Thị trường năng lượng thế giới hồi tháng 3 hứng chịu cú sốc lớn khi Mỹ và Israel mở chiến dịch nhằm vào Iran, khiến quốc gia Hồi giáo phong tỏa eo biển Hormuz để đáp trả. Hoạt động vận tải qua Hormuz, tuyến trung chuyển 20% nguồn cung dầu thô toàn cầu, tê liệt, đẩy giá mặt hàng này tăng vọt.
Giá dầu tăng sẽ lan dần sang những lĩnh vực khác của nền kinh tế thế giới, khiến lạm phát tăng, tăng trưởng toàn cầu chững lại. Để ứng phó hệ lụy tiềm ẩn, 32 thành viên Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã nhất trí cùng xả 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ của mỗi nước.
Bộ Năng lượng Mỹ ngày 11/3 thông báo nước này sẽ xuất 172 triệu thùng từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR) trong 120 ngày, theo lệnh từ Tổng thống Donald Trump.
Động thái này một lần nữa đưa SPR vào tâm điểm chú ý. Được xem là “kho dầu khẩn cấp” của Mỹ, SPR là công cụ mà Washington có thể huy động nhanh chóng khi thị trường năng lượng toàn cầu đối mặt những biến động lớn.
SPR được quốc hội Mỹ thành lập năm 1975, sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ do các nước Arab cấm vận xuất khẩu sang phương Tây, từng khiến giá nhiên liệu tăng vọt và kinh tế Mỹ chịu thiệt hại nặng. Mục tiêu của SPR là tạo ra một “tấm đệm” giúp Washington ứng phó khi nguồn cung dầu bị gián đoạn bởi chiến tranh, thiên tai hoặc các cuộc khủng hoảng địa chính trị.
Khác với hình dung về những bể chứa khổng lồ trên mặt đất, SPR lưu trữ dầu trong hơn 60 khoang ngầm được tạo bên trong các vòm muối tự nhiên tại bang Texas và Louisiana, dọc bờ Vịnh Mexico. Các khoang này được hình thành bằng cách bơm nước hòa tan muối, rồi hút nước lên, để lại những hốc rỗng có đường kính khoảng 60 m, sâu hơn 700 m, có thể chứa hàng triệu thùng dầu. Các bể chứa dầu này sâu đến mức có thể xếp chồng hai tòa tháp Empire State lên nhau.
Nhờ đặc tính gần như không thấm chất lỏng và có khả năng tự khép các khe nứt nhỏ dưới áp lực địa chất, muối được xem là môi trường lý tưởng để lưu trữ dầu trong thời gian dài với chi phí thấp. SPR có tổng sức chứa hơn 700 triệu thùng, trở thành kho dự trữ dầu thô khẩn cấp lớn nhất thế giới.
SPR không phải kho dầu “đóng kín”, mà liên tục được bổ sung và điều chỉnh. Bộ Năng lượng Mỹ thường mua vào khi giá dầu giảm để bổ sung dự trữ. Trong một số trường hợp, chính phủ cũng cho phép doanh nghiệp tạm thời mượn dầu từ SPR theo cơ chế hoán đổi, sau đó hoàn trả lượng dầu lớn hơn.
Khi xảy ra khủng hoảng, tổng thống Mỹ có thể ra lệnh xuất kho. Bộ Năng lượng Mỹ sau đó tổ chức đấu giá trực tuyến để bán dầu cho các nhà máy lọc dầu và doanh nghiệp năng lượng. Nhờ hệ thống đường ống và cảng biển kết nối trực tiếp với các trung tâm lọc dầu dọc Vịnh Mexico, những thùng dầu đầu tiên có thể được đưa ra thị trường chỉ khoảng 13 ngày sau khi lệnh xả kho được ban hành.
Trong hơn nửa thế kỷ qua, SPR chỉ được sử dụng khi thị trường năng lượng đối mặt những cú sốc lớn.
Kho dự trữ này từng được mở trong Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, sau bão Katrina năm 2005 khiến hạ tầng dầu khí ở Vịnh Mexico bị tàn phá, hay năm 2011 khi xung đột tại Libya làm gián đoạn nguồn cung của một thành viên Tổ chức Các nước xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC).
Đợt xuất kho lớn nhất diễn ra năm 2022, khi chính quyền tổng thống Joe Biden xả 180 triệu thùng dầu nhằm hạ nhiệt giá năng lượng sau khi xung đột Nga – Ukraine làm đảo lộn thị trường dầu mỏ toàn cầu.
Mỹ là quốc gia sản xuất dầu lớn nhất thế giới và xuất khẩu ròng sản phẩm dầu mỏ. Khoảng 60% lượng dầu thô được các nhà máy lọc dầu Mỹ sử dụng đến từ nguồn khai thác nội địa. Trong phần dầu nhập khẩu còn lại, Canada chiếm khoảng 60%, Mexico khoảng 7% và chỉ khoảng 7% liên quan eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa Mỹ có thể đứng ngoài những biến động tại Trung Đông, bởi dầu thô là loại hàng hóa được giao dịch trên thị trường toàn cầu và định giá dựa trên cung – cầu, thay vì nguồn gốc xuất xứ.
Khi hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, hàng triệu thùng dầu xuất khẩu từ vùng Vịnh không thể đến tay bên mua. Các quốc gia phụ thuộc nguồn cung Trung Đông sẽ buộc phải tìm kiếm dầu từ những nhà sản xuất khác, làm gia tăng cạnh tranh trên thị trường và đẩy giá dầu tăng cao.
Giá dầu thế giới tăng đồng nghĩa các nhà máy lọc dầu Mỹ cũng phải mua nguyên liệu với chi phí đắt đỏ hơn, dù phần lớn dầu họ sử dụng được khai thác trong nước. Chi phí này sau đó lan sang giá nhiên liệu và cước vận tải, trước khi được phản ánh vào giá lương thực, hàng hóa và nhiều dịch vụ khác.
“Độc lập về năng lượng không đồng nghĩa với an toàn về giá cả hay khả năng miễn nhiễm trước biến động giá dầu”, Maksim Sonin, chuyên gia năng lượng tại Trung tâm Nhiên liệu Tương lai, Đại học Stanford, nói với Al Jazeera.
Trong bối cảnh đó, SPR đóng vai trò là “van an toàn” của thị trường. Việc xuất dầu từ kho dự trữ giúp bổ sung nguồn cung trong ngắn hạn, qua đó giảm bớt áp lực tăng giá và phát đi tín hiệu rằng chính phủ vẫn còn công cụ để ứng phó với khủng hoảng.
Tuy nhiên, SPR không phải giải pháp lâu dài. Các chuyên gia cho rằng kho dự trữ chiến lược chỉ giúp Washington “câu giờ” trong giai đoạn đầu khủng hoảng, tạo dư địa để các nhà sản xuất tăng sản lượng hoặc các tuyến cung ứng thay thế được thiết lập.
“SPR không phải lời giải hoàn hảo cho mọi vấn đề”, ông Sonin nói.
Đây là bài toán thực tế Mỹ đang đối mặt. Theo Bộ Năng lượng Mỹ, tính đến ngày 3/7, SPR còn 319,5 triệu thùng dầu trong kho, mức thấp nhất kể từ tháng 4/1983.
“Một phần dầu đã nằm trong các khoang muối cũ quá lâu. 100-150 triệu thùng trong số dầu còn lại có thể không còn phù hợp với các nhà máy lọc dầu hiện nay hoặc đạt tiêu chuẩn xuất khẩu”, Abhi Rajendran, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng, Đại học Rice, bang Texas, nói.
Trong khi đó, Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright cho rằng tồn kho SPR không phải vấn đề đáng lo ngại. Theo ông Wright, các doanh nghiệp vay 1 thùng sẽ phải hoàn trả 1,25 thùng khi xung đột với Iran kết thúc. Điều này đồng nghĩa SPR sẽ được bổ sung thêm khoảng 40 triệu thùng mà không tốn ngân sách.
“Tôi không lo ngại. Chúng tôi không bán dầu dự trữ mà chỉ đưa lượng dầu này ra thị trường trong ngắn hạn khi cần thiết thông qua các thỏa thuận hoán đổi. Sau đó, số dầu này sẽ được hoàn trả”, ông Wright trả lời Fox Business cuối tháng 6.
Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ hôm qua công bố Báo cáo đánh giá thường niên về tình hình bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn cầu. Trong đó, Mỹ xác định Việt Nam là "quốc gia nước ngoài ưu tiên", tức là thuộc nhóm Mỹ cần ưu tiên chú ý về vấn đề này.
Bình luận về động thái nói trên, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng hôm nay cho biết: "Thời gian qua, Việt Nam luôn hết sức nỗ lực trong bảo vệ sở hữu trí tuệ, cả trong hoàn thiện hệ thống quy định, nâng cao nhận thức của người dân, tăng cường hợp tác quốc tế với Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Mỹ và nhiều nước khác; kiên quyết chống, xử lý nghiêm các vi phạm sở hữu trí tuệ".
Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao, đây vừa là ưu tiên cao, vừa là chủ trương, chính sách xuyên suốt của Việt Nam nhằm xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, minh bạch và chuyển đổi mô hình tăng trưởng lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính.
"Chúng tôi đề nghị phía Mỹ có đánh giá khách quan, cân bằng về nỗ lực và thành quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ", phát ngôn viên Bộ Ngoại giao cho hay.
Theo bà Hằng, Việt Nam đang hợp tác rất tích cực, hiệu quả với Mỹ trong lĩnh vực này, sẵn sàng chia sẻ thông tin, làm rõ các chính sách, quy định của Việt Nam và cho rằng hai bên cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ để xử lý thỏa đáng những khác biệt, vì lợi ích hai nước và hướng tới xây dựng một khuôn khổ hợp tác kinh tế, thương mại ổn định, cân bằng, bền vững.
Moscow đã nới lỏng thủ tục để cư dân tại Transnistria có thể nhập quốc tịch Nga dễ dàng hơn, theo sắc lệnh do Tổng thống Nga Vladimir Putin ký hôm 15/5.
Biện pháp này áp dụng đối với “công dân nước ngoài và người không quốc tịch” thường trú tại Transnistria. Sắc lệnh nêu rõ mục tiêu là “bảo vệ quyền và tự do” của cư dân khu vực này phù hợp với “các chuẩn mực pháp lý quốc tế”.
Động thái được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng giữa vùng lãnh thổ chủ yếu nói tiếng Nga này với chính quyền Moldova tại Chisinau đang nóng lên trong thời gian qua.
Transnistria là vùng ly khai nằm dọc sông Dniester ở Moldova, một quốc gia thuộc Liên Xô cũ nằm giữa Ukraine và Romania. Transnistria tuyên bố tách khỏi Moldova sau cuộc chiến ngắn đầu thập niên 1990 và từ đó đến nay vẫn nằm dưới sự bảo vệ của lực lượng gìn giữ hòa bình chung Nga - Transnistria - Moldova.
Phía Transnistria cho biết cơ chế mới sẽ tăng cường an ninh và bảo đảm xã hội cho cư dân của vùng lãnh thổ ly khai, thể hiện “vai trò có trách nhiệm của Nga” với tư cách là “bên bảo đảm và trung gian chủ chốt” trong việc giải quyết vấn đề Transnistria.
Trong khi đó, Tổng thống Moldova Maia Sandu, người có quan điểm thân phương Tây, bày tỏ sự không đồng ý với động thái của Nga. Bà cáo buộc Nga muốn gây sức ép với Moldova liên quan tới nỗ lực tái hội nhập Transnistria.
Phía Nga sau đó khẳng định quyết tâm ngăn chặn quan hệ giữa Moldova và Transnistria leo thang căng thẳng. Nga kêu gọi tôn trọng ý chí của cư dân Transnistria và nối lại đối thoại mang tính xây dựng trên nền tảng pháp lý quốc tế 5+2 đã được biết đến”, tuyên bố cho biết, đề cập tới Moldova, Transnistria, OSCE, Nga, Ukraine cùng các quan sát viên từ EU và Mỹ.
Giới lãnh đạo Moldova và EU nhiều lần kêu gọi rút lực lượng gìn giữ hòa bình Nga, bất chấp sự ủng hộ mạnh mẽ của người dân Transnistria đối với lực lượng này. Một cuộc khảo sát tiến hành tại khu vực hồi tháng 4 cho thấy 82,5% cư dân ủng hộ việc duy trì sự hiện diện của lực lượng gìn giữ hòa bình Nga.
Chính quyền tại thủ phủ Tiraspol của Transnistria bác bỏ khả năng rút quân, cho rằng sự hiện diện quân sự của Nga là “hoàn toàn hợp pháp và chính đáng”, đồng thời vẫn là thành phần then chốt của cơ chế gìn giữ hòa bình đã duy trì ổn định suốt hơn 3 thập niên.
Theo Tass, vào tháng 12/2025, Moldova ban hành luật cho phép tước quốc tịch Moldova đối với cư dân Transnistria phục vụ trong các cơ quan thực thi pháp luật của vùng lãnh thổ này. Theo các chuyên gia, hàng nghìn người nằm trong diện bị ảnh hưởng.
Trong nhiều năm qua, Moldova cũng áp dụng thủ tục đơn giản hóa để công dân nước này có thể nhập quốc tịch Romania.
Moldova được trao tư cách ứng viên EU vào năm 2022 và chính thức khởi động đàm phán gia nhập khối này vào năm 2024. Đảng Hành động và Đoàn kết theo đường lối thân châu Âu của bà Sandu hiện nắm đa số sau khi giành chiến thắng trong cuộc bầu cử quốc hội năm 2025.
Người dân thành phố Garden Grove thuộc quận Cam, bang California đã được phép trở về nhà sau khi nguy cơ xảy ra vụ nổ nghiêm trọng từ bồn hóa chất quá nhiệt tại nhà máy hàng không GKN Aerospace được loại bỏ. Tuy nhiên, nhiều người nói họ vẫn không cảm thấy an toàn và kêu gọi đóng cửa nhà máy.
Hơn 200 cư dân đã có mặt tại phòng họp của Tòa thị chính Garden Grove tối 26/5 để bàn về tương lai của nhà máy GKN Aerospace, đồng thời yêu cầu làm rõ ai sẽ chi trả các khoản phí phát sinh từ việc sơ tán trong tình huống khẩn cấp.
"Vì sao GKN Aerospace được phép sử dụng hóa chất MMA có nguy cơ cháy nổ trong phạm vi 1,6 km quanh trường học và nhà dân?", một cư dân đặt câu hỏi tại cuộc họp. "Liệu khu vực của chúng ta còn doanh nghiệp nào có mức độ nguy hiểm tương tự đối với cộng đồng hay không?".
Bồn chứa 26.500 lít hóa chất độc hại methyl methacrylate (MMA) của công ty GKN Aerospace hôm 22/5 bất ngờ gặp sự cố, khiến chất lỏng bên trong phản ứng với nhau và sinh nhiệt, gây ra nguy cơ phát nổ. Chính quyền quận Cam lúc đó đã ban lệnh sơ tán với khoảng 50.000 dân trong khu vực.
Thành phố Garden Grove có khoảng 172.000 dân, là một trong hai trung tâm chính của Little Saigon ở quận Cam, nơi tập trung cộng đồng người Việt lớn nhất bên ngoài Việt Nam.
Khi sự cố với bồn hóa chất xảy ra, Vin Nguyễn, nhân viên ngành truyền thông sống cách khu vực sơ tán 3 km, cho hay nhiều cư dân quanh Garden Grove đến lúc đó mới biết gần nhà mình có một cơ sở sản xuất liên quan đến chương trình tiêm kích F-35 của Mỹ.
Nhà máy GKN Aerospace sản xuất kính buồng lái cho tiêm kích F-35, cùng các bộ phận trong suốt cho nhiều dòng máy bay thương mại như Boeing 787 Dreamliner, Boeing 737, Airbus A350, HondaJet và Bombardier C Series, theo thông tin công ty từng công bố.
"Rõ ràng là có rất nhiều thứ công chúng bình thường chưa bao giờ chú ý tới, cho đến khi còi báo động vang lên", Vin Nguyễn nói lúc đó, cho biết sự việc khiến anh suy nghĩ nhiều về những rủi ro ẩn sau các cơ sở nhìn bên ngoài có vẻ bình thường.
Hội đồng thành phố không đưa ra quyết định nào trong cuộc họp kéo dài nhiều giờ, bất chấp những tiếng hô hào kêu gọi đóng cửa nhà máy, theo phóng viên Eric Spillman của KTLA.
"Thật sự rất bực bội", Kyle Cook, cư dân Garden Grove, nói. "Giờ chúng tôi lại phải ôm những câu hỏi này, và có lẽ sẽ chẳng nhận được câu trả lời nào".
Tính đến ngày 27/5, nhiệt độ tại bồn chứa gặp sự cố duy trì ở mức 32,8 độ C mà không cần phun nước làm mát. Giới chức quận Cam đang tiếp tục theo dõi sát sao mức nhiệt của bồn chứa.
GKN Aerospace, công ty có trụ sở Anh, đã ra thông cáo xin lỗi cộng đồng vì những xáo trộn do sự cố gây ra. "Ưu tiên của chúng tôi vẫn là bảo đảm an toàn cho những người sống quanh nhà máy và cho cộng đồng", công ty cho biết.
Ít nhất 6 hãng luật thông báo sẽ đệ đơn kiện, đề nghị công nhận tư cách kiện tập thể thay mặt những người bị ảnh hưởng trong sự cố này.
Cơ quan Quản lý An toàn và Sức khỏe nghề nghiệp Mỹ (OSHA) đã thanh tra nhà máy ở Garden Grove 4 lần kể từ năm 2018, ghi nhận 10 vi phạm, theo hồ sơ công khai do Los Angeles Times thu thập. Thông tin chi tiết về các vi phạm này chưa được công bố ngay.
Năm 2019, Sở Quan hệ Công nghiệp California đã nộp đơn lên Tòa Thượng thẩm Quận Cam, đề nghị thẩm phán buộc công ty nộp 2.898 USD tiền phạt dân sự còn thiếu. Theo hồ sơ tòa án, biên bản xử phạt cáo buộc công ty vào tháng 4/2018 đã "không bảo đảm toàn bộ máy móc và thiết bị đang vận hành được kiểm tra hoặc bảo trì theo khuyến nghị của nhà sản xuất".
Năm 2025, GKN Aerospace đồng ý trả hơn 900.000 USD cho các cơ quan quản lý của bang để dàn xếp các vi phạm liên quan đến lưu trữ hồ sơ, vấn đề cấp phép và phát thải nitơ oxit, theo một báo cáo trên trang web của Cơ quan Quản lý Chất lượng Không khí Bờ Nam.
"Thực sự rất kinh khủng, cảm giác đến giờ vẫn vậy", Erin Morehouse, một cư dân khác ở Garden Grove, phát biểu trong cuộc họp tối 26/5. "Chúng tôi vẫn chưa có hướng giải quyết nào, nên cũng không biết chuyện gì sẽ xảy ra trong tương lai".
