Các đợt nắng nóng gay gắt đang xuất hiện ngày càng thường xuyên hơn tại châu Âu. Người dân nơi đây gần như không có cơ hội hạ nhiệt khi hệ thống điều hòa không khí vô cùng hiếm hoi trong các hộ gia đình. Để chống chọi với cái nóng, nhiều người dựa vào quạt điện, túi chườm đá và tắm nước lạnh.
Cách tiếp cận đối với việc giải nhiệt của dân châu Âu hoàn toàn khác biệt so với Mỹ, quốc gia vốn có lịch sử khí hậu nóng bức hơn. Gần 90% nhà ở tại Mỹ được trang bị điều hòa, con số này tại châu Âu khoảng 20%. Biến đổi khí hậu khiến các đợt nắng nóng trở nên dữ dội, kéo dài và xuất hiện ngày càng sớm hơn. Câu hỏi là vì sao các quốc gia châu Âu giàu có lại tỏ ra ngần ngại trong việc lắp đặt điều hòa, đặc biệt là khi nắng nóng đang gây ra những tổn thất ngày càng lớn về người.
Nguyên nhân lớn là do trong quá khứ, nhiều quốc gia châu Âu, đặc biệt là ở phía Bắc, hầu như không có nhu cầu làm mát. Nắng nóng trước đây vẫn xảy ra nhưng hiếm khi kéo dài với nền nhiệt độ cao liên tục như hiện nay. Ông Brian Motherway, Trưởng bộ phận Hiệu quả Năng lượng và Chuyển dịch Toàn diện tại Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA): “Tại châu Âu, chúng tôi đơn giản là không có truyền thống sử dụng điều hòa, bởi vì cho đến gần đây, đây chưa bao giờ là một nhu cầu cấp thiết”.
Điều này khiến máy điều hòa nhiệt độ từ trước đến nay thường được coi là một thứ xa xỉ phẩm hơn nhu cầu thiết yếu, đặc biệt chi phí lắp đặt và vận hành rất tốn kém. Giá năng lượng tại nhiều nước châu Âu cao hơn tại Mỹ, trong khi thu nhập trung bình của người dân có xu hướng thấp hơn. Do đó, chi phí tiền điện để duy trì một chiếc điều hòa là gánh nặng vượt quá khả năng chi trả của nhiều người dân.
Yếu tố tiếp theo là kiến trúc. Tại các quốc gia Nam Âu ấm áp hơn, một số công trình được xây dựng để thích ứng với thời tiết nắng nóng, có tường dày, cửa sổ nhỏ để ngăn ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp vào bên trong và được thiết kế để tối đa hóa lưu thông không khí. Kiến trúc này giúp ngôi nhà mát mẻ hơn, từ đó giảm bớt nhu cầu sử dụng các thiết bị làm mát nhân tạo. Tuy nhiên, tại các khu vực khác của châu Âu, nhà ở không được thiết kế để chống nóng.
“Chúng tôi chưa có thói quen suy nghĩ về việc làm thế nào để giữ mát vào mùa hè. Đây thực sự là một hiện tượng mới xuất hiện gần đây”, ông Motherway nói.
Các tòa nhà tại châu lục này có xu hướng lâu đời, được xây dựng trước khi công nghệ điều hòa trở nên phổ biến. Tại Anh, quốc gia vừa trải qua tháng 6 nóng nhất trong lịch sử khí tượng, cứ 6 ngôi nhà thì có một căn được xây dựng từ trước năm 1900. Ông Motherway cho biết thêm việc lắp đặt hệ thống làm mát trung tâm cho những ngôi nhà cổ kính này khó khăn hơn nhiều, dù không phải là bất khả thi.
Dẫu vậy, đôi khi rào cản lớn hơn lại đến từ các thủ tục hành chính. Ông Richard Salmon, Giám đốc Công ty Điều hòa Không khí, có trụ sở tại Anh, cho biết chính quyền nước này thường từ chối các đơn xin lắp đặt điều hòa với lý do làm ảnh hưởng đến thẩm mỹ bên ngoài của cục nóng, đặc biệt là tại các khu vực bảo tồn hoặc trên các tòa nhà được xếp hạng di sản.
Bên cạnh đó còn có góc độ chính sách. Châu Âu đã cam kết trở nên trung hòa khí hậu vào năm 2050. Sự gia tăng đột biến của các thiết bị điều hòa khiến các cam kết này trở nên khó khăn hơn. Điều hòa không chỉ là thiết bị ngốn điện chuyên nghiệp mà còn thải nhiệt ra môi trường xung quanh. Một nghiên cứu về việc sử dụng máy điều hòa tại Paris cho thấy chúng có thể làm tăng nhiệt độ ngoài trời từ 2 đến 4 độ C. Tác động này đặc biệt nghiêm trọng tại các đô thị có mật độ dân cư dày đặc của châu Âu.
Một số quốc gia áp dụng các biện pháp hạn chế điều hòa. Năm 2022, Tây Ban Nha ban hành quy định bắt buộc điều hòa tại các nơi công cộng không được đặt thấp hơn 27 độ C nhằm tiết kiệm năng lượng. Dù vậy, quan niệm và mối lo ngại xung quanh chiếc điều hòa tại châu Âu đang thay đổi khi châu lục này trở thành điểm nóng về khí hậu, với tốc độ nóng lên nhanh gấp đôi so với phần còn lại của thế giới. Châu lục này đang đứng trước một tình thế tiến thoái lưỡng nan: chấp nhận sử dụng máy điều hòa tiêu tốn nhiều năng lượng cùng những tác động tiêu cực đến khí hậu hoặc tìm những phương thức thay thế để thích ứng với một tương lai ngày càng thiêu đốt.
“Nhà ở của chúng ta cần phải có khả năng chống chịu không chỉ với giá rét, mà còn với những đợt nắng nóng ngày càng khắc nghiệt”, bà Yetunde Abdul, Giám đốc Hội đồng Công trình Xanh Anh, nói.
Hiện đã có những dấu hiệu rõ ràng cho thấy tỷ lệ sử dụng điều hòa đang gia tăng tại châu Âu, tương tự nhiều nơi trên thế giới. Một báo cáo của IEA dự báo số lượng thiết bị điều hòa không khí tại EU có thể tăng lên 275 triệu chiếc vào năm 2050, cao hơn gấp đôi so với con số của năm 2019.
Theo ông Salmon, nhu cầu lắp đặt tại Anh đã tăng vọt. “Trong 5 năm qua, số lượng yêu cầu từ các hộ gia đình đã tăng hơn gấp 3 lần. Riêng đợt nắng nóng này đã khiến nhu cầu tăng kịch trần… Người dân không thể sinh hoạt nổi khi cơ thể bị bốc hỏa vào lúc 3h”, ông cho biết.
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo điều hòa có thể là giải pháp cứu cánh tức thời trước nền nhiệt thiêu đốt nhưng lại ngốn một lượng năng lượng khổng lồ mà phần lớn trong số đó vẫn đến từ nguồn nhiên liệu hóa thạch gây nóng lên toàn cầu. Bà Radhika Khosla, giáo sư tại trường Doanh nghiệp và Môi trường Smith thuộc Đại học Oxford, phân tích việc sử dụng điều hòa chạy bằng nhiên liệu hóa thạch làm gia tăng ô nhiễm gây nóng hành tinh, từ đó lại làm tăng nhiệt độ môi trường, tạo ra một vòng lặp luẩn quẩn khiến biến đổi khí hậu ngày càng tồi tệ hơn.
Ông Motherway nhận định thực tế là tư duy của người dân châu Âu về điều hòa chắc chắn sẽ thay đổi khi nắng nóng cực đoan, cùng các tác động tiêu cực của nó đối với sức khỏe, ngày một gia tăng. Thách thức lúc này là các quốc gia phải đảm bảo ban hành được những quy định nghiêm ngặt về hiệu suất của hệ thống làm mát nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực lên khí hậu.
“Bởi lẽ, mỗi chiếc điều hòa được bán ra hôm nay sẽ ấn định mức tiêu thụ năng lượng và lượng phát thải cho cả một hoặc hai thập kỷ tới. Vì vậy, chúng ta buộc phải làm đúng ngay từ đầu”, ông nói.
Tại sự kiện, bác sĩ Nguyễn Minh Vũ - Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ chia sẻ, tròn hai năm từ ca ghép thận thành công đầu tiên, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ tiếp nhận chuyển giao kỹ thuật ghép thận từ các chuyên gia Bệnh viện Chợ Rẫy.
Đến nay đã thực hiện thành công 20 ca ghép thận - từ đây mở ra cơ hội sống mới cho nhiều bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối ở miền Tây Nam bộ.
Kể từ sau khi Bộ Y tế có Quyết định công nhận bệnh viện đủ điều kiện thực hiện kỹ thuật lấy, ghép thận từ người hiến sống và người hiến chết não, ca ghép thận đầu tiên ca ghép thận đầu tiên của vùng Đồng bằng sông Cửu Long được thực hiện thành công tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ ngày 25-4-2024, với sự hỗ trợ chuyên môn trực tiếp của các chuyên gia Bệnh viện Chợ Rẫy.
Từ đây bệnh viện trở thành trung tâm thực hiện kỹ thuật ghép thận/bộ phận cơ thể người thứ 26 của cả nước.
Đến nay, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ đã thực hiện thành công 20 ca ghép thận, trong đó có 15 trường hợp ghép cùng huyết thống, 3 trường hợp ghép giữa vợ và chồng và 2 trường hợp ghép từ người hiến chết não.
Theo đánh giá của Hội đồng chuyên môn, các bệnh nhân sau ghép đều có diễn tiến ổn định, chức năng thận ghép duy trì tốt; chất lượng cuộc sống người được ghép cải thiện rõ rệt.
Dấu mốc quan trọng khác thực hiện là ca lấy - ghép đa tạng từ người hiến chết não đầu tiên thực hiện vào ngày 12-11-2025 tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ. Từ người hiến chết não, 6 đơn vị tạng được điều phối đến nhiều bệnh viện trên cả nước.
Hai quả thận được ghép cho hai bệnh nhân tại Bệnh viện đa khoa Trung ương Cần Thơ, tim và một phần gan được chuyển đến Bệnh viện Trung ương Quân đội 108; phần gan còn lại được ghép cho bệnh nhi tại Bệnh viện Nhi Trung ương; giác mạc được điều phối về Bệnh viện Chợ Rẫy.
Theo bác sĩ Nguyễn Minh Vũ, từ nền tảng ghép thận sau 20 ca thành công, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ đang tiếp tục chuẩn bị triển khai ghép gan với các ê-kíp được đào tạo chuyên sâu tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM.
PGS.TS Thái Minh Sâm - Phó chủ tịch Hội Tiết niệu - Thận học TP HCM, nguyên Trưởng khoa Tiết niệu, Bệnh viện Chợ Rẫy, nói: Việc một bệnh viện, trung tâm ghép thận thực hiện thành công 10 ca trong năm đầu tiên và 20 ca trong 2 năm không nhiều. Đặc biệt là khi mọi việc còn mới mẻ, đòi hỏi sự quyết tâm lớn từ lãnh đạo bệnh viện và cả tập thể.
Theo bác sĩ Sâm, đối với người bệnh, ghép thận không đơn thuần là một phương pháp điều trị, mà là cơ hội được sống một cuộc đời mới, đặc biệt khi việc thực hiện ca ghép được đưa về gần vùng đất nơi mình sinh sống - miền Tây Nam bộ.
Từ những ngày phải gắn bó với máy lọc máu, cuộc sống bị giới hạn bởi bệnh tật, họ đã có thể trở lại sinh hoạt bình thường, lao động và chăm lo cho gia đình. Việc này có ý nghĩa rất lớn, đòi hỏi sự nỗ lực của cả đội ngũ y bác sĩ, tập thể bệnh viện.
Bác sĩ Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết người đái tháo đường không cần kiêng hoàn toàn hoa quả nhưng nên ưu tiên hoa quả nguyên miếng, nguyên múi, thay vì nước ép. Bởi, khi ăn một múi cam, một miếng táo hay vài quả dâu, cơ thể phải nhai, nghiền, tiêu hóa rồi mới giải phóng đường ra từ từ. Chất xơ trong trái cây làm chậm rỗng dạ dày, làm chậm hấp thu glucose tại ruột, nhờ đó đường máu sau ăn thường tăng chậm hơn.
Khi ép trái cây, máy ép đã phá vỡ cấu trúc tế bào, tách nước đường ra khỏi phần bã xơ. Một cốc nước cam, nước táo hay nước nho có thể chứa lượng đường của 2–4 quả, nhưng lại gần như không còn đủ phần xơ nguyên vẹn để làm chậm hấp thu.
Nước ép và sinh tố thường có phần chất xơ bị loại bỏ hoặc bị phá vỡ, khiến đường trong trái cây trở thành dạng "free sugars" dễ hấp thu hơn. Nước ép dễ uống một lượng lớn trong thời gian ngắn, làm tăng tổng năng lượng và carbohydrate nạp vào.
"Vì vậy, người bệnh có thể thấy một hiện tượng khi ăn một quả cam thì đường máu tăng ít, nhưng uống một cốc nước cam ép thì đường máu vọt lên nhanh", bác sĩ nói.
Ngoài ra, nước ép làm cơ thể mất cảm giác no, dễ nạp nhiều carbohydrate hơn mà không nhận ra. Chưa kể nhiều loại nước ép còn có thêm đường, sữa đặc, syrup hoặc dùng lượng trái cây rất lớn. Do đó, người đái tháo đường nên ưu tiên ăn táo, lê, cam nguyên múi, bưởi, ổi, dâu tây, việt quất... Nên hạn chế xoài chín, mít, nhãn, vải, sầu riêng, nho ngọt...
Bác sĩ khuyến cáo 5 nguyên tắc khi ăn hoa quả:
Nên ăn quả nguyên miếng, nguyên múi thay vì uống nước ép. Cam nên ăn múi, táo nên ăn miếng, ổi nên ăn cả phần xơ, không nên biến thành nước ép lọc bã.
Không ăn quá nhiều một lần. Mỗi lần chỉ nên dùng một khẩu phần vừa phải, ví dụ một quả táo nhỏ, một quả lê nhỏ, một miếng bưởi vừa, một bát nhỏ dâu, hoặc một phần trái cây tương đương khoảng 15 g carbohydrate tùy kế hoạch ăn của từng người.
Không uống nước ép để "bồi bổ" hằng ngày. Nếu rất muốn dùng, nên giới hạn lượng nhỏ, tốt nhất dùng trong bữa ăn và phải tính vào tổng lượng carbohydrate. Chỉ nên giới hạn khoảng một ly nhỏ 150 ml/ngày, nhưng với người đường máu đang kiểm soát kém, tốt nhất vẫn nên ưu tiên quả nguyên miếng.
Nên ăn trái cây sau bữa chính hoặc trong bữa phụ có kiểm soát, tránh uống nước ép lúc đói. Khi ăn cùng bữa có đạm, chất béo tốt và chất xơ, tốc độ hấp thu đường thường chậm hơn so với dùng đơn độc.
Bác sĩ Lương Cảnh Trung (Liang Jing-zhong), Phó Giám đốc Khoa Phụ sản, Bệnh viện Trường Canh Lâm Khẩu (Đài Loan), nhận định ung thư đại trực tràng có mối liên hệ mật thiết với thói quen ăn uống và lối sống. Đáng chú ý, không chỉ trẻ nhỏ mà ngay cả những phụ nữ có sở thích ăn đồ ăn vặt cũng đang tự đẩy mình vào vòng nguy hiểm.
Bác sĩ Lương Cảnh Trung chỉ ra rằng, ung thư đại trực tràng từ lâu đã luôn nằm trong nhóm 3 nguyên nhân gây tử vong do ung thư hàng đầu. Trong đó, có tới 90% số ca ung thư đại trực tràng khởi phát từ các polyp. Những khối polyp này thường cần từ 5 đến 10 năm để tiến triển thành ung thư, đặc biệt các polyp tuyến (adenomatous polyp) có nguy cơ hóa ác cao nhất.
Đáng lo ngại hơn, cùng với sự gia tăng tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến (UPF) trên toàn cầu, tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng khởi phát sớm ở những người trẻ dưới 50 tuổi cũng đang liên tục gia tăng.
Bác sĩ Trung nhấn mạnh, việc xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân định kỳ kết hợp nội soi đại tràng có thể giúp phát hiện sớm và cắt bỏ các polyp tiền ung thư. Tuy nhiên, thay đổi thói quen ăn uống mới là phương pháp hữu hiệu nhất để ngăn chặn sự hình thành của các polyp này ngay từ đầu, từ đó giảm đáng kể nguy cơ ung thư. Đối với những bệnh nhân có tiền sử cắt bỏ polyp, việc tái khám định kỳ theo chỉ định của bác sĩ sau phẫu thuật là bắt buộc để đảm bảo sức khỏe đường ruột.
Theo một nghiên cứu quy mô lớn được công bố trên tạp chí y khoa danh tiếng JAMA Oncology, các nhà khoa học đã theo dõi 29.000 nữ nhân viên điều dưỡng trong giai đoạn từ năm 1991 đến 2015, với thời gian theo dõi trung bình lên tới 13 năm. Nghiên cứu tập trung đánh giá mối tương quan giữa lượng thực phẩm siêu chế biến nạp vào cơ thể và nguy cơ xuất hiện polyp tiền ung thư đại trực tràng. Kết quả khẳng định việc thay đổi chế độ ăn uống là một biện pháp can thiệp cực kỳ hiệu quả để phòng ngừa căn bệnh này.
Cụ thể, nghiên cứu chỉ ra rằng nhóm tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến nhiều nhất (khoảng 10 phần mỗi ngày) có nguy cơ xuất hiện polyp tuyến cao hơn rõ rệt so với nhóm tiêu thụ ít nhất (khoảng 3 phần mỗi ngày).
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận nguy cơ phát triển các tổn thương răng cưa (serrated lesions) không có sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm này. Những số liệu thực tế này là lời cảnh báo đanh thép gửi tới các chị em phụ nữ: Việc tiêu thụ quá mức thực phẩm chế biến sẵn đang âm thầm đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe đường ruột.
Thực phẩm siêu chế biến (UPF) là những sản phẩm thường chứa từ 5 thành phần trở lên, đi kèm một lượng lớn các chất phụ gia không được sử dụng trong nấu ăn gia đình thông thường (như chất tạo màu, hương liệu nhân tạo, chất tạo ngọt, chất bảo quản...). Những công nghệ chế biến này khiến người tiêu dùng hầu như không thể nhận ra hình dáng nguyên bản của nguyên liệu ban đầu.
Bác sĩ Lương Cảnh Trung đã chỉ ra 5 nhóm thực phẩm siêu chế biến cực kỳ quen thuộc mà chúng ta thường vô tình tiêu thụ mỗi ngày.
Đầu tiên là nhóm đồ ăn vặt đóng gói bao gồm khoai tây chiên, socola, bánh quy và kẹo. Tiếp theo là nhóm đồ uống có đường vô cùng phổ biến như nước ngọt có ga, nước tăng lực, nước trái cây đóng hộp và trà sữa đóng chai. Thứ ba là nhóm đồ ăn nhanh tiện lợi được nhiều người bận rộn ưa chuộng như mì ăn liền, pizza đông lạnh hay các hộp cơm ăn liền dùng cho lò vi sóng.
Thứ tư là nhóm thịt chế biến sẵn tiềm ẩn nhiều nguy cơ như xúc xích, thịt nguội, thịt ba chỉ xông khói và thịt hộp. Cuối cùng là nhóm các thực phẩm ăn liền khác như nước sốt pha sẵn, sữa chua có hương liệu và bánh mì đóng gói.
Bác sĩ Trung lưu ý, rất nhiều người đang vô tư sử dụng các món ăn nhanh như mì gói, pizza đông lạnh hay cơm hộp vi sóng làm bữa ăn chính hàng ngày. Thậm chí, những sản phẩm tưởng chừng như rất tốt cho sức khỏe vì có chứa lợi khuẩn như "sữa chua có hương liệu" (sữa chua vị trái cây...), hoặc bánh mì đóng gói, nước sốt chế biến sẵn cũng là thực phẩm siêu chế biến. Chúng chứa rất nhiều chất phụ gia, vô tình tạo áp lực và gánh nặng cực lớn cho cơ thể mà người tiêu dùng không hề hay biết.
Để chủ động phòng ngừa hiểm họa ung thư đại trực tràng, bác sĩ Lương Cảnh Trung đưa ra những lời khuyên thực tế:
Về tầm soát y tế: Khuyến nghị người dân nên bắt đầu thực hiện nội soi đại trực tràng định kỳ từ độ tuổi 45 đến 50 để phát hiện và cắt bỏ sớm các polyp. Việc chủ động tầm soát giúp chúng ta nắm rõ tình trạng đường ruột, từ đó chặn đứng mầm mống ung thư trước khi nó kịp phát triển, giúp nâng cao tỷ lệ sống sót của bệnh nhân lên tối đa.
Về thay đổi thói quen ăn uống: Nên hạn chế tối đa việc tiêu thụ các loại thịt đỏ, thực phẩm chế biến sẵn và đồ nướng. Thay vào đó, hãy bổ sung nhiều chất xơ vào thực đơn hàng ngày, tăng tỷ lệ rau củ quả và ưu tiên sử dụng các loại thực phẩm nguyên bản (chưa qua chế biến).
Bác sĩ Trung đặc biệt nhấn mạnh, dù bạn là người đã nghỉ hưu, dân văn phòng bận rộn hay các bạn trẻ tự lập, hãy bắt đầu bảo vệ bản thân ngay hôm nay bằng việc cắt giảm các thực phẩm siêu chế biến. Hãy biến thói quen ăn uống lành mạnh trở thành lá chắn kiên cố đầu tiên giúp cơ thể đẩy lùi căn bệnh ung thư quái ác này.
