là một chiều. Hiện tại, bà thuê một robot đồng hành tích hợp AI và có thể trò chuyện bằng tiếng Thượng Hải. Trước khi ra ngoài, bà thường nghe robot nhắc nhở mang theo ô hoặc cẩn thận khi trời mưa. Bà Tang nói những khoảnh khắc nhỏ bé ấy mang lại cảm giác ấm áp và an tâm. Các giao tiếp này là mảnh ghép cần thiết với những người sống một mình.
Công nghệ cũng thay đổi đời sống tình cảm của người trẻ. Tại Giang Tô, sinh viên Zhao Jingmiao, 21 tuổi, tự huấn luyện một bạn trai ảo theo các tiêu chuẩn cá nhân. Cô cho biết nhân vật này có cảm xúc ổn định và luôn sẵn sàng lắng nghe. Nhưng nữ sinh cũng lo lắng khi chính phủ siết chặt các quy định với ứng dụng AI vì sợ phải dừng sử dụng dịch vụ này.
Trong lĩnh vực y tế, bác sĩ Zhang Qiang, 59 tuổi, giám đốc một bệnh viện tại Thượng Hải, dùng AI để phân tích hình ảnh bệnh lý, đánh giá giai đoạn bệnh và diễn giải xét nghiệm. Bác sĩ Zhang nói việc phụ thuộc vào hệ thống là nguy hiểm nếu nền tảng lâm sàng của người khám không vững. Bác sĩ Zhang cho biết hệ thống máy móc xử lý dữ liệu tốt nhưng không có sự phán đoán và các giá trị đạo đức con người.
Ở nông thôn, AI đang bắt đầu đóng vai trò như một kỹ sư nông nghiệp. Tại tỉnh Hà Nam, nông dân Wang Zhipeng, 36 tuổi, dùng điện thoại tải ảnh lên hệ thống AI để nhận diện cỏ dại và tìm liều lượng thuốc diệt cỏ tương ứng trong vài giây. Ứng dụng giúp anh theo dõi vụ mùa và rút ngắn thời gian tính lương cho công nhân từ một ngày xuống 20 phút. Dù vậy, Wang nói các công cụ thông minh có thể làm giảm sự kết nối trực tiếp giữa con người.
Từng kiếm sống bằng nghề viết lách, Wang Boyuan, 39 tuổi ở Thiểm Tây, dùng ChatGPT biến ý tưởng thành phần mềm. Từ người không biết lập trình, Wang viết mã lệnh và xây dựng thành công nhiều ứng dụng. "Nhờ AI, tôi có khả năng làm nhiều việc hơn", anh nói.
Wang cho biết anh vẫn không thực sự biết lập trình và đang phụ thuộc vào công nghệ. "Nếu trí tuệ nhân tạo biến mất, tôi có thể sẽ phải quay lại làm công việc viết lách toàn thời gian", anh nói.
Ngày 22/5, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá tổ chức hội thảo hưởng ứng Ngày Thế giới Không thuốc lá 2026 với nhiều cảnh báo về xu hướng trẻ hóa người nghiện nicotine và sự gia tăng nhanh của thuốc lá điện tử trong giới trẻ.
Thông tin tại hội thảo, cả nước hiện có hơn 15 triệu người hút thuốc và nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới. Mỗi năm, khoảng 103.000 người Việt tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó 18.800 trường hợp do hút thuốc thụ động.
Dù công tác phòng, chống tác hại thuốc lá đạt một số kết quả bước đầu, người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên, vẫn dễ dàng tiếp cận các sản phẩm thuốc lá. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách phải tăng cường kiểm soát mạng lưới bán lẻ thuốc lá nhằm giảm nguồn cung và hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm.
Tại hội thảo, bà Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám chữa bệnh, cho biết Bộ Y tế đang soạn thảo dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Trong đó, Bộ Y tế đề xuất 2 chính sách, gồm: Cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá mới khác và cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.
Đối với ý kiến về việc bổ sung chính sách "xác lập một thế hệ người Việt Nam hoàn toàn không khói thuốc bắt đầu từ những người sinh sau năm 2010" theo đề xuất của Bộ Tư pháp, đại diện Bộ Y tế cho biết đã điều chỉnh tên gọi của chính sách cho phù hợp, thành "Cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá".
Đồng thời, Bộ Y tế đã tiến hành đánh giá tác động kỹ lưỡng của chính sách này. Nếu được thực thi và tuân thủ, chính sách này sẽ có hiệu quả rất cao đối với giảm tỷ lệ hút thuốc, giảm nhanh số người hút thuốc thụ động, bảo vệ sức khỏe người dân, giảm chi phí lớn cho chăm sóc sức khỏe và tổn thất do mất năng suất lao động gây ra.
Tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong học sinh đang gia tăng nhanh. Nếu năm 2019, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm học sinh 13-17 tuổi là 2,6%, thì đến năm 2023, khảo sát tại 11 tỉnh, thành phố cho thấy con số này đã lên tới 8,1%.
Tuy nhiên, bà Ngọc cho biết để bảo đảm tính khả thi và hiệu quả của chính sách này, cần sự thống nhất, ủng hộ của Quốc hội, Chính phủ, Bộ ngành liên quan, đặc biệt của Bộ Công an, Bộ Công Thương, sự ủng hộ của người dân và triển khai đồng bộ các biện pháp trong việc kiểm soát mua và bán thuốc lá cho đối tượng này.
Theo đó, các cơ quan chức năng cần tăng cường truyền thông đối với người bán, người mua; bảo đảm tuân thủ tại điểm bán thông qua xác minh năm sinh chính xác và nhất quán; giảm điểm bán lẻ và xử lý nghiêm khi vi phạm. Đồng thời, chính sách hỗ trợ cai nghiện đối với người nghiện thuốc lá cần được duy trì.
Trên thế giới, thuốc lá gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm. Tại Việt Nam, hút thuốc lá ước tính gây ra khoảng 103.000 ca tử vong mỗi năm. Gánh nặng kinh tế do thuốc lá gây ra lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng, bao gồm chi phí y tế, mất năng suất lao động, tử vong sớm và cả chi phí môi trường.
Tổ chức Y tế Thế giới cảnh báo việc thanh thiếu niên tiếp xúc sớm với nicotine có thể gây rối loạn nhận thức, giảm khả năng học tập, ảnh hưởng cảm xúc và làm gia tăng nguy cơ các vấn đề sức khỏe tâm thần.
