Từ vùng đất từng mang dấu ấn chiến tranh và chia cắt, Tp.HCM đã trải qua hành trình chuyển mình mạnh mẽ để trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại lớn nhất cả nước. Đặc biệt, giai đoạn ngay sau ngày 30/4/1975 được xem là bước ngoặt lịch sử khi thành phố vừa tiếp quản bộ máy hành chính, khôi phục sản xuất, ổn định đời sống người dân, vừa đảm nhận vai trò quan trọng trong tiến trình thống nhất đất nước.
Ngày 2/7/1976, Quốc hội khóa VI quyết định đổi tên Sài Gòn – Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh, đánh dấu sự chuyển đổi không chỉ về mặt hành chính mà còn về ý nghĩa lịch sử và chính trị, mở ra chặng đường phát triển mới của đô thị lớn nhất phía Nam.
Theo ThS., Thượng tá Nguyễn Hà Hải, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, việc thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đánh dấu sự chuyển đổi từ biểu tượng của chiến tranh, chia cắt trở thành biểu tượng của hòa bình, đoàn kết dân tộc và phát triển. Sài Gòn – Gia Định nhanh chóng trở thành địa bàn trọng yếu trong công cuộc xây dựng Nhà nước Việt Nam thống nhất, đồng thời là nơi diễn ra nhiều sự kiện chính trị quan trọng như Hội nghị Hiệp thương chính trị thống nhất Tổ quốc cuối năm 1975 hay cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội chung của nước Việt Nam thống nhất ngày 25/4/1976.
Sau giải phóng, thành phố phải đối mặt với hàng loạt thách thức khi vừa tiếp quản hệ thống hành chính, tài chính, công nghiệp và giao thông của chế độ cũ, vừa ổn định đời sống cho hàng triệu người dân và bảo đảm an ninh, trật tự trong bối cảnh hậu chiến tranh. Chính quyền cách mạng khi đó đã triển khai nhiều giải pháp nhằm khôi phục sản xuất, bảo đảm nguồn cung lương thực, thực phẩm, đồng thời thực hiện chính sách hòa hợp dân tộc, tạo điều kiện để trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân và các tầng lớp nhân dân cùng tham gia xây dựng xã hội mới.
Sự kiện Quốc hội khóa VI quyết định đổi tên thành phố Sài Gòn – Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh, theo Thượng tá Nguyễn Hà Hải, đây không chỉ là sự thay đổi về mặt hành chính mà còn mang ý nghĩa chính trị, lịch sử và văn hóa sâu sắc, thể hiện sự tri ân đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và ghi nhận truyền thống đấu tranh kiên cường của nhân dân Sài Gòn – Gia Định trong sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Sau 50 năm phát triển, Tp.HCM đã trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước. Tuy nhiên, thành phố vẫn chưa khai thác hết tiềm năng của một nguồn lực quan trọng khác là văn hóa.
Theo TS. Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Tp.HCM, trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, văn hóa không còn chỉ là lĩnh vực thụ hưởng tinh thần mà đang trở thành động lực nội sinh của tăng trưởng bền vững.
Nguồn lực ấy được hình thành từ các lớp trầm tích lịch sử, ký ức đô thị, sự đa dạng tộc người cùng tinh thần cởi mở và khả năng dung hợp đặc trưng của người Sài Gòn.
“Thành phố cần chuyển từ tư duy xem di sản là đối tượng cần bảo tồn sang coi đó là tài sản có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và thúc đẩy phát triển xã hội”, TS. Nguyễn Thị Hậu nhận định.
Theo bà, Tp.HCM sở hữu nguồn vốn văn hóa đặc biệt phong phú với hơn 300 năm lịch sử hình thành và phát triển. Thành phố có hệ thống di sản vật thể đa dạng từ khảo cổ học, kiến trúc đô thị, công trình tôn giáo, di sản công nghiệp đến quần thể kiến trúc Chợ Lớn; cùng với đó là các giá trị phi vật thể như lễ hội, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công và ký ức đô thị.
Đặc biệt, “tinh thần người Sài Gòn” với sự năng động, cởi mở, hào sảng và sẵn sàng tiếp nhận cái mới được xem là nguồn vốn xã hội quý giá, tạo nền tảng cho kinh tế sáng tạo phát triển.
Tuy nhiên, việc khai thác nguồn lực văn hóa vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức như nhận thức chưa đầy đủ về giá trị kinh tế của di sản, thiếu dữ liệu để lượng hóa đóng góp của văn hóa vào tăng trưởng kinh tế, áp lực đô thị hóa khiến nhiều không gian ký ức đứng trước nguy cơ biến mất, cũng như sự thiếu đồng bộ trong cơ chế phối hợp và huy động nguồn lực xã hội cho công tác bảo tồn.
Các nghiên cứu về hành trình phát triển của Tp.HCM từ góc nhìn tiểu vùng văn hóa cho thấy bản sắc của thành phố hiện đại được tạo nên từ nhiều lớp không gian văn hóa khác nhau.
Đầu tiên là vùng lõi Sài Gòn – Tp.HCM với đặc trưng của một đô thị sông nước, nơi hình thành các bến cảng, chợ, phố nghề và mạng lưới giao thương sầm uất. Sự cộng cư của người Việt, Hoa, Khmer, Chăm cùng các cộng đồng di cư từ nhiều vùng miền đã tạo nên một cấu trúc văn hóa đa tầng với Chợ Lớn, các hội quán người Hoa, xóm đạo, khu dệt Bảy Hiền, các xóm nghề truyền thống và sau này là các khu chế xuất, khu công nghiệp, khu đô thị mới.
Bên cạnh đó là lớp văn hóa công nghiệp của Bình Dương với các làng nghề nổi tiếng như gốm Lái Thiêu, sơn mài Tương Bình Hiệp, cùng tinh thần thực nghiệp, tính kỷ luật lao động và khả năng thích nghi của cộng đồng lao động nhập cư trong quá trình công nghiệp hóa.
Ở phía biển, Bà Rịa – Vũng Tàu và Côn Đảo lại mang đến chiều sâu của văn hóa biển đảo và ký ức lịch sử cách mạng. Những cộng đồng ngư dân với tín ngưỡng thờ cá Ông, các lễ hội nghề biển, cùng hệ thống di tích lịch sử tại Côn Đảo đã bổ sung cho Tp.HCM một chiều kích văn hóa đặc biệt gắn với biển và lịch sử dân tộc.
Theo các nhà nghiên cứu, chính sự giao thoa giữa đô thị giao thương, vùng công nghiệp và không gian biển đảo đã tạo nên bản sắc của một Tp.HCM mở, đa dạng và giàu khả năng tái tạo.
PGS.TS. Nguyễn Danh Tiên, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho biết, di sản văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng góp phần định hình bản sắc đô thị và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội của Tp.HCM.
Từ sau năm 1975, đặc biệt kể từ khi thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ngày càng được quan tâm và xem như một nguồn lực phát triển kinh tế – xã hội.
Đến năm 2025, Tp.HCM có 321 di tích được xếp hạng, gồm 4 di tích quốc gia đặc biệt, 99 di tích cấp quốc gia và 218 di tích cấp thành phố, cùng hệ thống bảo tàng quy mô lớn với nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học.
Theo ông, du lịch văn hóa hiện đã trở thành một trong những sản phẩm chủ lực của thành phố. Các điểm đến như Dinh Độc Lập, Địa đạo Củ Chi, Bến Nhà Rồng, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh hay hệ thống bảo tàng luôn nằm trong nhóm địa điểm thu hút đông đảo khách du lịch trong và ngoài nước.
Riêng Địa đạo Củ Chi trong bốn tháng đầu năm 2025 đã đón khoảng 521.000 lượt khách, trong đó có hơn 325.000 lượt khách quốc tế. Trong giai đoạn 2022 – 2024, khu di tích này đón trung bình khoảng 926.000 lượt khách mỗi năm với doanh thu trên 175 tỷ đồng.
Trong khi đó, hệ thống bảo tàng của thành phố năm 2025 đón hơn 4,46 triệu lượt khách, tăng khoảng 40% so với năm trước.
Không chỉ tạo nguồn thu cho du lịch, di sản còn góp phần định vị thương hiệu đô thị trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt giữa các thành phố lớn. Theo PGS.TS. Nguyễn Danh Tiên, chính những công trình kiến trúc lịch sử, không gian văn hóa Nam Bộ cùng các giá trị văn hóa phi vật thể như đờn ca tài tử, cải lương, lễ hội dân gian hay văn hóa ẩm thực Sài Gòn đã tạo nên hình ảnh riêng biệt của Tp.HCM trong mắt du khách quốc tế và các nhà đầu tư.
Đáng chú ý, ông cho rằng khái niệm “kinh tế di sản” lần đầu tiên được đưa vào Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã mở ra hướng tiếp cận mới, gắn bảo tồn với phát triển, tạo ra giá trị kép vừa gìn giữ bản sắc vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.
Sau 50 năm mang tên Bác, Tp.HCM đang đứng trước một ngưỡng phát triển mới. Nếu trong giai đoạn trước, động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ đất đai, công nghiệp và đầu tư, thì trong tương lai, năng lực giải mã và vốn hóa các tài nguyên văn hóa vô hình có thể trở thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi của thành phố.
Tin Gốc: Người Đưa Tin
