“Người Việt không chỉ đang ‘chưa giàu đã già’ mà còn ‘chưa già đã yếu'”, thạc sĩ Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Nghiên cứu phát triển TP HCM, nói tại họp báo công bố dự án Vì một Việt Nam khỏe mạnh do Báo Tuổi trẻ phối hợp tổ chức, chiều 24/4.
Ở Việt Nam, già hóa dân số diễn ra nhanh với khoảng 16,1 triệu người cao tuổi vào năm 2025, chiếm 16% dân số, thuộc nhóm nhanh nhất thế giới, đặt ra nghịch lý “chưa kịp giàu đã già”. Tại TP HCM, dù bước vào già hóa muộn hơn cả nước khoảng 6 năm (từ 2017), thành phố được dự báo sẽ chạm ngưỡng “dân số già” vào năm 2038 và bước vào giai đoạn “siêu già” sau năm 2048.
Dù tuổi thọ trung bình tăng lên, nhưng mỗi người Việt có khoảng 10 năm cuối đời phải sống chung với ốm đau. TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó giám đốc Sở Y tế TP HCM, dẫn số liệu tầm soát miễn phí gần 500.000 người trên 60 tuổi trong hai năm qua cho thấy đa số mắc nhiều bệnh cùng lúc, trung bình trên hai bệnh mạn tính. Cụ thể, hơn 63% bị tăng huyết áp, hơn 26% nghi ngờ hoặc mắc đái tháo đường.
Đáng chú ý, 15% trường hợp tăng huyết áp chỉ được phát hiện khi tầm soát, đồng nghĩa nhiều người đang mang “sát thủ thầm lặng” mà không hay biết. Bệnh mạn tính không được phát hiện sớm khiến nhiều người sống lâu nhưng sức khỏe suy giảm, dễ tàn tật.
Tuổi thọ tăng nhưng áp lực tài chính lớn khi khoảng 70% người cao tuổi không có lương hưu. Trong khi đó, gia đình đô thị thay đổi, con cái đi làm cả ngày khiến việc chăm sóc hạn chế. Nhu cầu chăm sóc dài hạn tăng nhanh trong khi nguồn lực gia đình suy giảm, hệ thống dịch vụ và viện dưỡng lão còn thiếu.
Trước thực trạng này, các chuyên gia cho rằng cần sớm thay đổi cách tiếp cận trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Lãnh đạo Sở Y tế TP HCM đề xuất áp dụng mô hình chăm sóc sức khỏe 5 tầng theo chuẩn quốc tế, với trọng tâm là “già hóa tại chỗ”, giúp người cao tuổi sống trong môi trường quen thuộc.
Theo đó, người cao tuổi được khuyến khích tự chăm sóc tại nhà và duy trì lối sống chủ động; khi cần có thể tham gia mô hình cộng đồng như “nhà già”. Trường hợp nặng hơn sẽ có bác sĩ gia đình, điều dưỡng đến tận nhà; khi không còn khả năng tự chăm sóc sẽ chuyển đến cơ sở dưỡng lão và chỉ nhập viện tuyến cuối khi cần điều trị cấp tính. Sau ổn định, bệnh nhân được đưa về tuyến dưới để tiếp tục chăm sóc, giảm quá tải.
ThS Phạm Bình An cho rằng cần thay đổi cách nhìn, không coi người già là gánh nặng mà là trung tâm của “kinh tế bạc” – vừa tiêu dùng, vừa đóng góp kinh nghiệm cho xã hội. Để phát triển, cần xây dựng hệ sinh thái đồng bộ, mở rộng bảo hiểm chăm sóc dài hạn, thiết kế đô thị thân thiện với người cao tuổi và đẩy mạnh hợp tác công tư để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào viện dưỡng lão, công nghệ y tế.
PGS.TS.BS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Y tế dự phòng, nhấn mạnh vai trò của y tế cơ sở trong việc sàng lọc, phát hiện bệnh từ sớm, từ xa, trong bối cảnh các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm đến 70% nguyên nhân gây tử vong tại Việt Nam. Một trạm y tế giỏi không phải là nơi chữa được bệnh khó, mà là nơi nắm rõ địa bàn có bao nhiêu người cao huyết áp, tiểu đường để quản lý sức khỏe liên tục.
Đồng quan điểm, PGS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Vệ sinh dịch tễ trung ương, khẳng định y tế dự phòng phải lấy người dân làm trung tâm, kéo dài xuyên suốt vòng đời từ khi là trẻ sơ sinh đến lúc cao tuổi, chứ không thể chờ đến khi mắc bệnh mới can thiệp. Hiệu quả lớn nhất không chỉ nằm ở chỗ xử lý tốt khi bệnh xảy ra, mà quan trọng hơn là loại bỏ, ngăn ngừa được nguy cơ trước khi bệnh xuất hiện.
Trong Thông tư 13/2026 vừa được Bộ Y tế ban hành, phế cầu và HPV là hai trong 4 loại vaccine mới được bổ sung vào chương trình tiêm chủng quốc gia giai đoạn 2024-2030. Trước đó, vaccine ngừa virus Rota đã được thử nghiệm quy mô nhỏ từ cuối năm 2024 và sẽ mở rộng vào năm 2026; vaccine ngừa cúm dự kiến áp dụng từ năm 2030.
Như vậy, từ năm 2026, số bệnh truyền nhiễm có vaccine miễn phí sẽ tăng lên 13 bệnh, bao gồm: viêm gan B, lao, bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, bệnh do Hib, sởi, rubella, viêm não Nhật Bản B, tiêu chảy do virus Rota, các bệnh do phế cầu và ung thư cổ tử cung..
Phế cầu khuẩn là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não, nhiễm trùng huyết ở trẻ nhỏ, có thể dẫn tới tử vong hoặc di chứng thần kinh nặng. Trong khi đó, HPV là tác nhân chính gây ung thư cổ tử cung và nhiều bệnh lý đường sinh dục ở cả nam lẫn nữ.
Theo Bộ Y tế, vaccine phế cầu giúp giảm nguy cơ mắc bệnh nặng và hạn chế tình trạng kháng kháng sinh. Với vaccine HPV, tiêm chủng ở độ tuổi 9-14 cho hiệu quả bảo vệ trên 90% đối với các tổn thương tiền ung thư.
Về lộ trình tiêm chủng, ngành y tế dự kiến triển khai tiêm vaccine phế cầu quy mô nhỏ từ quý I/2026 tại một số địa phương như Bắc Kạn, Lạng Sơn, Quảng Nam, Đắk Nông, Sóc Trăng, Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Sơn La và Quảng Ngãi.
Vaccine HPV sẽ được thí điểm từ quý III/2026 tại các vùng khó khăn. Bốn tỉnh đầu tiên tiêm miễn phí cho bé gái 11 tuổi gồm Tuyên Quang, Quảng Ngãi, Đắk Lắk và Vĩnh Long. Dự kiến giai đoạn 2026-2028 sẽ có khoảng 18.000 trẻ mỗi năm được hưởng chính sách này.
Hiện vaccine HPV có giá khoảng 3-6 triệu đồng cho đủ ba liều, trong khi vaccine phế cầu khoảng 1,2 triệu đồng mỗi mũi. Việc đưa hai vaccine vào diện miễn phí được kỳ vọng giúp trẻ em, đặc biệt ở vùng khó khăn, tiếp cận công bằng hơn với dịch vụ y tế dự phòng.
Chương trình Tiêm chủng mở rộng quốc gia được triển khai từ năm 1985. Sau gần 40 năm, Việt Nam đã thanh toán bệnh bại liệt vào năm 2000, loại trừ uốn ván sơ sinh năm 2005 và duy trì tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ cho trẻ dưới một tuổi ở mức trên 90%.
"Việc theo dõi bệnh nhân không còn đơn thuần là quan sát các chỉ số trên màn hình", Giáo sư Aurel K. Qian, thành viên Ban Cố vấn Hiệp hội Hệ thống Quản lý và Thông tin Y tế (HIMSS) khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, nhận định tại sự kiện Innovation Summit do Philips tổ chức mới đây.
Thực tế, hệ thống y tế tại nhiều quốc gia châu Á đang đối mặt với áp lực ngày càng lớn khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe tăng nhanh, trong khi nguồn lực y tế chưa theo kịp. Theo báo cáo thường niên về chỉ số y tế tương lai (Future Health Index), có đến 66% bệnh nhân phải chờ đợi lâu để được tiếp cận bác sĩ chuyên khoa, còn 76% nhân viên y tế cho biết họ thường xuyên mất nhiều thời gian quý giá do dữ liệu bệnh án rời rạc, không đầy đủ hoặc khó truy cập.
Tình trạng này càng trầm trọng hơn khi dự báo toàn cầu sẽ thiếu hơn 11 triệu nhân viên y tế vào năm 2030, trong đó Đông Nam Á chiếm khoảng một phần tư. Vì vậy, ngành Y tế đang chuyển dần sang mô hình chăm sóc dựa trên dữ liệu thời gian thực và cái nhìn toàn diện về từng bệnh nhân, giúp bác sĩ tiếp cận thông tin chính xác, trực quan, dễ diễn giải và hỗ trợ ra quyết định hiệu quả hơn. Nhờ đó, đội ngũ y tế có thể giảm thời gian xử lý hệ thống và tập trung nhiều hơn cho người bệnh, theo Giáo sư Aurel K. Qian.
Trước bối cảnh này, các chuyên gia đã đưa ra một giải pháp mới dựa trên nền tảng mở Enterprise Command and Care Coordination Center, cho phép kết nối và đồng bộ dữ liệu bệnh nhân giữa các thiết bị tại giường bệnh, trung tâm điều hành và hệ thống công nghệ bệnh viện. Nhờ khả năng liên thông dữ liệu, bác sĩ và điều dưỡng có thể theo dõi liên tục tình trạng bệnh nhân ICU theo thời gian thực, thay vì phụ thuộc vào các hệ thống rời rạc như trước.
Trọng tâm của giải pháp là việc ứng dụng AI để phân tích dữ liệu sinh tồn nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm như rối loạn nhịp tim hay biến cố tim mạch. Hệ thống ưu tiên cảnh báo theo mức độ nghiêm trọng, giúp giảm nhiễu thông tin và hỗ trợ đội ngũ y tế tập trung vào các trường hợp cần can thiệp khẩn cấp.
Kết hợp với thiết bị theo dõi không dây, giải pháp còn cho phép theo dõi bệnh nhân ICU từ xa, đồng thời duy trì theo dõi liên tục ngay cả khi bệnh nhân chuyển sang giai đoạn sau điều trị. Ngoài ra, các thiết bị di động giúp bác sĩ truy cập thông tin bệnh nhân mọi lúc, mọi nơi trên một giao diện thống nhất.
Một điều đáng chú ý là công cụ trực quan hóa dữ liệu bệnh nhân thông qua mô hình avatar (hình người đơn giản) Patient Avatar – hiển thị trực quan các chỉ số phức tạp dưới dạng hình ảnh dễ hiểu, giúp nhân viên y tế nhanh chóng đánh giá tình trạng bệnh nhân trong môi trường áp lực cao như ICU. Khác với cách theo dõi truyền thống dựa trên hàng loạt con số và biểu đồ, công cụ này chuyển toàn bộ dữ liệu sinh tồn phức tạp thành hình ảnh trực quan. Các chỉ số như nhịp tim, hô hấp, huyết áp hay mức bão hòa oxy máu được biểu diễn ngay trên một mô hình cơ thể, giúp bác sĩ nhận diện nhanh tình trạng bất thường chỉ trong vài giây.
"Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng trong môi trường ICU, nơi mỗi quyết định đều chịu áp lực lớn về thời gian. Thay vì phải tổng hợp dữ liệu từ nhiều màn hình theo dõi riêng lẻ, nhân viên y tế có thể nắm bắt ‘bức tranh tổng thể’ của bệnh nhân ngay lập tức, từ đó rút ngắn thời gian phản ứng khi xảy ra biến cố", đại diện Philips nói.
Các chuyên gia cho hay, AI đóng vai trò cốt lõi phía sau giải pháp này. Các thuật toán liên tục phân tích dữ liệu theo thời gian thực, phát hiện xu hướng bất thường và dự báo nguy cơ trước khi triệu chứng trở nên rõ ràng. Khi kết hợp với công cụ Patient Avatar những cảnh báo này không chỉ hiển thị dưới dạng thông số kỹ thuật mà còn được trực quan hóa, giúp bác sĩ nhanh chóng nắm bắt tình hình và đưa ra quyết định kịp thời.
Theo thông tin do Philips cung cấp, những cơ sở y tế triển khai giải pháp này đã ghi nhận nhiều cải thiện đáng kể: giảm tới 40% cảnh báo không cần thiết tại ICU, rút ngắn 69% thời gian điều trị tại ICU và giảm tới 86% các ca ngưng tim. Những kết quả này cho thấy tiềm năng của AI trong việc hỗ trợ bác sĩ phát hiện sớm nguy cơ và tối ưu hóa can thiệp lâm sàng.
"Giải pháp theo dõi bệnh nhân được xây dựng từ nhiều thập kỷ kinh nghiệm đổi mới, hỗ trợ chăm sóc hàng triệu bệnh nhân mỗi năm. Chúng tôi hợp tác với các bệnh viện để giúp đội ngũ y tế hành động sớm hơn và phản ứng hiệu quả hơn trên quy mô lớn" bà Stephanie Sievers, Giám đốc điều hành Philips khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nói.
Đại diện Philips cũng cho biết định hướng dài hạn là xây dựng giải pháp mang tính dự đoán, kết nối và xuyên suốt, giúp nhân viên y tế không chỉ theo dõi mà còn chủ động phòng ngừa biến chứng, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị và an toàn cho bệnh nhân. Trong bối cảnh khu vực châu Á đang đối mặt với áp lực thiếu hụt nhân lực y tế, giải pháp giám sát thông minh được kỳ vọng giúp tối ưu hóa nguồn lực, giảm tải cho đội ngũ điều dưỡng tại giường bệnh, đồng thời đảm bảo bệnh nhân ICU luôn được theo dõi chặt chẽ và liên tục.
Xôi được làm chủ yếu từ gạo nếp, loại gạo có hàm lượng tinh bột cao. Một gói xôi mặn với chà bông, lạp xưởng, pate hoặc thịt chả kèm theo đã có thể cung cấp lượng calo tương đương một bữa ăn chính, theo chuyên trang sức khỏe Verywell Health (Mỹ).
Ngoài phần gạo nếp, nhiều loại xôi còn được thêm dầu mỡ, hành phi hoặc bơ. Điều này khiến tổng lượng calo cao hơn nhiều người nghĩ.
Trong khi đó, bánh mì có kết cấu xốp hơn nên nếu chỉ tính riêng phần bánh, lượng tinh bột trong cùng một thể tích thường thấp hơn xôi. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa bánh mì luôn ít calo hơn. Một ổ bánh mì kèm pate, thịt nguội, xúc xích, bơ và sốt mayonnaise vẫn có thể chứa lượng calo rất cao.
Nói cách khác, nếu so sánh theo khẩu phần phổ biến ngoài thực tế, xôi thường nhiều calo hơn, đặc biệt khi ăn phần xôi lớn hoặc thêm nhiều topping.
Một yếu tố quan trọng liên quan đến tăng cân là tốc độ làm tăng đường huyết sau ăn. Những thực phẩm có chỉ số đường huyết cao thường khiến cơ thể tiết nhiều hoóc môn insulin hơn để đưa đường từ máu vào tế bào. Khi đường huyết tăng rồi giảm nhanh, cảm giác đói có thể quay trở lại sớm hơn.
Cả xôi và bánh mì đều nằm trong nhóm thực phẩm có chỉ số đường huyết cao. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa cứ ăn xôi hay bánh mì là sẽ tăng cân. Tốc độ hấp thu đường còn phụ thuộc vào thực phẩm ăn kèm. Nếu bữa sáng có thêm protein như trứng, thịt nạc hoặc thực phẩm giàu chất xơ như rau, tốc độ tăng đường huyết có thể chậm hơn và giúp no lâu hơn.
Trên thực tế, không có món ăn nào tự động gây tăng cân nếu tổng lượng calo trong ngày vẫn phù hợp với nhu cầu cơ thể. Điều quan trọng nhất là cách ăn và tần suất ăn.
Một phần xôi nhỏ ăn cùng trứng và ít topping dầu mỡ có thể hợp lý hơn một ổ bánh mì trắng kèm nhiều sốt béo. Ngược lại, bánh mì nguyên cám với rau, trứng, thịt nạc thường sẽ phù hợp hơn cho người muốn kiểm soát cân nặng so với xôi mặn nhiều thịt mỡ.
Ngoài món chính, đồ uống đi kèm cũng ảnh hưởng lớn đến tổng năng lượng. Nhiều người ăn sáng với xôi hoặc bánh mì rồi uống thêm trà sữa, cà phê sữa hoặc nước ngọt. Chính lượng đường và calo từ thức uống khiến tăng cân nhanh hơn.
Nếu muốn hạn chế nguy cơ tăng cân khi ăn sáng, mọi người nên ưu tiên khẩu phần vừa phải, tăng rau và protein, hạn chế topping nhiều dầu mỡ và tránh dùng quá nhiều đồ uống có đường, theo Verywell Health.
