Lấy bằng tiến sĩ toán tại Đại học Harvard khi mới 27 tuổi, trở thành giáo sư trẻ nhất Việt Nam năm 2020 ở tuổi 37, là Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam (Bộ GD-ĐT), gần đây Lê Anh Vinh còn được biết tới là tác giả sách thiếu nhi rất có duyên với giải thưởng.
Sau giải khuyến khích giải thưởng Sách quốc gia năm 2023 với bộ sách Những đứa trẻ hạnh phúc (Lê Anh Vinh chủ biên), anh lại vừa được trao giải thưởng Khát vọng Dế Mèn thuộc Giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 7 năm 2026 cho cuốn truyện Chú robot tưởng mình là người. Và đề thi tuyển sinh lớp 10 THPT của TP.HCM hôm 1-6 môn ngữ văn đã chọn trích Chú robot tưởng mình là người.
Trò chuyện với Tuổi Trẻ, GS.TS Lê Anh Vinh cho biết là một người làm toán, làm giáo dục rồi viết sách thiếu nhi, được bạn đọc và các hội đồng chuyên môn ghi nhận khiến anh rất vui và biết ơn.
* Thưa anh, câu chuyện một người cha viết sách từ những cuộc kể chuyện mỗi đêm cho các con của mình thật là đẹp. Mối duyên đưa anh tới việc viết sách cho thiếu nhi đã bắt đầu thế nào?
– Hồi nhỏ tôi rất thích đọc sách, đặc biệt là những cuốn sách thiếu nhi có yếu tố khoa học, phiêu lưu và tưởng tượng. Một trong những cuốn sách tôi yêu thích nhất là Thuyền trưởng Đơn vị của một nhà toán học người Nga, bản in của NXB Cầu Vồng và NXB Kim Đồng.
Cuốn sách kể về hành trình khám phá của cậu bé Số Không đi theo bác thuyền trưởng đơn vị. Tôi đọc cuốn sách đó từ những năm đầu tiểu học và đã luôn tự hỏi vì sao lại có một cuốn sách có thể khiến trẻ con thấy toán học thú vị đến thế.
Sau này khi có con, các con tôi rất thích nghe kể chuyện mỗi tối. Ban đầu tôi đọc truyện cho các con nghe, nhưng rồi các bạn ấy không thích nghe đọc nữa mà đòi bố phải tự kể. Vậy là tôi bắt đầu tưởng tượng ra những cuộc phiêu lưu mà chính các con trở thành nhân vật chính.
Tôi kể những câu chuyện để các con thấy rằng những điều mình học ở trường, kể cả những kiến thức khoa học rất nhỏ, cũng có thể giúp ích trong cuộc sống. Thấy các con hào hứng, tôi bắt đầu nghĩ đến việc viết lại để nhiều bạn nhỏ khác cũng có thể đọc.
* Với nhiều người, việc một giáo sư toán viết sách kể chuyện cho các em nhỏ thật đặc biệt và có phần… lạ. Bởi vì người ta hay dán nhãn người giỏi toán thường không thích hoặc không giỏi văn?
– Tôi nghĩ đây là một định kiến khá thú vị và có lẽ cũng không hoàn toàn vô lý nếu nhìn vào trải nghiệm đi học của nhiều thế hệ. Quả thật rất nhiều bạn học chuyên toán ngày trước sợ môn văn, nhất là sợ những bài văn phải viết theo một khuôn mẫu nào đó.
Nghĩ lại, tôi cũng phải cảm ơn các thầy cô dạy văn của mình. Hồi đi học, tôi thường nghĩ gì viết nấy, viết khá tự do, vậy mà kiểu gì cũng được các thầy cô cho trung bình 6,5 điểm, vừa đủ để đạt danh hiệu học sinh giỏi.
* Truyện của một tiến sĩ toán học có khác biệt với văn chương của những người khác?
– Tôi có một người bạn học rất giỏi văn, ngày trước đi học toàn được 9-10 điểm văn. Khi đọc truyện của tôi, bạn đó luôn nói “Biết ngay là văn của người học toán, câu chữ quá đơn giản, nhưng được cái nhiều ý”. Tôi thấy nhận xét ấy cũng đúng.
Còn tôi nghĩ mỗi người khi viết đều mang theo cách mình nhìn thế giới. Người làm toán thường có thói quen đi tìm cấu trúc phía sau một vấn đề, vì vậy khi kể một câu chuyện tôi luôn nghĩ đến những câu hỏi như vì sao nhân vật hành động như vậy, tình huống này dẫn tới tình huống kia thế nào và một ý tưởng lớn có thể được kể lại bằng hình ảnh nào để trẻ em hiểu được.
Cũng phải nói thêm là viết một bài báo khoa học, một báo cáo hay một cuốn sách mang tính chuyên môn thì tôi có thể tập trung làm khá nhanh trong một khoảng thời gian cố định. Nhưng viết một cuốn truyện thì khác.
Câu chuyện cần thời gian để hình thành, nhân vật cần thời gian để sống cùng mình, nhiều chi tiết chỉ xuất hiện rất bất ngờ sau một cuộc trò chuyện, một khoảnh khắc với các con hoặc một đêm ngồi nghĩ vu vơ. Viết truyện với tôi thường chậm hơn nhưng cũng có một niềm vui rất riêng.
* Nhà toán học làm việc gì hẳn cũng theo logic chặt chẽ. Vậy anh có “đi lang thang dưới mưa không mục đích, chơi mà không cần lý do” như bài học anh muốn gửi tới các em nhỏ qua những nhân vật trẻ con trong cuốn sách của anh không?
– Tôi không phải là người thường xuyên “đi lang thang dưới mưa không mục đích” theo nghĩa lãng mạn, nhưng tôi tin vào giá trị của những việc không nhất thiết phải có mục tiêu rõ ràng: ngồi chơi với con, nghe một câu chuyện rất dài chưa biết kết thúc ở đâu, đi dạo mà không cần giải quyết việc gì.
Trong giáo dục, đôi khi người lớn muốn mọi thứ đều phải có mục tiêu: chơi để học kỹ năng gì, đọc sách để rút ra bài học gì. Điều đó không sai nhưng nếu cái gì cũng biến thành mục tiêu thì tuổi thơ sẽ rất mệt. Trẻ em cần được chơi chỉ vì vui, tò mò chỉ vì thích và yêu một điều gì đó chỉ vì thấy nó đáng yêu. Có lẽ người lớn cũng cần học lại điều ấy từ trẻ em.
* Đọc sách anh có thể thấy anh dành nhiều thời gian trò chuyện, chơi với các con và dường như học hỏi về gia đình, về cuộc sống từ chính các con vậy. Anh có phải là một người đàn ông của gia đình không?
– Tôi không dám tự nhận mình là một người đàn ông của gia đình theo nghĩa “hoàn hảo nhất” của từ này. Tôi cũng rất bận, cũng có những giai đoạn bị cuốn vào công việc và chắc chắn cũng có những thiếu sót như nhiều ông bố khác. Nhưng nếu hỏi gia đình có phải là phần quan trọng nhất trong cuộc sống của tôi không, câu trả lời chắc chắn là có.
Có lẽ vì vậy việc viết sách thiếu nhi với tôi không tách rời khỏi đời sống gia đình.
Các con thường là những độc giả đầu tiên của tôi, từ lúc ý tưởng còn rất sơ khai cho đến khi bản thảo đã hoàn thiện hơn. Tôi kể chuyện cho các con nhưng nhiều khi chính các con lại dạy tôi cách nhìn thế giới chậm hơn, hồn nhiên hơn và bao dung hơn.
* Cuốn sách của anh có nhắc, điều giáo dục nên làm là bảo vệ quyền được hiện diện của những điều chưa có tên gọi. Anh có thể chia sẻ quan điểm làm giáo dục này của anh? Ở Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, các anh đi theo “tôn chỉ” này?
– Nếu giáo dục chỉ nhìn vào những gì đã có tiêu chí, đã có trong bảng điểm thì rất dễ bỏ sót những điều rất quan trọng như một năng lực khác biệt của trẻ, một khó khăn học tập chưa được nhận ra, một cảm xúc chưa được người lớn hiểu đúng hay một nhóm học sinh chưa có được sự quan tâm đầy đủ.
Vì vậy tôi nghĩ giáo dục trước hết phải biết lắng nghe và thừa nhận. Trước khi gọi tên được một vấn đề, trước khi có chính sách hay giải pháp hoàn chỉnh, ta cần chấp nhận rằng điều đó đang tồn tại.
Với những người nghiên cứu giáo dục, chúng tôi cũng cố gắng làm theo tinh thần ấy, giúp hệ thống nhìn thấy rõ hơn những vấn đề của trẻ em, của giáo viên, của nhà trường, từ đó có các nghiên cứu, bằng chứng và đề xuất chính sách phù hợp hơn.
Theo Sở Y tế TP.HCM, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày 17.5 chính thức xác định đợt bùng phát dịch bệnh Ebola (vi rút Ebola) chủng Bundibugyo tại Cộng hòa Dân chủ Congo và Uganda là tình trạng khẩn cấp y tế công cộng quốc tế.
Hiện WHO chưa khuyến cáo áp đặt các biện pháp hạn chế thương mại hoặc đi lại quốc tế đối với các quốc gia vùng dịch do chưa có đủ cơ sở khoa học.
Nhưng nguy cơ dịch bệnh này có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến kinh tế - xã hội, ngành y tế TP.HCM đã tăng cường và siết chặt công tác giám sát tại các cửa khẩu nhằm chủ động phát hiện sớm, ngăn chặn nguy cơ dịch bệnh Ebola xâm nhập vào TP.HCM.
Sở Y tế yêu cầu các đơn vị y tế dự phòng tuyệt đối không chủ quan, lơ là trong công tác giám sát và phòng chống dịch bệnh Ebola.
Theo đó, Trung tâm kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC) sẽ tiếp tục tăng cường giám sát tại các cửa khẩu. HCDC sẽ quan sát các biểu hiện bất thường về sức khỏe của người nhập cảnh và khai thác kỹ yếu tố dịch tễ, lịch sử đi lại, lịch sử lưu trú.
HCDC phối hợp với các đơn vị hàng không, hàng hải và kiểm dịch y tế quốc tế để phát hiện sớm các trường hợp nghi ngờ. Chuẩn bị sẵn sàng quy trình xử lý, cách ly và vận chuyển an toàn khi phát hiện trường hợp nghi ngờ mắc bệnh Ebola.
TP.HCM chủ động giám sát, ngăn chặn nguy cơ xâm nhập của dịch bệnh Ebola từ cửa khẩu
ẢNH: DUY TÍNH
Theo Sở Y tế, việc phát hiện sớm ca bệnh nghi ngờ được xác định là yếu tố then chốt trong hoạt động giám sát cửa khẩu hiện nay.
Ngoài ra, TP.HCM cũng duy trì công tác tập huấn, cập nhật quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, sử dụng phương tiện phòng hộ cá nhân và quy trình xử lý ca bệnh nghi ngờ cho các cơ sở khám chữa bệnh, nhằm sẵn sàng đáp ứng nếu xuất hiện tình huống dịch bệnh xâm nhập.
Sở Y tế tiếp tục chỉ đạo HCDC thường xuyên cập nhật các khuyến cáo mới nhất từ WHO và Bộ Y tế. Đồng thời liên tục đánh giá nguy cơ để triển khai các phương án đáp ứng phù hợp, bảo vệ an toàn sức khỏe người dân TP.HCM.
Đối với nhóm quốc gia đang có dịch bệnh Ebola (Cộng hòa Dân chủ Congo và Uganda): WHO yêu cầu kích hoạt cơ chế quản lý thảm họa quốc gia, thiết lập Trung tâm điều hành khẩn cấp. Đồng thời thực hiện kiểm tra xuất cảnh tại các cửa khẩu; cách ly tuyệt đối ca bệnh và hạn chế di chuyển quốc tế đối với người tiếp xúc gần trong 21 ngày.
Đối với nhóm các quốc gia lân cận (có biên giới đất liền với vùng dịch Ebola): Cần nâng cao mức độ sẵn sàng, thiết lập cơ chế điều phối vùng biên và phải đảm bảo xử lý khẩn cấp trong vòng 24 giờ ngay khi phát hiện ca nghi ngờ.
Đối với nhóm các quốc gia không có biên giới chung, không đóng cửa biên giới: Nhóm này, WHO khuyến cáo không áp đặt các hạn chế về thương mại hoặc đi lại. Vì các biện pháp này được đánh giá là thiếu cơ sở khoa học, gây tổn hại kinh tế và có thể làm tăng nguy cơ phát tán vi rút do người dân tìm cách di chuyển qua các đường mòn không kiểm soát.
Với nhóm quốc gia thứ ba này, cần cung cấp thông tin về nguy cơ và cách dự phòng cho khách du lịch đi từ/đến vùng dịch. Sẵn sàng quy trình sơ tán và hồi hương cho công dân hoặc nhân viên y tế bị phơi nhiễm. Và WHO không khuyến cáo triển khai kiểm tra sàng lọc nhập cảnh diện rộng tại các sân bay nằm ngoài khu vực ảnh hưởng trực tiếp bởi dịch bệnh.
Khoảng 19h ngày 17/5, Công an phường Hải An nhận được tin báo từ nhà hàng Bếp Làng Hoa, số 292 Lũng Đông về việc hai nhân viên là Lê Thị Minh (38 tuổi, phường Hải An) và anh Nguyễn Văn Nam (34 tuổi, phường Hải An) tử vong trong khu bếp.
Qua điều tra ban đầu và khám nghiệm hiện trường, nhà chức trách nhận định nhiều khả năng hai nạn nhân tử vong do điện giật.
Thời điểm xảy ra sự việc, TP Hải Phòng mưa to diện rộng khiến nhiều tuyến đường và khu vực trũng thấp bị ngập cục bộ, gây nguy cơ rò rỉ, chập cháy điện tại các cơ sở kinh doanh và hộ dân.
Công an TP Hải Phòng đang phối hợp với các đơn vị liên quan để làm rõ nguyên nhân và xác định trách nhiệm của các bên.
Chiều 2/6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc với Ban Chỉ đạo Trung ương về sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Ông nhấn mạnh việc sơ kết không thể chỉ dừng ở các con số như giảm bao nhiêu đầu mối, sắp xếp bao nhiêu tổ chức, xử lý bao nhiêu trụ sở hay phân cấp được bao nhiêu nhiệm vụ, mà phải đánh giá được chất lượng vận hành của mô hình mới.
Theo người đứng đầu Đảng, Nhà nước, báo cáo cần trả lời rõ các câu hỏi: bộ máy có tinh gọn hơn không, vận hành có thông suốt hơn không, quyền hạn và trách nhiệm có rõ ràng hơn không, việc phục vụ người dân và doanh nghiệp có tốt hơn không, mô hình mới có tạo động lực phát triển hay không, và quan trọng nhất là có nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị hay không.
Ông ghi nhận hệ thống chính trị đã triển khai khối lượng công việc rất lớn với phạm vi rộng và yêu cầu cao. Tuy nhiên, thành công trong giai đoạn sắp xếp tổ chức chưa đồng nghĩa với thành công trong giai đoạn vận hành. "Từ nay trở đi yêu cầu trọng tâm là phải chuyển từ sắp xếp xong bộ máy sang vận hành tốt bộ máy, từ ổn định tổ chức sang nâng cao chất lượng quản trị, từ phân cấp nhiệm vụ sang bảo đảm năng lực thực thi", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh.
Đề cập những vấn đề cần tiếp tục làm rõ trong quá trình sơ kết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu nhìn thẳng vào các điểm nghẽn lớn đang đặt ra. Về thể chế và cơ chế vận hành, ông cho rằng một số quy định, quy trình hướng dẫn đã được ban hành nhưng chưa thực sự đồng bộ, chưa theo kịp yêu cầu của mô hình mới.
Đối với phân cấp, phân quyền, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phải gắn với nguồn lực. Việc giao quyền phải đi đôi với giao trách nhiệm, tài chính, nhân lực, dữ liệu và công cụ thực hiện. Nếu chỉ giao việc mà không bảo đảm điều kiện thực thi thì cấp dưới và cán bộ cơ sở sẽ gặp nhiều khó khăn. Ngược lại, nếu phân cấp mạnh nhưng thiếu kiểm tra, giám sát sẽ dễ phát sinh rủi ro trong thực thi quyền lực, thậm chí dẫn đến tâm lý e ngại, không dám làm.
Về mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lưu ý nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện nay được chuyển xuống cấp xã, trong khi năng lực cán bộ, hạ tầng, cơ sở vật chất, nguồn lực tài chính và cơ chế hỗ trợ chuyên môn giữa các địa bàn vẫn chưa đồng đều.
Ông cũng chỉ ra điểm nghẽn về chuyển đổi số, dữ liệu và năng lực tổ chức thực hiện. Đây là yếu tố mang tính quyết định bởi chủ trương đúng, thể chế đúng và mô hình đúng nhưng nếu khâu thực hiện yếu thì kết quả sẽ không đạt yêu cầu. Vì vậy, báo cáo cần chỉ rõ nơi làm tốt, nơi còn lúng túng, cấp nào còn yếu, khâu nào còn chậm và trách nhiệm của người đứng đầu ở từng ngành, địa phương.
Định hướng hoàn thiện báo cáo sơ kết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị nâng cao hơn nữa tính khái quát, chiều sâu lý luận, tính thực tiễn và sức thuyết phục. Báo cáo cần có luận điểm trung tâm rõ ràng, tập trung đánh giá việc sắp xếp tổ chức bộ máy gắn với nâng cao năng lực lãnh đạo, năng lực quản trị và năng lực tổ chức thực hiện của toàn hệ thống chính trị.
Ông yêu cầu bổ sung các nội dung đánh giá sự đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng trong mô hình mới; năng lực vận hành của chính quyền địa phương hai cấp, nhất là cấp xã; hiệu quả phân cấp, phân quyền gắn với nguồn lực và kiểm soát quyền lực; mức độ chuyển đổi số, quản trị dựa trên dữ liệu; đồng thời nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả vận hành của mô hình mới và tiếp tục rà soát chức năng, nhiệm vụ để điều chỉnh phù hợp.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh cuộc cải cách tổ chức bộ máy lần này có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển lâu dài của đất nước. Mục tiêu không chỉ là giảm đầu mối mà phải xây dựng bộ máy mạnh hơn, vận hành thông suốt hơn, trách nhiệm hơn, hiệu quả hơn và phục vụ nhân dân tốt hơn; đồng thời tạo nền tảng cho mô hình quản trị quốc gia hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
