Nhà bê tông bị nung nóng ban ngày, ban đêm nhả nhiệt, trời vẫn hầm hập. Sau những trận mưa giải nhiệt, Hà Nội lại tiếp tục nắng nóng. Quạt tay, quạt máy, quạt hơi nước thổi không khí nóng vào người chẳng thấm vào đâu.
Máy lạnh nhà tôi mở hết ở các phòng. Trong phòng thì mát mẻ còn bên ngoài thì nóng. Những nhà san sát nhau trong ngõ, những cục nóng máy lạnh cứ thi nhau chạy hết công suất và phả khí nóng ra bên ngoài, làm không khí thêm phần ngột ngạt.
Mọi người bàn nhau về El Nino, về biến đổi khí hậu nóng lên từng năm. Tôi nhớ những bộ phim khoa học viễn tưởng kể về ngày con người phải đi tìm hành tinh mới vì Trái Đất không còn thích hợp để sinh sống.
Nhưng thực tế có lẽ không cần chờ đến một tương lai xa như vậy. Biến đổi khí hậu đang hiện diện ngay trong những ngày hè mà chúng ta trải qua. Khi tôi ngồi trong phòng điều hòa mát lạnh, ngoài kia vẫn có hàng triệu người không có lựa chọn đó.
Đó là những công nhân xây dựng đội nắng trên các công trường. Những người giao hàng chạy xe giữa mặt đường bỏng rát. Những người bán vé số, bán hàng rong, thu gom ve chai, công nhân môi trường, người lao động tự do. Trong khi nhiều người tìm cách tránh nắng thì công việc của họ lại bắt buộc phải đối mặt với nắng nóng nhiều giờ liền.
Nhiệt độ ngoài trời 39-40 độ C đo trong lều khí tượng chưa phải là điều đáng sợ nhất. Điều đáng sợ là nhiệt độ cảm nhận trên mặt đường bê tông, nhựa đường hay các khu vực ít cây xanh có thể cao hơn rất nhiều. Cơ thể liên tục mất nước, kiệt sức và đối mặt với nguy cơ sốc nhiệt. Một ngày làm việc dưới nắng gắt không chỉ là sự khó chịu mà còn là sự bào mòn sức khỏe theo thời gian.
Người có điều hòa, có xe hơi, có văn phòng làm việc sẽ chịu ảnh hưởng ít hơn. Người lao động ngoài trời, người thu nhập thấp, người già và trẻ nhỏ thường là những đối tượng chịu tác động nặng nề nhất. Nói cách khác, những người đóng góp ít nhất vào lượng phát thải gây nóng lên toàn cầu lại thường là những người phải gánh chịu hậu quả nhiều nhất.
Nghịch lý ấy khiến câu chuyện nắng nóng không còn đơn thuần là chuyện thời tiết. Nó là câu chuyện của quy hoạch đô thị, của môi trường sống và của trách nhiệm xã hội.
Trong nhiều năm, những khoảng đất trống dần được phủ kín bằng bê tông. Cây xanh bị thay thế bởi các tòa nhà. Ao hồ bị san lấp. Những khu dân cư ngày càng dày đặc nhưng không gian xanh lại không tăng tương ứng. Thành phố giống như một khối bê tông khổng lồ hấp thụ nhiệt vào ban ngày rồi âm thầm nhả nhiệt suốt đêm. Đó là lý do nhiều người có cảm giác Hà Nội ngày càng nóng hơn, kể cả khi mặt trời đã lặn.
Tất nhiên, không ai có thể một mình giải quyết biến đổi khí hậu. Việc tắt một bóng đèn hay trồng một cái cây sẽ không ngay lập tức làm nhiệt độ giảm xuống. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta bất lực.
Các thành phố cần nhiều cây xanh hơn, nhiều mặt nước hơn và những công trình tiết kiệm năng lượng hơn. Các khu dân cư cần được quy hoạch theo hướng giảm hấp thụ nhiệt. Người lao động ngoài trời cần được bảo vệ tốt hơn bằng những quy định về thời gian làm việc trong điều kiện nắng nóng cực đoan, các điểm nghỉ chân, nước uống và hỗ trợ y tế cần thiết.
Về phía mỗi cá nhân, sử dụng năng lượng tiết kiệm hơn, hạn chế lãng phí điện, trồng thêm cây xanh hay lựa chọn những phương tiện ít phát thải hơn có thể là những việc nhỏ nhưng không vô nghĩa. Mỗi hành động riêng lẻ có thể không tạo ra thay đổi lớn, nhưng hàng triệu hành động nhỏ cộng lại sẽ tạo nên khác biệt.
Những vấn đề nêu trên có lẽ là hình ảnh thu nhỏ của nhiều vấn đề môi trường hiện nay. Chúng ta thường tìm cách làm mát phần không gian của riêng mình mà quên mất cái giá mà cộng đồng phải trả.
Nếu một ngày nào đó những đợt nắng 40 độ C trở thành điều “bình thường mới”, câu hỏi sẽ là làm thế nào để thành phố và cả Trái Đất này vẫn còn là nơi đáng sống cho tất cả mọi người e rằng đã quá trễ để trả lời.
Sau đây là tóm tắt cho câu chuyện viral hôm qua: Một nhóm khách ngồi suốt 10 tiếng nhưng chỉ gọi một ly nước, sau đó bị phụ thu và để lại đánh giá một sao. Câu chuyện nhanh chóng bùng lên tranh cãi: Ai đúng, ai sai?
Trong nhiều năm qua, quán cà phê ở các thành phố lớn không chỉ là nơi uống nước. Đó là nơi học bài, làm việc, gặp gỡ, thậm chí nghỉ ngơi. Một ly cà phê đôi khi "khuyến mãi" đi kèm là vài tiếng sử dụng không gian của quán.
Vấn đề khách ngồi đồng ở quán cà phê xuất hiện từ nhiều năm nay. Ngồi 10 tiếng với một ly nước, mang đồ ăn bên ngoài vào, rời đi vẫn giữ chỗ, quay lại nằm nghỉ... có lẽ đã chạm tới giới hạn chịu đựng của một chủ quán cà phê. Bởi mỗi chiếc bàn trong quán không chỉ là chỗ ngồi, mà còn là doanh thu, là chi phí vận hành, là áp lực thuê mặt bằng, điện nước, nhân sự.
Việc phụ thu 40.000 đồng một người trong trường hợp này không phải là vô lý. Thậm chí, nhiều quán hiện nay đã có quy định rõ: giới hạn thời gian ngồi, yêu cầu gọi thêm nước, hoặc không cho mang đồ ăn từ ngoài vào.
Vấn đề nằm ở chỗ là những quy định đó có được thông báo rõ ràng từ đầu hay không. Nếu khách không được biết trước, việc áp dụng phụ thu dễ tạo cảm giác khó chịu. Ngược lại, nếu quán đã nhắc nhở nhưng không có cách xử lý mềm dẻo, câu chuyện lại chuyển sang xung đột.
Đáng nói hơn, việc quán đăng hình camera lên mạng xã hội đã đẩy mâu thuẫn từ một tình huống dịch vụ thành một cuộc đấu tố công khai. Khi đó, câu chuyện không còn dừng ở đúng sai, mà trở thành cuộc chiến hình ảnh: Ai cũng muốn chứng minh mình là nạn nhân.
Ở chiều ngược lại, cách hành xử của nhóm khách cũng khó có thể xem là hợp lý.
Quán cà phê không phải thư viện miễn phí. Việc mang đồ ăn, nước uống từ ngoài vào, chiếm chỗ cả ngày, thậm chí rời đi vẫn giữ bàn... là những hành vi dễ gây khó chịu, không chỉ với quán mà cả những khách khác.
Đặc biệt, việc để lại đánh giá một sao sau khi xảy ra mâu thuẫn cho thấy một xu hướng đáng lo mà nhiều người đã nói: Dùng đánh giá như "công cụ trả đũa", thay vì phản hồi mang tính xây dựng.
Một xã hội dịch vụ không thể vận hành lành mạnh nếu khách hàng chỉ nhấn mạnh quyền lợi mà bỏ qua trách nhiệm.
Mỗi lần xảy ra một vụ khách ngồi đồng tại quán cà phê, nó lại gây tranh cãi, bởi chúng ta vẫn đang vận hành bằng những luật bất thành văn khi ngồi cà phê. Khoảng trống đó khiến mâu thuẫn dễ phát sinh và khi không có quy trình xử lý rõ ràng, câu chuyện được đem lên mạng xã hội để giành lẽ phải về ai.
Để tránh những tình huống tương tự, điều cần thiết không phải là tranh cãi ai đúng ai sai, mà cần những bộ quy tắc ứng xử cho từng quán cà phê, mà chủ quán phải là người xây dựng nên chúng:
Cần công khai rõ ràng quy định (thời gian ngồi, phụ thu, đồ ăn ngoài...), nhắc nhở khách một cách bình tĩnh, chuyên nghiệp. Hạn chế đưa mâu thuẫn lên mạng khi chưa thực sự cần thiết.
Nếu không có sự điều chỉnh từ cả hai phía, những cuộc khẩu chiến như vậy sẽ còn lặp lại chỉ là ở một quán khác, với những vị khách khác.
Nhiều năm trở lại đây, kỳ thi vào lớp 10 ở Hà Nội đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một kỳ kiểm tra học lực thông thường. Nó trở thành một "mùa áp lực" kéo dài đối với hàng trăm nghìn gia đình. Không ít phụ huynh bắt đầu cho con chạy đua từ lớp 6, lớp 7. Năm nay, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong đó gần 125.000 em đăng ký thi lớp 10 công lập - cao kỷ lục. Với chỉ tiêu khoảng 82.660, tỷ lệ học sinh có suất học công lập là 56%.
Điều khiến nhiều người mệt mỏi không hẳn vì đề thi quá khó, mà vì sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Nhiều năm nay, tỷ lệ học sinh được vào trường THPT công lập ở Hà Nội luôn thấp hơn đáng kể so với số lượng thí sinh dự thi. Chỉ một vài phần mười điểm cũng có thể thay đổi hoàn toàn kết quả. Có năm, khoảng cách giữa một trường top đầu và một trường top giữa chỉ là 0,25 điểm - một sai sót rất nhỏ trong phòng thi cũng đủ khiến mọi tính toán đảo lộn.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, áp lực thật sự của kỳ thi lớp 10 lại nằm ở những kỳ vọng âm thầm của cha mẹ, nỗi sợ bị tụt lại phía sau, cảm giác phải cạnh tranh với bạn bè cùng lớp, cùng trường. Có những đứa trẻ học rất khá nhưng vẫn mất ngủ vì luôn nghĩ mình "chưa đủ tốt". Có em không sợ trượt trường công bằng sợ nhìn thấy ánh mắt buồn của bố mẹ sau ngày công bố điểm thi.
Ở tuổi 15, các em chưa đủ trải nghiệm để hiểu rằng một kỳ thi không quyết định toàn bộ tương lai. Vì vậy, chỉ cần người lớn vô tình nói một câu như "nhà mình trông vào con" hay "không đỗ công lập thì tính sao đây?", các em có thể tự biến kỳ thi thành một cuộc chiến không được phép thất bại. Điều quan trọng nhất phụ huynh có thể làm lúc này không phải tạo thêm áp lực, mà là giúp con hiểu một điều rất đơn giản: dù kết quả ra sao, gia đình vẫn là nơi con được yêu thương và an toàn nhất để quay về.
>> Đảm bảo công bằng thế nào khi TP HCM bỏ thi vào 10?
Có một nghịch lý rất phổ biến mỗi mùa thi vào lớp 10 là càng gần ngày thi, người loạn nhịp trước tiên đôi khi lại không phải học sinh, mà là phụ huynh. Chỉ cần bước vào các nhóm cha mẹ trên mạng xã hội những ngày này là có thể cảm nhận rõ không khí căng thẳng ấy. Người cập nhật điểm chuẩn từng năm đến nửa đêm. Người liên tục hỏi dò "năm nay đề có khó không". Người cuống cuồng tìm thêm lớp học cấp tốc. Người lại vội vàng đổi giáo viên vì nghe nói "thầy này có nhiều học sinh đỗ chuyên hơn".
Nhiều phụ huynh nghĩ mình chỉ đang động viên con bằng những câu như: "Con phải cố lên", "đừng làm bố mẹ thất vọng", "bạn kia học ngày 12 tiếng đấy"... Sự lo lắng ấy xuất phát từ tình thương và kỳ vọng. Nhưng với một đứa trẻ đang chịu áp lực thi cử, những câu nói ấy đôi khi không còn là lời nhắc nhở nữa. Chúng trở thành gánh nặng tâm lý. Điều đáng nói là càng căng thẳng, khả năng tập trung và ghi nhớ của học sinh càng giảm. Não bộ trong trạng thái lo âu liên tục rất khó tiếp thu hiệu quả.
Kỳ thi lớp 10 vốn đã đủ căng thẳng. Điều học sinh cần lúc này không phải thêm một người hoảng loạn bên cạnh, mà cần một người lớn đủ bình tĩnh để giúp các em giữ lại sự tự tin cuối cùng trước khi bước vào phòng thi. Bởi cuối cùng, điều một đứa trẻ nhớ lâu nhất sau kỳ thi chưa chắc là điểm số. Nhiều khi, đó là cảm giác mình đã được gia đình yêu thương thế nào trong giai đoạn áp lực nhất của tuổi học trò.
Nhiều cha mẹ xem việc con đỗ trường top được xem như một bảo chứng cho tương lai, còn trượt công lập lại bị nhìn như một bước hụt lớn. Trong khi thực tế, cuộc đời chưa bao giờ vận hành đơn giản theo cách ấy. Có những học sinh từng học trường chuyên nhưng sau này mất phương hướng. Cũng có những em đi đường vòng, học ở môi trường bình thường hơn nhưng lại trưởng thành rất tốt và tìm được con đường phù hợp với mình.
Một đứa trẻ mất vài điểm số vẫn có thể học lại, cố gắng lại. Nhưng nếu chúng mất luôn sự tự tin và động lực, hành trình phía trước sẽ khó khăn hơn rất nhiều. Đó là lý do người lớn cần tỉnh táo hơn trong cách nhìn về kỳ thi lớp 10. Hãy coi đây là một cột mốc quan trọng, nhưng đừng biến nó thành "phiên tòa" phán xét giá trị của con mình. Bởi cuối cùng, điều một đứa trẻ cần nhất không phải là cảm giác phải hoàn hảo để được yêu thương.
Tôi nghĩ có lẽ đã đến lúc cần nhìn lại cách đánh giá người lao động trung niên.
Trong nhiều thập kỷ, quỹ đạo cuộc đời của một con người thường được hình dung khá rõ ràng: Tuổi trẻ học tập, tuổi trung niên xây dựng sự nghiệp, khoảng 50 tuổi đạt đỉnh cao rồi dần giảm tốc, nghỉ hưu, dưỡng già và vui vầy cùng con cháu.
Mô hình đó phù hợp với thế kỷ trước, khi "sức lao động" chủ yếu dựa vào thể lực và khả năng ghi nhớ kiến thức. Nhưng trong thời đại AI, công nghệ và y học phát triển nhanh chóng, nhiều giả định cũ đang trở nên lỗi thời.
Trước đây tuổi tác thường đồng nghĩa với sự suy giảm khả năng lao động. Một người công nhân, nông dân hay thợ cơ khí khó có thể duy trì hiệu suất làm việc ở tuổi 70 như khi còn trẻ.
Ngày nay nhiều công việc dựa trên tri thức, kinh nghiệm và khả năng ra quyết định. Máy tính, Internet và trí tuệ nhân tạo đang trở thành cánh tay nối dài của con người, giúp giảm đáng kể những hạn chế về tuổi tác.
Bên cạnh đó, hiểu biết về dinh dưỡng, vận động và chăm sóc sức khỏe cũng thay đổi mạnh mẽ. Việc mất cơ, tăng mỡ, mắc các bệnh chuyển hóa hay suy giảm thể lực từng được xem là hệ quả gần như tất yếu của tuổi già. Hiện nay nhiều người ở tuổi 50 hoặc 60 vẫn duy trì được thể trạng tốt nhờ chế độ ăn uống khoa học, luyện tập thường xuyên và các tiến bộ y học.
Nhưng sự thay đổi quan trọng nhất không nằm ở cơ thể mà nằm ở cách chúng ta hiểu về trí tuệ. Trước đây người thuộc nhiều công thức, nhiều dữ kiện, nhiều kiến thức thường được xem là giỏi vì có thể sử dụng để ra quyết định hợp lý hơn. Bây giờ khi AI có thể tra cứu rất nhiều trang tài liệu chỉ trong vài giây, việc ghi nhớ nhiều không còn là lợi thế quyết định.
Điều đó không có nghĩa con người trở nên kém giá trị hơn. Ngược lại, nó buộc chúng ta phải nhìn lại "đâu mới là giá trị thật sự của trí tuệ?".
Bộ não con người vốn có giới hạn. Chúng ta không thể nhớ tất cả mọi thứ. Thực tế, việc quên đi những thông tin ít sử dụng là một cơ chế tự nhiên giúp não bộ hoạt động hiệu quả hơn. Một người lớn tuổi có thể không còn nhớ chính xác tên một người hay một chi tiết đã nhiều năm không sử dụng, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc họ suy nghĩ kém hơn.
Giá trị của trí tuệ không nằm ở việc lưu giữ bao nhiêu dữ liệu mà nằm ở khả năng hiểu được ý nghĩa của dữ liệu đó.
Ông cha ta từ lâu đã đúc kết qua câu nói: "Khôn đâu đến trẻ, khỏe đâu đến già". Nhiều người chỉ chú ý đến vế sau mà quên mất ý nghĩa của vế đầu. Người lớn tuổi không khôn ngoan hơn vì họ nhớ nhiều hơn mà do họ đã trải qua nhiều hoàn cảnh, chứng kiến nhiều thành công và thất bại, từ đó học được cách nhìn một vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau.
Một người trẻ có thể nhìn thấy cơ hội. Người từng trải thường nhìn thấy cả cơ hội lẫn rủi ro.
Một người trẻ có thể nhìn thấy giải pháp. Người từng trải thường nhìn thấy cả những hệ quả ngoài dự kiến của giải pháp đó.
Một người trẻ có thể đưa ra quyết định nhanh. Người từng trải thường cân nhắc thêm các tác động dài hạn.
Khả năng nhìn thấy nhiều chiều của một vấn đề chính là thứ mà hàng chục năm trải nghiệm cuộc sống tạo ra. Điều thú vị là đây cũng chính là kiểu tư duy phù hợp với thời đại AI.
AI rất giỏi trong việc tìm kiếm thông tin, phân tích dữ liệu và tối ưu hóa những bài toán cụ thể. Nhưng việc xác định điều gì thực sự quan trọng, cân bằng giữa các lợi ích khác nhau, đánh giá tác động xã hội, đạo đức hay dài hạn của một quyết định vẫn là năng lực của con người.
Nói cách khác, AI đang làm giảm giá trị của việc ghi nhớ máy móc, nhưng lại làm tăng giá trị của tư duy đa chiều. Và tư duy đa chiều thường là thành quả của nhiều thập kỷ trải nghiệm.
Thế mạnh của người 50 tuổi không phải là nhớ nhiều hơn AI hay nhanh hơn người trẻ, mà là nhìn thấy nhiều chiều của một vấn đề. Trong thời đại mới, đó có thể là thời điểm con người bước vào giai đoạn giá trị nhất của đời mình.
