AFP dẫn số liệu từ trang nghiên cứu Our World in Data cho hay muỗi giết chết khoảng 760.000 người/năm. Theo đó, muỗi đứng đầu danh sách động vật gây chết người nhiều nhất, còn con người đứng thứ hai với khoảng cách khá xa.
Lý do là muỗi chiếm 17% tổng số các bệnh truyền nhiễm, trong đó có sốt rét, sốt xuất huyết, sốt vàng, chikungunya và Zika.
Và khi trái đất ấm lên vì biến đổi khí hậu do con người gây ra, muỗi đang di chuyển đến những khu vực mới trong những mùa hè dài hơn, làm dấy lên lo ngại rằng chúng có thể gây ra các cuộc khủng hoảng sức khỏe trong tương lai.
Vậy làm thế nào nhân loại có thể chống lại vật trung gian truyền bệnh nguy hiểm nhất? Có cách nào an toàn để chúng ta có thể tiêu diệt những con muỗi sát thủ – và việc này sẽ gây hại như thế nào cho môi trường?
Trước hết, chúng ta không cần phải tiêu diệt tất cả muỗi. Trong số khoảng 3.500 loài muỗi, chỉ có khoảng 100 loài hút máu người.
Chỉ có 5 loài muỗi chịu trách nhiệm cho khoảng 95% các ca bệnh ở người, theo bà Hilary Ranson, nhà sinh học nghiên cứu về vật trung gian truyền bệnh tại Trường Y học Nhiệt đới Liverpool (Anh).
Nhìn chung, bà Ranson cho rằng việc mất đi 5 loài muỗi “có thể chấp nhận được nếu xét đến sự tàn phá khủng khiếp” mà chúng gây ra cho thế giới, từ cái chết hàng loạt đến những hậu quả kinh tế nghiêm trọng.
Ông Dan Peach, nhà côn trùng học nghiên cứu về muỗi tại Đại học Georgia (Mỹ), nhìn chung đồng ý, nhưng nhấn mạnh cần thêm thông tin để so sánh việc tiêu diệt 5 lòa muỗi truyền bệnh với những phương án thay thế.
Nhà sinh học Ranson giải thích rằng 5 loài muỗi truyền bệnh “đã tiến hóa để gắn bó rất chặt chẽ với con người”, bao gồm cả việc hút máu và sinh sản gần chúng ta.
Điều này có nghĩa là việc tiêu diệt chúng sẽ không có tác động lớn đến hệ sinh thái rộng lớn hơn – và các loài muỗi khác, có cấu trúc gen tương tự nhưng ít gây chết người hơn, có thể sẽ nhanh chóng “lấp đầy vị trí sinh thái đó”, theo bà Ranson.
Nhà côn trùng học Peach không tin rằng chúng ta đã biết đủ “về hệ sinh thái của hầu hết các loài muỗi để tự tin theo một hướng nào đó”, nhưng ông cũng đồng ý phần nào với lập luận của bà Ranson.
Muỗi “vận chuyển chất dinh dưỡng từ môi trường sống dưới nước của ấu trùng” đến các khu vực khác và là thức ăn cho côn trùng, cá và các động vật khác, theo ông Peach. Ông nói thêm rằng chúng cũng thụ phấn cho thực vật, nhưng điều này “chưa được hiểu rõ và có thể khác nhau tùy theo loài”.
Bà Ranson thừa nhận có một cuộc tranh luận về đạo đức của việc con người tiêu diệt hoàn toàn một loài sinh vật, nhưng cũng chỉ ra rằng hiện nay chúng ta đang vô tình xóa sổ một số lượng lớn các loài.
Một trong những lựa chọn công nghệ mới nổi bật nhất được gọi là gene-drive (tạm dịch: dẫn truyền gen), liên quan đến việc biến đổi gen động vật để chúng truyền lại một đặc điểm cụ thể cho con cái của chúng.
Khi các nhà khoa học điều chỉnh gen của muỗi Anopheles gambiae cái mang mầm bệnh sốt rét để làm cho chúng vô sinh, qua đó xóa sổ một quần thể trong phòng thí nghiệm chỉ sau vài thế hệ.
Dự án Target Malaria, được Quỹ Gates tài trợ, vẫn chưa thử nghiệm công nghệ điều khiển gen ở châu Phi, nhưng có kế hoạch tiến hành thử nghiệm tại một quốc gia có dịch sốt rét vào năm 2030.
Tuy nhiên, dự án Target Malaria đã gặp phải trở ngại vào năm ngoái khi chính quyền quân sự của Burkina Faso chấm dứt các thử nghiệm riêng biệt liên quan đến muỗi biến đổi gen trong nước. Dự án bị các nhóm xã hội dân sự ở Burkina Faso chỉ trích và trở thành mục tiêu của những chiến dịch thông tin sai lệch.
Một chiến lược khác liên quan đến việc lây nhiễm vi khuẩn Wolbachia vào muỗi Aedes aegypti, có thể làm giảm mạnh quần thể muỗi – hoặc đơn giản là giảm khả năng truyền bệnh sốt xuất huyết của chúng. Điều này đặt ra một câu hỏi khác: Chúng ta có thực sự cần phải tiêu diệt chúng?
Khi muỗi vô sinh nhiễm Wolbachia được thả ở thành phố Niteroi của Brazil, nghiên cứu năm ngoái cho thấy số ca mắc sốt xuất huyết đã giảm 89%.
Hơn 16 triệu người ở 15 quốc gia hiện đã được bảo vệ bởi những con muỗi này, mà “không có hậu quả tiêu cực nào”, theo ông Scott O’Neill, sáng lập Chương trình Muỗi thế giới.
Trong khi đó, một dự án có tên Transmission Zero đang cố gắng sử dụng công nghệ điều khiển gen để khiến muỗi Anopheles gambiae không còn lây lan bệnh sốt rét nữa.
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm được công bố trên tạp chí Nature vào cuối năm ngoái cho thấy các nhà khoa học đang tiến gần hơn đến mục tiêu này, với kế hoạch khởi động thử nghiệm tầm quốc gia vào năm 2030.
Thay vì chỉ dựa vào một “phép màu” công nghệ, thường được Quỹ Gates tài trợ, bà Ranson kêu gọi một “giải pháp toàn diện” hơn cho những căn bệnh do muỗi gây ra.
Điều này đòi hỏi phải cung cấp cho người dân ở các quốc gia bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh nhiều hơn nữa khả năng tiếp cận với việc điều trị, chẩn đoán, nhà ở tốt hơn và vắc xin tốt hơn.
Tuy nhiên, các tổ chức nhân đạo cảnh báo rằng việc cắt giảm viện trợ nước ngoài mạnh mẽ của các nước phương Tây đã đe dọa tiến trình chống lại hầu hết các bệnh do muỗi lây bệnh trong năm qua, theo AFP.
Theo ba nguồn thạo tin được Hãng tin Reuters (Anh) dẫn lại, khuôn mặt của Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei đã bị biến dạng trong cuộc tấn công nhằm vào khu nhà của cha ông, ông Ali Khamenei, ở trung tâm thủ đô Tehran trong ngày đầu cuộc chiến và ông bị thương nặng ở một hoặc cả hai chân.
Tuy vậy, vị tân lãnh tụ tối cao 56 tuổi này đang hồi phục và vẫn giữ được sự minh mẫn. Ông tham gia các cuộc họp với quan chức cấp cao qua audio và vẫn tham gia vào quá trình ra quyết định về các vấn đề lớn, bao gồm chiến sự và đàm phán với Washington, theo các nguồn tin thân cận với ông.
Giới quan sát đặt câu hỏi liệu tình trạng sức khỏe của ông Mojtaba Khamenei có cho phép ông điều hành công việc quốc gia hay không, trong bối cảnh các cuộc đàm phán hòa bình Mỹ - Iran bắt đầu tại Pakistan vào ngày 11-4.
Lời kể của những người thân cận cung cấp mô tả chi tiết nhất về tình trạng sức khỏe của ông Mojtaba Khamenei trong nhiều tuần qua.
Hãng tin Reuters lưu ý họ không thể xác minh độc lập các mô tả này.
Nơi ở, tình trạng sức khỏe và khả năng điều hành đất nước của ông Mojtaba Khamenei nhìn chung vẫn là điều bí ẩn đối với công chúng, khi không có bất kỳ hình ảnh, video hay bản ghi âm mới nào của ông được công bố kể từ sau cuộc không kích trên và thời điểm ông được bổ nhiệm thay thế cha mình vào ngày 8-3.
Phái đoàn Iran tại Liên hợp quốc không phản hồi các câu hỏi của Reuters về mức độ thương tích của ông Mojtaba Khamenei hoặc lý do ông chưa xuất hiện trong bất kỳ hình ảnh hay video mới nào.
Ông Mojtaba Khamenei bị thương vào ngày 28-2, ngày đầu tiên Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Trong cuộc không kích, Lãnh tụ tối cao Iran lúc đó là ông Ali Khamenei cùng một số thành viên gia đình đã thiệt mạng.
Không có tuyên bố chính thức nào từ Iran về mức độ thương tích của ông Mojtaba Khamenei. Tuy nhiên, một người dẫn chương trình trên truyền hình nhà nước Iran đã gọi ông là "janbaz" - thuật ngữ dùng cho những người bị thương nặng trong chiến tranh - sau khi ông được chọn làm lãnh tụ tối cao.
Những mô tả mới nhất về thương kích của ông Mojtaba Khamenei trùng khớp với tuyên bố của Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth vào ngày 13-3, khi ông nói vị tân lãnh tụ tối cao này "bị thương và có khả năng bị biến dạng".
Một nguồn tin am hiểu các đánh giá tình báo Mỹ tiết lộ ông Mojtaba Khamenei được cho là đã mất một chân.
Cơ quan Tình báo trung ương Mỹ (CIA) từ chối bình luận về tình trạng của ông Mojtaba Khamenei. Văn phòng Thủ tướng Israel cũng không phản hồi các câu hỏi.
"Bóng tối" được đề cập là một khu vực bề mặt bị phủ bởi tro bụi và đá núi lửa từ các đợt phun trào cổ đại cách đây hàng triệu năm, trước khi sao Hỏa chuyển sang giai đoạn "tử vong" về mặt địa chất, theo Live Science hôm 21.4.
Vùng tối đã được phát hiện ở Utopia Planitia, một đồng bằng rộng khoảng 3.300 km ở bán cầu bắc của hành tinh đỏ.
Các tàu thăm dò theo chương trình Viking của Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ (NASA) vào thời điểm đến sao Hỏa đã lần đầu chụp được hình ảnh "bóng tối" ở Utopia Planitia.
Kể từ đó, một số hình ảnh tiếp theo cho thấy "bóng tối" đang lan rộng ra xung quanh. Trong số này, có những hình ảnh mới từ tàu quỹ đạo Mars Express của Cơ quan Không gian châu Âu (ESA), được chụp năm 2024 và mới công bố hôm 15.4.
Đến nay, các nhà nghiên cứu vẫn chưa thể xác định chính xác mức độ bao phủ của vùng tối. Tuy nhiên, những đoạn ranh giới phía nam của nó đã dịch chuyển thêm ít nhất 320 km về phía nam, theo dữ liệu mới nhất từ ESA.
Số liệu trên cho thấy khu vực này đang mở rộng với tốc độ khoảng 6,5 km mỗi năm.
Các nhà khoa học cho rằng sự dịch chuyển nhiều khả năng liên quan đến gió trên sao Hỏa, hiện tượng tự nhiên lâu nay vẫn bào mòn bề mặt và cuốn theo bụi, tro khắp nơi.
ESA đưa ra 2 giả thuyết chính: thứ nhất tro bụi theo thời gian bị gió cuốn đi và phân tán, hoặc một lớp bụi màu vàng nhạt từng phủ lên vùng tro đen đã bị thổi bay, làm lộ ra bề mặt tối bên dưới.
Hiện vẫn chưa có bằng chứng rõ ràng để khẳng định giả thuyết nào là đúng.
Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki ngày 29/5 cho biết sẽ đề nghị xem xét tước Huân chương Đại bàng Trắng, phần thưởng nhà nước cao quý nhất của Ba Lan, từng trao cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky vào năm 2023.
Thông tin được đưa ra hai ngày sau khi Tổng thống Zelensky ký sắc lệnh trao danh hiệu "Những anh hùng của UPA" cho một đơn vị đặc nhiệm Ukraine, ghi nhận thành tích của họ trong chiến sự với Nga.
UPA là tổ chức vũ trang hoạt động giai đoạn 1942-1949, có liên hệ với Tổ chức Những người Dân tộc chủ nghĩa Ukraine (OUN). Lực lượng này từng chiến đấu chống lại cả phát xít Đức lẫn lực lượng Liên Xô và các đơn vị Ba Lan ở khu vực.
Nhiều người Ukraine coi UPA là biểu tượng của cuộc đấu tranh giành độc lập và tôn vinh các thành viên của tổ chức như anh hùng dân tộc. Tổng thống Zelensky giải thích rằng ông ký sắc lệnh này để "khôi phục truyền thống lịch sử của quân đội quốc gia và ghi nhận việc thực hiện xuất sắc các nhiệm vụ được giao trong quá trình bảo vệ nền độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine".
Tuy nhiên, Ba Lan cáo buộc UPA thực hiện hàng loạt vụ thảm sát ở Volhynia và Đông Galicia giai đoạn 1943-1945.
Theo ước tính của các sử gia Ba Lan và Viện Tưởng niệm Quốc gia, khoảng 100.000-120.000 người Ba Lan đã thiệt mạng trong các chiến dịch có tổ chức của UPA. Đỉnh điểm là ngày 11/7/1943, được gọi là "Chủ nhật đẫm máu", khi khoảng 100 ngôi làng của người Ba Lan bị tấn công.
Tổng thống Nawrocki chỉ trích việc Ukraine tôn vinh UPA chỉ có lợi thêm cho Nga, tạo điều kiện để Moskva đẩy mạnh các chiến dịch tuyên truyền và thông tin sai lệch về Kiev. Ông cho hay cảm thấy "rất buồn" vì quyết định của ông Zelensky. "Đây không phải là cách xây dựng quan hệ giữa các quốc gia", ông nói.
Ông cho biết sẽ nêu vấn đề tước huân chương của ông Zelensky trong cuộc họp của Hội đồng Huân chương Đại bàng Trắng vào ngày 8/6.
Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk cũng chỉ trích động thái của Kiev. Ông thừa nhận Ukraine và Ba Lan có cách nhìn khác về lịch sử, nhưng cho rằng quyết định này "đáng lo ngại" và đào sâu những bất đồng về lịch sử vốn nhạy cảm giữa hai nước.
"Mỗi dân tộc có quyền đưa ra cách diễn giải riêng, nhưng ông Zelensky và những người bạn Ukraine phải hiểu di sản đen tối của UPA có tác động thế nào với người Ba Lan", ông Tusk nói, đồng thời nhấn mạnh tình hữu nghị giữa Warsaw và Kiev là cần thiết vì nếu không "cả hai bên đều thua cuộc".
Cựu tổng thống Ba Lan Lech Walesa cũng tuyên bố rút lại sự ủng hộ dành cho ông Zelensky. Ông cho biết đã tháo huy hiệu cờ Ukraine trên ngực áo để phản đối sắc lệnh xúc phạm đối với bản thân và những người Ba Lan đã thiệt mạng.
Bộ Ngoại giao Ba Lan tuyên bố việc vinh danh UPA bằng cách đặt tên cho một đơn vị đặc nhiệm Ukraine đã "làm tổn thương ký ức của các nạn nhân" và gây ảnh hưởng tới đối thoại giữa hai dân tộc.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ukraine Heorhii Tykhyi cho rằng phản ứng mạnh mẽ từ Ba Lan là điều đáng tiếc. Ông khẳng định Kiev không có ý xúc phạm Warsaw và nhấn mạnh rằng "chỉ Moskva được hưởng lợi từ các tranh cãi giữa người Ukraine và người Ba Lan".
Theo ông Tykhyi, đối với binh sĩ Ukraine, cuộc đấu tranh của UPA tượng trưng cho sự phản kháng đòi độc lập. Phủ tổng thống Ukraine từ chối bình luận về phát biểu của ông Nawrocki, nhưng khẳng định Kiev biết ơn sự hỗ trợ của Ba Lan và hy vọng nền độc lập của cả hai nước sẽ tiếp tục vững mạnh.
