Thị trường lao động toàn cầu vừa đón nhận một cú sốc mang tính bước ngoặt. Meta tuyên bố cắt giảm 10% lực lượng lao động, tương đương khoảng 8.000 người.
Cùng thời điểm, Microsoft, lần đầu tiên trong lịch sử 51 năm hoạt động, đưa ra chương trình nghỉ việc tự nguyện cho gần 9.000 nhân sự.
Không dừng lại ở đó, hàng loạt tên tuổi lớn như Nike, Snap, Oracle hay Salesforce cũng đồng loạt thu hẹp quy mô.
Theo CNBC, những động thái này không đơn thuần là việc cắt giảm chi phí sau đại dịch mà là hệ quả trực tiếp của một cuộc chạy đua vũ trang mới, nơi trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại toàn bộ cấu trúc nền kinh tế.
AI bùng nổ, hàng loạt việc làm “biến mất”
Bức tranh tài chính của các tập đoàn công nghệ đang bộc lộ một nghịch lý lớn. Trong khi sa thải hàng loạt nhân viên, Alphabet, Microsoft, Meta và Amazon dự kiến đổ tới gần 700 tỷ USD chỉ trong năm nay để xây dựng hạ tầng AI. Các doanh nghiệp đang tận dụng chính công nghệ này để tối ưu hóa vận hành, đồng nghĩa với việc họ cần ít sức người hơn.
Theo dữ liệu từ Layoffs.fyi, tính đến cuối tháng 4, hơn 92.000 lao động công nghệ đã mất việc, nâng tổng số nhân sự bị sa thải từ năm 2020 lên con số gần 900.000. Chuyên gia lãnh đạo Anthony Tuggle nhận định trên CNBC rằng đây là một sự thay đổi mang tính cấu trúc căn bản. Thị trường đang chứng kiến sự chuyển đổi vĩnh viễn trong cách thức tổ chức công việc.
Đáng chú ý, AI đang tạo ra một chuẩn mực mới về hiệu suất kinh doanh. Trong hệ sinh thái khởi nghiệp, mô hình doanh nghiệp tăng trưởng nhanh với bộ máy tinh gọn đang lên ngôi. Giờ đây, một ứng dụng quản lý khách hàng (CRM) hoàn chỉnh có thể được xây dựng chỉ trong 24 giờ.
Thị trường bắt đầu xuất hiện những công ty đạt doanh thu 50 triệu USD chỉ với 50 nhân viên, thay vì cần tới 250 người như trước đây. Xu hướng này mở ra viễn cảnh về những “kỳ lân” công nghệ tỷ USD vận hành chỉ với chưa tới 100 nhân sự.
Khi doanh nghiệp cần ít người hơn để tạo ra lợi nhuận khổng lồ, câu hỏi đặt ra là lực lượng lao động dôi dư sẽ đi về đâu.
Thu nhập cơ bản phổ quát: Lưới an toàn mới
Trong bối cảnh AI có nguy cơ xóa sổ việc làm và nới rộng khoảng cách giàu nghèo, giới lãnh đạo công nghệ đang quay lại với một ý tưởng từng bị xem là viển vông: Thu nhập cơ bản phổ quát (UBI). Theo Business Insider, đây là khoản tiền mặt chi trả định kỳ cho mọi người trưởng thành, không ràng buộc điều kiện hay cách chi tiêu.
CEO OpenAI Sam Altman từ lâu đã là người ủng hộ mạnh mẽ UBI. Ông từng đóng góp 14 triệu USD vào một nghiên cứu trị giá 60 triệu USD để thử nghiệm phát 1.000 USD/tháng cho người thu nhập thấp tại Mỹ. Kết quả cho thấy, nhóm nhận tiền đã giảm rõ rệt mức độ căng thẳng trong năm đầu tiên và tăng chi tiêu chủ yếu cho thực phẩm, tiền thuê nhà.
Tuy nhiên, Altman cũng thừa nhận tiền mặt không giải quyết được các vấn đề cốt lõi như chi phí y tế hay nhà ở. Do đó, ông đang phát triển mạng định danh Worldcoin để làm nền tảng phân phối tiền, đồng thời đề xuất ý tưởng “quyền truy cập tính toán cơ bản”. Theo đó, thay vì nhận tiền, người dân sẽ được cấp quyền sử dụng tài nguyên AI để tự tạo ra giá trị.
Tỷ phú Elon Musk cũng chung góc nhìn. Ông cho rằng AI và robot sẽ tạo ra sự dư thừa hàng hóa, khiến công việc trở thành một lựa chọn thay vì nghĩa vụ để mưu sinh. Musk gọi đây là “thu nhập cao phổ quát”, nơi con người tự do hơn trong việc sử dụng thời gian và tiền bạc.
Dưới góc độ đầu tư, nhà tài phiệt Vinod Khosla đánh giá AI khác biệt hoàn toàn với internet hay điện thoại. Nếu các công nghệ cũ hỗ trợ con người, thì AI lại “khuếch đại trí não” giống như động cơ hơi nước từng thay thế sức cơ bắp.
Điều này khiến lao động con người trở nên chậm chạp và đắt đỏ hơn, biến UBI thành một “tấm lưới an toàn” bắt buộc phải có.
AI tạo của cải, nhưng bài toán phân bổ vẫn bỏ ngỏ
Dù nhận được sự ủng hộ từ giới tinh hoa, UBI vẫn vấp phải nhiều tranh cãi. Các ý kiến phản đối lo ngại chính sách này sẽ làm giảm động lực làm việc, đồng thời tạo gánh nặng khổng lồ lên ngân sách và tiền thuế.
CEO Anthropic Dario Amodei nhận định UBI chỉ là một phần rất nhỏ của lời giải. Theo ông, AI sẽ thay đổi thế giới ở mức căn bản, đòi hỏi nhân loại phải có những cách tiếp cận toàn diện và chưa từng có tiền lệ để giải quyết bất bình đẳng.
Trong khi đó, “cha đỡ đầu AI” Geoffrey Hinton đã trực tiếp khuyến nghị chính phủ Anh nên xem xét UBI trước nguy cơ mất việc làm trên diện rộng.
Thực tế thị trường lao động đang chứng minh những lo ngại này là có cơ sở. Nghiên cứu năm 2026 của Motion Recruitment chỉ ra rằng AI đang làm đình trệ việc tuyển dụng ở các vị trí đầu vào. Mức lương ngành công nghệ nhìn chung đi ngang, ngoại trừ sự tăng vọt ở một số vai trò chuyên biệt như kỹ sư AI.
Khoảng cách giữa việc làm bị phá hủy và việc làm mới được tạo ra đang ngày càng nới rộng. Năng suất khổng lồ từ AI chắc chắn sẽ tạo ra lượng của cải lớn chưa từng có, nhưng cơ chế nào để phân bổ dòng tiền đó vào túi người dân vẫn là một dấu hỏi.
Như nhà kinh tế trưởng Daniel Zhao của Glassdoor chia sẻ trên CNBC, tốc độ thay đổi chóng mặt đang tạo ra một bầu không khí bất an chưa từng có. “Đây là một làn sóng công nghệ khá đặc biệt bởi chính những người tham gia tạo ra nó lại đang cảm thấy lo lắng và mắc kẹt”, ông nhận định.
Theo tính toán của hãng tư vấn WSP vào đầu tháng 3, mỏ Fensfeltet cách thủ đô Oslo (Na Uy) 150 km về phía tây nam có thể chứa đến 15,9 triệu tấn oxit đất hiếm. Con số này nhiều hơn 81% so với ước đoán ban đầu, qua đó khẳng định đây là mỏ có trữ lượng đất hiếm lớn nhất châu Âu.
Quy mô của mỏ Fensfeltet lớn hơn nhiều so với Per Geijer (Thụy Điển), từng được công ty khai thác LKAB xác định là mỏ lớn nhất khối này, với 2,2 triệu tấn.
Nolwenn Coint, chuyên gia tại Cơ quan Khảo sát địa chất Na Uy, cho rằng cần thêm các đợt khoan thăm dò để xác định chính xác trữ lượng của mỏ Fensfeltet. Tuy vậy, bà nhận định mỏ này có quy mô "đáng kể" ở phạm vi toàn cầu, dù hàm lượng đất hiếm thấp hơn các khu vực đang khai thác tại Mỹ (Mountain Pass), Australia (Mount Weld) và Bayan Obo ở Trung Quốc - mỏ lớn nhất thế giới.
Đặc biệt, 19% lượng oxit tại Fensfeltet là neodymium và praseodymium (NdPr) - những khoáng chất cần thiết cho nam châm vĩnh cửu, dùng trong xe điện, turbine gió, đồ điện tử và công nghiệp quốc phòng.
"Đây là những kim loại mà Ủy ban châu Âu (EC) xác định có rủi ro nguồn cung cao", ông Alf Reistad, CEO Rare Earths Norway (REN), công ty đang nắm quyền khai thác mỏ Fensfeltet, nhận định. Trong cuộc họp mới đây, ông tỏ ra sốt ruột, cho rằng đã đến lúc châu Âu "ngừng nói và cần hành động".
Nói với Reuters, ông Alf Reistad kỳ vọng REN có thể bắt đầu sản xuất vào cuối năm 2031, và đạt sản lượng 800 tấn NdPr vào 2032, đáp ứng khoảng 5% nhu cầu khoáng chất này của EU. Công ty được cấp phép khai thác nhưng vẫn cần giấy phép hoạt động và một số "cơ chế giảm thiểu rủi ro" để có mức giá cạnh tranh so với nguồn cung từ Trung Quốc.
CEO REN cảnh báo nếu chính quyền Na Uy, EC và các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU) không hành động khẩn trương, nguồn đất hiếm - vốn được Brussels xem là nguyên liệu thô thiết yếu - có thể sẽ không bao giờ được khai thác.
"Chúng nằm trong một ngọn núi lửa cổ đã ngủ yên suốt 580 triệu năm và tiếp tục ở đó nếu việc khai thác không trở thành ưu tiên và chưa có cơ chế giảm thiểu rủi ro tài chính", ông nói.
Ngoài ra, kế hoạch đánh thức mỏ Fensfeltet cũng vấp phải các quan ngại về môi trường.
Theo nhà địa chất Nolwenn Coint, mỏ này là phần gốc của một ngọn núi lửa cổ đại, được cấu tạo từ đá carbonat, dễ hòa tan hơn để chiết xuất đất hiếm.
Vì vậy, REN đề xuất xây dựng một mỏ ngầm, được ví là "mỏ vô hình", nơi quặng được khai thác thông qua các giếng thẳng đứng, nghiền nhỏ. Chúng sẽ được vận chuyển xuống lòng đất bằng băng chuyền dài vài km, trước khi các nguyên tố đất hiếm được tách ra và ít nhất 60% chất thải được bơm trở lại mỏ.
REN cho rằng đây là phương án giúp giảm thiểu tác động đến môi trường. Tuy nhiên, địa điểm đề xuất cho cơ sở hạ tầng trên mặt đất đang gây tranh cãi. Các chuyên gia xác định ít nhất 78 loài động thực vật bị đe dọa ở các mức độ khác nhau, gồm bọ cánh cứng, bướm, động vật lưỡng cư, rết, nấm và địa y.
Một số tổ chức môi trường kêu gọi chính phủ Na Uy can thiệp. Họ lập luận rằng chính quyền địa phương thiếu nguồn lực để đánh giá thiệt hại và có thể vì lợi ích tài chính nên không xem xét địa điểm thay thế.
Ông Truls Gulowsen, Chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ thiên nhiên Na Uy, thừa nhận dự án mỏ Fensfeltet có điểm tích cực là cam kết hạn chế tác động sinh thái và hướng tới khai thác những khoáng sản thiết yếu.
"Chúng ta cần đảm bảo các phương án thay thế được cân nhắc trước khi chấp nhận tổn hại lớn đến đa dạng sinh học. Rủi ro là nếu chúng ta vội vàng, các bước tiếp theo sẽ mất nhiều thời gian hơn nữa", ông cảnh báo.
Người phát ngôn của REN Tor Espen Simonsen, thừa nhận tình thế tiến thoái lưỡng nan. "Nếu chúng tôi đi quá nhanh, có thể sẽ vướng vào các tranh chấp pháp lý kéo dài nhiều năm. Nhưng ngược lại, nếu dành toàn bộ thời gian để phân tích, viết thêm báo cáo và nghiên cứu, ta có thể chẳng bao giờ bắt đầu", ông nói. Công ty kêu gọi chính quyền can thiệp và coi Fensfeltet là dự án ưu tiên.
Trung Quốc, quốc gia kiểm soát thị trường đất hiếm toàn cầu, hiện cung cấp 98% nhu cầu nam châm vĩnh cửu của châu Âu. Các nhà sản xuất của khối đã nhận thức rõ khả năng dễ tổn thương vào mùa xuân 2025, khi Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu, gây ra tình trạng thiếu hụt, trước khi dỡ bỏ hạn chế vào tháng 11.
Châu Âu không có mỏ đất hiếm nào đang hoạt động. Khối này đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ tự đáp ứng ít nhất 10% nhu cầu đất hiếm. Theo ông Reistad, mỏ tại Na Uy giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu, đáp ứng đến 30% nhu cầu đất hiếm của khối.
Tuy nhiên, một dự án khai khoáng ở châu Âu thường mất 20 năm để vận hành. Vì vậy, ông đề xuất hai giải pháp, gồm đẩy nhanh thủ tục và hỗ trợ tài chính, nếu EU không muốn bị kẹt giữa Trung Quốc và Mỹ.
Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây đầu tư khoảng 2 tỷ USD vào hai công ty Mỹ chuyên khai thác và chế biến đất hiếm. Chính phủ Mỹ cũng cam kết đảm bảo mức giá thu mua trong 10 năm đầu. Trong khi đó, Trung Quốc hỗ trợ ngành này từ những năm 1980 và có khả năng kiểm soát giá đất hiếm phạm vi toàn cầu, theo Reistad.
"Nếu không làm điều tương tự, chúng ta chẳng khác nào tham gia một đại hội thể thao nơi tất cả đều dùng doping, trừ chúng ta", ông nói.
Cục Thống kê vừa công bố Chỉ số giá sinh hoạt theo không gian (SCOLI) của 34 tỉnh, thành phố và 6 vùng kinh tế – xã hội. SCOLI tính bằng %, phản ánh sự chênh lệch giá hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng hằng ngày của người dân giữa địa phương.
Năm 2025, Hà Nội làm mốc so sánh (SCOLI=100) và đây cũng là địa phương dẫn đầu cả nước với mức giá đắt đỏ nhất. Đứng thứ hai và ba là Quảng Ninh và Hải Phòng, ghi nhận SCOLI lần lượt bằng 98,56% và 98,43% so với Hà Nội.
TP HCM đứng thứ tư, với SCOLI năm 2025 bằng 97,96%. Theo Cục Thống kê, đây là trung tâm kinh tế lớn với tốc độ đô thị hóa cao, dân số đông và nhu cầu tiêu dùng đa dạng, góp phần duy trì mặt bằng giá ở mức cao.
Tuy nhiên, nhờ hệ thống phân phối hiện đại, nguồn cung hàng hóa dồi dào và mức độ cạnh tranh cao, mặt bằng giá bình quân tại TP HCM thấp hơn Hà Nội, tiêu biểu như các nhóm hàng thiết bị và đồ dùng gia đình (93,66%); may mặc, mũ nón và giày dép (94,33%); nhà ở, điện, nước, chất đốt và vật liệu xây dựng (97,23%).
Đà Nẵng đứng thứ 5 cả nước, với chỉ số SCOLI năm 2025 bằng 97,89%. Thành phố này có lợi thế về vị trí địa lý và hạ tầng giao thông, tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, chi phí sinh hoạt chưa ở mức cao như Hà Nội.
Chỉ số giá sinh hoạt theo không gian 2025
Thứ hạng
Cao nhất
Thấp nhất
Địa phương
SCOLI
Địa phương
SCOLI
1
Hà Nội
100
Vĩnh Long
91,47
2
Quảng Ninh
98,56
Gia Lai
92,62
3
Hải Phòng
98,43
Cà Mau
92,97
4
TP HCM
97,96
Quảng Trị
92,99
5
Đà Nẵng
97,89
Tây Ninh
93,51
Trong khi đó, top 5 địa phương có chi phí sinh hoạt dễ chịu nhất năm qua là Vĩnh Long, Gia Lai, Cà Mau, Quảng Trị và Tây Ninh. Trong đó, Vĩnh Long có chỉ số SCOLI 2025 thấp nhất cả nước, bằng 91,47% Hà Nội.
Tỉnh này có lợi thế về sản xuất nông nghiệp và thủy sản nên nguồn cung lương thực, thực phẩm dồi dào. Trong khi, hoạt động thương mại và dịch vụ phát triển vừa phải, nhu cầu tiêu dùng không cao, giúp mặt bằng giá ổn định. Đây cũng là điểm chung của các địa phương có mức giá sinh hoạt thấp.
Tính chung 34 tỉnh, thành, Cục Thống kê đánh giá mức giá sinh hoạt chênh lệch không nhiều, nhờ hệ thống phân phối, logistics phát triển. Đặc biệt, thương mại điện tử đã góp phần tăng tính minh bạch, cạnh tranh và rút ngắn khoảng cách giá.
Xét theo vùng, lấy Đồng bằng sông Hồng làm mốc so sánh (SCOLI=100), thì vùng này cũng là khu vực có giá sinh hoạt đắt nhất cả nước. Nguyên nhân được chỉ ra là kinh tế phát triển ổn định, mật độ dân số cao và tốc độ đô thị hóa nhanh.
Cơ cấu tiêu dùng của người dân vùng này tập trung vào tiền thuê nhà, y tế, giáo dục và ăn ngoài. Giá bất động sản tại Hà Nội và các đô thị tăng do quỹ đất hạn chế trong khi nhu cầu lớn, kéo theo chi phí thuê nhà và sinh hoạt tăng. Giáo dục và y tế chất lượng cao cũng nhiều, góp phần làm tăng SCOLI.
Ngoài ra, chi phí đầu vào như giá thuê mặt bằng, chi phí lao động và chi phí dịch vụ tại các đô thị lớn ở mức cao, làm tăng chi phí sản xuất, kinh doanh và cung ứng hàng hóa, dịch vụ, qua đó tác động đến mặt bằng giá tiêu dùng của dân cư.
Đứng thứ hai là vùng Đông Nam Bộ với chỉ số SCOLI đạt 98,88%. Tiếp theo là Trung du và miền núi phía Bắc; Duyên hải miền Trung và Tây Nguyên; Bắc Trung Bộ và thấp nhất là vùng Đồng bằng sông Cửu Long bằng 95,11%. Như vậy, khoảng cách giữa vùng có mức giá cao nhất và thấp nhất ở mức 4,89 điểm phần trăm, phản ánh chênh lệch không lớn, theo Cục Thống kê.
Ngày 22-4, Phó chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Lê Quang Nam đã ký văn bản chấp thuận chủ trương để doanh nghiệp lập hồ sơ đề xuất dự án tuyến đường sắt đô thị theo phương thức đối tác công - tư (PPP).
Theo đó, UBND TP Đà Nẵng đồng ý cho Công ty CP Địa ốc Đại Quang Minh (thuộc Công ty CP Tập đoàn Trường Hải) khảo sát, nghiên cứu và lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư hoặc báo cáo nghiên cứu khả thi theo quy định.
Doanh nghiệp tự chịu toàn bộ chi phí, rủi ro trong trường hợp hồ sơ không được chấp thuận; thời hạn hoàn thiện, nộp hồ sơ trước tháng 10-2026.
UBND TP Đà Nẵng cũng giao Sở Xây dựng làm đầu mối tiếp nhận hồ sơ dự án, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp phối hợp các sở, ngành liên quan xây dựng phương án đầu tư bảo đảm tính khả thi, hiệu quả, đặc biệt trong vận hành, khai thác và bảo trì sau khi dự án đi vào hoạt động.
Trước đó như Tuổi Trẻ Online đã thông tin, tại buổi làm việc giữa Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Mạnh Hùng với Thaco chiều 20-4, tỉ phú Trần Bá Dương, Chủ tịch Hội đồng quản trị CTCP Tập đoàn Trường Hải (Thaco), cho biết sau khi được phê duyệt dự án đầu tư, phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư thì phía công ty sẽ tiến hành khởi công vào tháng 2-2027.
Theo tỉ phú Trần Bá Dương, nếu lịch trình diễn ra thuận lợi sẽ khởi công đúng thời hạn trên và dự kiến đưa vào khai thác vận hành tuyến đường sắt đô thị đầu tiên của Đà Nẵng vào năm 2032.
Bởi Thaco đã có kinh nghiệm với dự án đường sắt đô thị đang triển khai ở TP.HCM nên có thể "ráp vô làm ngay" sau khi được lựa chọn chính thức.
Tuyến đường sắt đô thị Đà Nẵng số 2 có chiều dài hơn 103km, hướng tuyến điểm đầu tại nhà ga T1 sân bay Đà Nẵng và điểm cuối tại sân bay Chu Lai.
Giai đoạn 1 dự án dự kiến triển khai dài 30,2km với 14 nhà ga nối sân bay Đà Nẵng với Hội An. Giai đoạn 2 dự án dài 73,6km với 10 nhà ga nối Hội An tới sân bay Chu Lai.
