Tháng 6/2024, bà Vũ Thị Thanh, 65 tuổi, chuyển bán nhà ở Hà Giang xuống Hà Nội sống cùng con gái. Một hôm, bà nhận được cuộc gọi mời dự hội thảo du lịch. Dù từ chối, nhân viên vẫn biết rõ địa chỉ, gọi xe ôm đến tận nhà đón bà.
Họ giới thiệu gói “hợp đồng kỳ nghỉ” trị giá 230 triệu đồng thời hạn 20 năm, cam kết mua lại với giá cao hơn sau một đến hai tháng. Đúng lúc vừa bán nhà và dự định cho con gái tiền mua căn hộ trả góp, bà Thanh đồng ý ký. Sau 6 tiếng được các “chuyên gia” tư vấn, người phụ nữ 65 tuổi chuyển khoản hơn một tỷ đồng để mua 5 hợp đồng.
“Lúc đó tôi nghĩ kiếm thêm chút tiền cho con mua nhà cũng tốt”, bà kể.
Khi về đến nhà, bà Thanh mới bắt đầu sinh nghi, biết là mình đã bị lừa nên gọi điện yêu cầu hủy hợp đồng. Nhân viên hứa đầu tuần trả tiền, nhưng đến nay số tiền vẫn “bặt vô âm tín”.
Hai năm qua, bà gửi đơn tố cáo đi khắp nơi và kết nối một nhóm gần 300 nạn nhân khác cùng đến trụ sở công ty lừa đảo đòi quyền lợi, đồng thời để cảnh báo những người khác. 90% thành viên trong nhóm của bà là người cao tuổi. Người mất ít nhất vài trăm triệu, người nhiều lên đến 20 tỷ đồng.
“Nhiều người nói chúng tôi tham nên mới bị lừa. Nhưng ở tuổi này chúng tôi có nhu cầu gì nữa mà tham. Không còn khả năng lao động, ai cũng mong kiếm thêm chút tiền giúp con cháu”, bà Thanh nói.
5 hợp đồng của bà Thanh nằm trong số 17.000 hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ do 27 công ty ở Hà Nội đã ký, chiếm đoạt khoảng 2.700 tỷ đồng của hàng nghìn khách hàng, phần lớn là người cao tuổi vừa bị công an Hà Nội khởi tố.
Tại TP HCM, gần 200 giám đốc và nhân viên các công ty du lịch cũng bị cáo buộc dùng chiêu thức tương tự để lừa khách hàng ký hơn 5.500 hợp đồng, chiếm đoạt trên 600 tỷ đồng. Theo cơ quan điều tra, các đối tượng thường đánh vào tâm lý thích nhận quà tặng, du lịch miễn phí của người dân, đặc biệt là người cao tuổi. Sau khi tạo dựng lòng tin, chúng từng bước dẫn dắt nạn nhân ký hợp đồng và liên tục đóng thêm tiền với lời hứa lợi nhuận cao.
PGS TS Vũ Mạnh Lợi, nguyên Phó viện trưởng Viện Xã hội học, cô đơn là khoảng trống lớn nhất khiến người cao tuổi dễ trở thành nạn nhân của lừa đảo. Họ thường phải đối mặt với sự suy giảm sức khỏe và thu hẹp các mối quan hệ xã hội sau khi nghỉ hưu. Cuộc sống hiện đại bận rộn khiến con cái ít có thời gian giao tiếp cha mẹ già. Khi cầu được quan tâm, được trò chuyện tăng lên, họ dễ mở lòng với những kẻ lừa đảo tỏ ra thấu hiểu.
Bên cạnh đó, mong muốn tự chủ tài chính và hỗ trợ con cháu cũng khiến họ dễ tham gia các khoản đầu tư sinh lời.
Bà Trịnh Thị Liễu, 78 tuổi, ở Hà Nội, rơi vào bẫy lừa đảo trong hoàn cảnh tương tự. Chồng mất năm 2018, bà sống cùng con cháu nhưng ngày càng thấy cô đơn. “Các con chăm chút miếng ăn, giấc ngủ, nhưng để ngồi nói chuyện, chia sẻ thì rất ít”, bà nói.
Năm 2021, bà nhận lời dự một hội thảo du lịch. Muốn ra ngoài gặp gỡ người khác cho khuây khỏa, người phụ nữ nghỉ hưu nhận lời. Tại đây, bà được giới thiệu gói hợp đồng 231 triệu đồng kèm lời hứa được nghỉ dưỡng 20 năm, có thể bán lại kiếm lời hoặc để dành cho con cháu.
Gia đình bà sống dựa vào lương hưu 7 triệu đồng mỗi tháng sau khi con trai bị tai nạn lao động. Nghĩ đây là cơ hội cải thiện kinh tế, bà quyết định nộp tiền. “Khi tôi nói không mang tiền, các cháu ấy đưa về tận nhà”, bà kể.
Tiến sĩ tâm lý học tội phạm Bùi Thị Liên (Học viện An ninh nhân dân) cho biết nhóm lừa đảo thao túng người cao tuổi bằng cách tạo lòng tin qua sự quan tâm, khen ngợi. Sau khi nạn nhân phụ thuộc cảm xúc, chúng gieo tâm lý hoang mang và thúc ép họ ra quyết định bằng cách tạo cảm giác khan hiếm, cam kết lợi nhuận cao.
Khoảng trống thứ hai là người cao tuổi rất sợ bị con cái trách móc, cho rằng “tham nên mới bị lừa” nên đa số giấu giếm. “Họ sợ bị con cháu trách móc nên âm thầm vay mượn, đóng thêm tiền với hy vọng lấy lại khoản đã mất nên càng lún sâu”, bà Liên nói.
Trong nhóm nạn nhân của hợp đồng kỳ nghỉ đang đi đòi lại tiền cùng bà Thanh có mẹ của một cán bộ ngành kiểm sát. Người phụ nữ này mất nhiều tỷ vì mua hàng chục hợp đồng nhưng vẫn tiếp tục vay mượn mua thêm để gỡ gạc. Dù là nạn nhân nhưng mỗi lần đi đòi tiền, biết có người quay video, bà lại trốn trong nhà vệ sinh. “Mình ngu thì mình tự chịu, không để các con biết và suy nghĩ”, bà nói.
Về phần bà Liễu, sau một năm ký hợp đồng, sức khỏe bà giảm sút do bệnh tim và huyết áp. Muốn bán hợp đồng lấy tiền chữa bệnh, bà được tư vấn nâng cấp lên gói VIP và mua hợp đồng mới để dễ chuyển nhượng. Bà tiếp tục nộp tiền. Đến nay, bà đã bỏ gần 2 tỷ đồng vào các hợp đồng này, trong đó 2/3 là tiền tích lũy, còn lại là tiền vay mượn.
Dù từng nghi ngờ bị lừa và đã trình báo công an, hồi đầu tháng 6, bà Liễu tiếp tục đi vay nóng trả lãi ngày để đóng thêm 40 triệu đồng sau khi được hứa chuyển nhượng hợp đồng trong một tháng. “Chúng nói rất chân thành, hợp lý, tôi lại tin người”, bà kể.
Bà chỉ tỉnh ngộ sau khi xem các phóng sự cảnh báo về bẫy kỳ nghỉ.
Để giảm nguy cơ lừa đảo nhắm đến người già, PGS TS Vũ Mạnh Lợi cho rằng cần mạng lưới bảo vệ từ gia đình và cộng đồng. Khi người cao tuổi được trò chuyện, chia sẻ thường xuyên và tham khảo ý kiến con cháu trước các quyết định liên quan đến tiền bạc, nguy cơ sập bẫy sẽ giảm đáng kể.
Tiến sĩ Bùi Thị Liên cũng khuyến nghị các gia đình thường xuyên cập nhật cho người cao tuổi những thủ đoạn lừa đảo mới, hướng dẫn họ nhận diện các tình huống bất thường. Khi sự việc không may xảy ra, không nên trách móc hay đổ lỗi. Điều quan trọng là cần giúp người cao tuổi ngắt liên lạc với kẻ lừa đảo, trình báo công an và đồng hành tinh thần.
Hai năm sau vụ lừa đảo, bà Thanh vẫn chưa lấy lại được tiền. Hiện tại, mỗi khi nhận cuộc gọi từ số lạ, bà thường chần chừ trước khi nghe máy. “Ai bảo cho, tặng gì hay mời dự hội thảo, tôi từ chối hết”, bà cho biết.
Tháng 10/2023, Shen Chen, giáo viên mỹ thuật tiểu học ở huyện Thanh Hà, tỉnh Hà Bắc), bị nhồi máu não. Sau một đêm, ngôn ngữ, nhận thức và tư duy logic của người phụ nữ 37 tuổi gần như bị xóa sạch. Cô không nhận ra người thân, mất khả năng tự sinh hoạt.
Nhớ lại thời điểm Shen Chen rời phòng chăm sóc đặc biệt, anh Lin Jun (khi đó là chồng chưa cưới) kể buổi sáng vợ vẫn chào hỏi chồng trước khi đi làm nhưng buổi chiều đã không nhận ra mọi người trong gia đình. Cô được đưa đến viện. Khi bệnh tình trở nặng, Shen khóc lóc, kích động và thường tự rút ống truyền, từ chối uống thuốc. Bác sĩ đề nghị gia đình theo sát người bệnh để phòng rủi ro.
Những ngày đầu, Shen Chen không thể tự trở mình, đứng dậy hay đi vệ sinh. Anh Lin Jun cõng vợ lên xuống cầu thang mỗi ngày để tới bệnh viện tập phục hồi chức năng. Ban đêm, anh cùng bố mẹ vợ thay phiên túc trực.
Lin Jun đóng cửa quầy đồ ăn đang kinh doanh và bắt đầu hành trình "dạy vợ từ thủa còn thơ". Mỗi ngày anh lo việc gội đầu, thay quần áo, nấu ăn theo thực đơn ít dầu mỡ và đưa vợ đi tập vật lý trị liệu. Trong nhà, cạnh bàn trà là một thùng giấy chứa thẻ học về động vật, trái cây, số đếm và bộ phận cơ thể.
"Đâu là miệng?", Lin Jun hỏi, xếp bốn tấm thẻ lên bàn. Shen Chen nhìn và chỉ vào mũi. Khi được nhắc nhở, cô sửa lại. Khi học toán, cô dùng ngón tay đếm từng số trên bảng. "Hôm nay cô ấy tiếp thu thông tin nhưng ngày mai lại quên mất", Lin Jun nói.
Mất một năm, anh mới dạy được Shen Chen phân biệt danh xưng "bố", "mẹ" và tên mình "Lin Lin". Do tay phải mất chức năng, cô được chồng khuyến khích tập vẽ bằng tay trái. Hiện tại, cựu giáo viên mỹ thuật đã có thể vẽ chân dung.
Việc đóng cửa quầy hàng gây áp lực tài chính cho gia đình. Ban đầu, Lin Jun livestream ca hát vào nửa đêm để kiếm thu nhập. Về sau, anh ghi lại quá trình chăm sóc Shen Chen.
Hoạt động livestream giúp Lin có thêm thu nhập và trở thành môi trường giao tiếp của Shen Chen. Từ chỗ ít tương tác, cô bắt đầu trò chuyện, ca hát và học cách diễn đạt. Mẹ của Shen Chen cho biết bà bất ngờ khi thấy con gái thuộc một vài câu nhạc kịch.
Thay vì tổ chức đám cưới đầu năm 2024 như dự kiến, kế hoạch của họ phải gác lại. Đầu năm nay, Lin Jun đưa vợ về quê nhà Tứ Xuyên làm lễ cưới. Khi nghe mọi người phát biểu, Shen Chen bật khóc và có nhiều biểu hiện cảm xúc tích cực. "Cô ấy hiểu mọi việc", Lin Jun kể.
Trả lời truyền thông, Shen Chen chỉ có thể nói ngắt quãng các câu ngắn như "đúng vậy" hay "rất tốt", nhưng Lin Jun cho biết anh hiểu vợ muốn diễn đạt điều gì. Theo anh, nhận thức của vợ hiện tương đương trẻ 8-9 tuổi.
"Hiện cô ấy biết đồng cảm. Có đồ ăn sẽ chia cho tôi, ăn cơm còn gắp thức ăn cho mẹ", Lin Jun kể. Anh cho biết luôn cố gắng tạo không khí vui vẻ mỗi ngày để giúp quá trình hồi phục. Nhắc đến tương lai, Lin Jun nói: "Tôi nhất định sẽ giúp cô ấy phục hồi như trước".
Gia đình chị Hà (đã đổi tên) đăng ký nguyện vọng 1 cho con vào trường THPT Sóc Sơn, cách nhà 3 km. Theo giải thích của chị đây là phương án tốt nhất vì trường gần nhà, con gái có thể tự đi, đồng thời chi phí cho việc học trường công cũng giảm áp lực tài chính cho gia đình.
Nhưng gia đình tự đánh giá cửa vào trường không dễ. Theo dữ liệu của Sở Giáo dục và Đào tạo, trường này ghi nhận 1.088 nguyện vọng trong khi chỉ tiêu tuyển sinh là 765. Gần nhà còn hai trường công lập khác nhưng vợ chồng chị Hà không dám mạo hiểm vì lượng đăng ký quá lớn (THPT Phúc Thịnh có 5.070 nguyện vọng và THPT Quang Minh là 2.736).
"Con tôi có học lực trung bình, trong khi kinh tế gia đình khó khăn nên không có nhiều lựa chọn", chị Hà nói. Chị là lao động tự do, chồng công nhân, tổng thu nhập gia đình khoảng 25 triệu đồng mỗi tháng, trong khi chi phí cho ba đứa con khoảng 20 triệu đồng.
"Nhiều khi lương chưa về đã hết", chị nói. Hiện trường công lập miễn học phí, còn trường tư gần nhà chị Hà có chi phí khoảng 3 triệu đồng một tháng - một bài toán khó với gia đình.
Đêm 17/4, chỉ còn 30 phút trước khi hệ thống đóng cổng đăng ký nguyện vọng, chị Hà gọi chồng dậy để thay đổi nguyện vọng. Thấy mẹ lo lắng quá, con gái chị òa khóc: "Thôi mẹ để con tự cố".
Để chinh phục mục tiêu là đỗ trường công, cô bé lớp 9 học 5 ca mỗi ngày, từ 6h30 đến 22h. Nhiều đêm tỉnh giấc lúc 2h, chị Hà vẫn thấy đèn bàn học của con bật sáng, nhưng cô bé đã ngủ gục. Hôm thi cuối kỳ, con gái đau bụng co rút, phải nhập viện. Bác sĩ kết luận bị đau dạ dày cấp do căng thẳng kéo dài.
Kể từ đó, không khí gia đình chị biến động theo lịch học của con. Nhiều lần, chồng chị thức tới nửa đêm kèm con học. Thuốc bổ, thực phẩm dinh dưỡng được tăng cường cho bé. Tuy nhiên, do quá căng thẳng, có lần chị Hà nhầm lịch uống thuốc của con.
Tiền học tăng cường, thuê gia sư kèm riêng, đẩy chi phí vượt quá khả năng tài chính gia đình. Vợ chồng chị nhiều ngày liền cãi vã, rồi chiến tranh lạnh vì việc học của con lẫn chuyện tiền bạc. "Tôi như muốn tẩu hỏa nhập ma, mất ngủ, sụt mất 5 kg từ khi con vào học kỳ 2", chị nói.
Áp lực trên không bủa vây riêng gia đình chị Hà. Năm 2026, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong đó gần 130.000 em đăng ký dự thi lớp 10. Dù có thêm ba trường công mới, tổng chỉ tiêu cũng chỉ đạt hơn 82.660 suất, tương đương khoảng 55-57% thí sinh có chỗ học công lập, mức thấp nhất trong 10 năm qua.
Năm nay, việc cho phép tuyển sinh "tràn tuyến" đối với học sinh tạm trú đã tạo sự công bằng nhưng cũng đẩy mức độ cạnh tranh ở các trường vùng ven lên cao. Hệ thống đăng ký trực tuyến cho phép đổi nguyện vọng vô số lần trong 8 ngày vô tình tạo ra một cuộc chiến tâm lý đến phút chót.
Phó giáo sư Monica Mincu, chuyên gia của Viện Giáo dục UCL, Đại học College London, Anh, cho rằng việc tuyển sinh THPT quá nặng như ở Hà Nội đang đi ngược nguyên tắc giáo dục toàn diện.
Theo bà, trẻ 14-15 tuổi chưa đủ khả năng định hình con đường học tập tương lai. Những lựa chọn của trẻ phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện kinh tế và nguồn lực gia đình. "Duy trì một hệ thống giáo dục thống nhất đến năm 16 tuổi với chương trình học toàn diện sẽ giúp học sinh phát triển tốt hơn và tăng cơ hội công bằng xã hội", phó giáo sư nói.
Chị Trần Thị Dung, 40 tuổi, ở phường Đống Đa chi hơn 4 triệu đồng để "đặt cọc" giữ chỗ tại một trường dạy nghề, dự phòng trường hợp con không đỗ vào lớp 10. Con trai chị có điểm thi thử dưới 18 điểm, không dám chọn các trường nội thành vốn lấy điểm chuẩn cao. Chị đăng ký cho con vào THPT Hoàng Quán Chi (phường Cầu Giấy), hi vọng trường mới sẽ có cơ hội đỗ và nguyện vọng 2 tại THPT Phúc Thịnh (Long Biên), cách nhà gần 20 km. "Nếu đỗ tôi cũng lo vì trường xa quá, tiền mua xe điện cho con lúc này cũng là vấn đề", chị Dung chia sẻ.
Chị Dung là mẹ đơn thân, một mình nuôi hai con nhỏ và ở nhờ nhà ngoại. Thu nhập từ nghề làm nail bấp bênh. Chị từng tính cho con học trường tư hoặc dân lập nhưng học phí vượt khả năng. "Nhiều người nói con học yếu thì cho về quê, nhưng tôi sinh ra ở đây, quê ở đâu mà về", chị nói.
Theo bà Monica Mincu các kỳ thi cạnh tranh cao ở lứa tuổi này có thể dẫn tới căng thẳng kéo dài, suy giảm sức khỏe tinh thần và mất động lực học tập. Hệ quả nghiêm trọng hơn là nhiều người trẻ dần đánh mất động lực tự thân, trở nên thụ động vì chính cách hệ thống giáo dục vận hành.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng học sinh thường đối mặt với trầm cảm và rối loạn lo âu trong các đợt thi chuyển cấp. Bác sĩ Nguyễn Hoàng Yến, Viện Sức khỏe Tâm thần, từng cho biết mỗi tháng, nơi này tiếp nhận khám và điều trị khoảng 400-500 bệnh nhân, trong đó hơn 30% tuổi 10-19, nhóm học sinh cuối cấp hai và cuối cấp ba chiếm đa số.
Càng gần ngày thi của con, không khí gia đình chị Thu Hà càng căng thẳng. Người mẹ nhận thấy con có những dấu hiệu tâm lý bất thường. Thi thoảng, cô bé lại bật khóc vì sợ thi trượt. Đang học, bé bỏ ra góc nhà, ngồi thẩn thờ. "Con bé xơ xác, mệt mỏi. Nhiều hôm đi học về là nằm thở dài thườn thượt'', chị kể.
Ông Đặng Tự Ân, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, Bộ Giáo dục, cho rằng luật hóa bậc trung học nghề từ năm 2026 có thể mở thêm hướng đi cho học sinh sau THCS thay vì dồn tất cả vào cuộc đua lớp 10 công lập. Mô hình này vừa dạy văn hóa vừa đào tạo nghề. Học sinh lực trung bình hoặc gia đình kinh tế khó khăn học xong có thể đi làm sớm hay học lên cao đẳng, đại học.
Về lâu dài, ông đề xuất xây dựng hệ thống trường trung học nghề hiện đại, đủ sức hút với học sinh 14-15 tuổi, đồng thời thay đổi quan niệm của phụ huynh rằng sau THCS không chỉ có một con đường là THPT công lập.
Ở giải pháp trước mắt, ông Ân đề xuất tăng hình thức xét tuyển, giảm áp lực thi tuyển lớp 10. "Theo đuổi chất lượng không đồng nghĩa phải thi cử nặng nề. Giảm áp lực thi lớp 10 cũng là thay đổi tư duy giáo dục và hướng nghiệp", ông nói.
Bà Monica khuyên phụ huynh cần thấu hiểu áp lực xã hội con đang chịu đựng, bởi sức khỏe và sự phát triển lâu dài quan trọng hơn thành công ngắn hạn. "Việt Nam đang phát triển nhanh, sẽ còn nhiều cơ hội khác mở ra cho học sinh, kể cả với những em chưa đạt kết quả như mong muốn", bà nói.
Vợ chồng chị Thu Hà đang đếm ngược từng ngày đến kỳ thi của con để trút áp lực cho cả gia đình. Nhưng lâu dài hơn, chị mong ao ước "Nhà nước, Bộ Giáo dục xem xét cho các con được liên thông đủ ba cấp".
"Con học trường gì, học nghề hay không chỉ nên là lựa chọn chủ động, không phải bất đắc dĩ", chị nói.
Vụ tai nạn xảy ra vào ngày 30/5, sau đám cưới của cặp đôi Dave Fiji (25 tuổi) và Jessni. Chàng trai 25 tuổi và bạn gái đã tổ chức hôn lễ tại thành phố Dawsonville, bang Georgia, Mỹ.
Theo truyền thông địa phương, hàng trăm người thân, bạn bè đã có mặt để chứng kiến ngày trọng đại của cả hai. Gia đình chú rể mô tả đây là một đám cưới hoàn hảo và họ không mong đợi điều gì tốt đẹp hơn thế.
Ông George Fiji, cha của chú rể Dave, chia sẻ với truyền thông, theo kế hoạch, khoảng 21h30 tối cùng ngày, đôi vợ chồng mới cưới sẽ rời buổi tiệc bằng trực thăng để đến Atlanta, bắt đầu kỳ nghỉ trăng mật. Tuy nhiên, thời tiết nhiều sương mù khiến chuyến bay bị trì hoãn.
Dave cũng là một phi công, được cho là đã bày tỏ sự lo ngại về điều kiện thời tiết. Dù vậy, sau khi cân nhắc, cặp đôi cùng phi công điều khiển máy bay vẫn quyết định cất cánh. Phi công dự định bay lên độ cao lớn hơn để tránh khu vực sương mù dày đặc.
Bi kịch xảy ra chỉ vài phút sau khi trực thăng rời mặt đất. Chiếc máy bay bất ngờ rơi xuống một khu rừng gần đó. Dave Fiji và phi công tử vong tại hiện trường. Trong khi đó, Jessni may mắn sống sót nhưng bị mắc kẹt trong đống đổ nát.
"Khi tỉnh lại, con bé phát hiện mình đang nằm dưới những mảnh vỡ. Dave nằm đè lên ngực con bé", ông George kể lại.
Là một y tá, Jessni lập tức kiểm tra tình trạng của chồng và liên tục gọi tên Dave nhưng điều tồi tệ nhất đã xảy ra.
Do vị trí tai nạn nằm trong khu vực rừng cây, Jessni phải chờ khoảng 5 giờ trước khi lực lượng cứu hộ tiếp cận được hiện trường và đưa cô ra ngoài.
Điều kỳ diệu là cô không bị gãy bất kỳ chiếc xương nào. Các bác sĩ xác định Jessni chỉ bị bầm tím nghiêm trọng và bị một số vết cắt ngoài da. Cô dự kiến được xuất viện sau vài ngày điều trị.
Tuy nhiên, nỗi đau mất đi người chồng mới cưới khiến cô suy sụp. "Jessni nói với chúng tôi rằng Dave là người tử tế, dịu dàng và luôn nghĩ cho người khác", bà Pheba Fiji, mẹ của chú rể, cho biết.
Theo gia đình, Dave và Jessni đều là những người có đức tin sâu sắc. Họ quen nhau từ 10 năm trước khi cùng sinh hoạt tại một nhà thờ địa phương.
Hiện nguyên nhân vụ tai nạn vẫn chưa được xác định. Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ đã mở cuộc điều tra để làm rõ nguyên nhân dẫn đến vụ rơi trực thăng thương tâm này.
