Trong tiến trình hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Tp.Huế trở thành đô thị trực thuộc Trung ương trên nền tảng di sản, văn hóa, sinh thái và thông minh, việc Tp.Huế đề xuất Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch thực hiện Đề án phát triển kinh tế – xã hội vùng đầm phá Tam Giang – Cầu Hai đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 là một bước đi có ý nghĩa chiến lược đặc biệt. Đây không chỉ là một chương trình phát triển kinh tế – xã hội đơn thuần, mà còn là sự định vị lại vai trò của một không gian địa lý – sinh thái – văn hóa độc đáo bậc nhất Việt Nam trên bản đồ phát triển quốc gia và quốc tế.
Với diện tích mặt nước rộng hơn 22.000 héc ta, lớn nhất Đông Nam Á, hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai từ lâu đã được nhìn nhận như một “kho báu sinh thái” của miền Trung. Nhưng hơn thế, đó còn là một không gian văn hóa – lịch sử dày đặc, nơi thiên nhiên và con người đã cùng nhau kiến tạo nên một hệ giá trị đặc sắc qua hàng trăm năm. Hiện khu vực này có diện tích khoảng hơn 1300km2 (27% diện tích Tp.Huế), dân số trên 452.000 người, thuộc địa bàn 16/20 phường xã của Tp.Huế.
Vùng đầm phá này hiện sở hữu một hệ thống di sản và cảnh quan hết sức phong phú với 151 di tích đã được xếp hạng và kiểm kê, trong đó có 2 di tích quốc gia đặc biệt là Trấn Hải thành và chùa Thánh Duyên; 18 di tích cấp quốc gia và 36 di tích cấp thành phố. Đặc biệt, trong “Thần Kinh nhị thập cảnh” do vua Thiệu Trị tuyển chọn, một bảng xếp hạng danh thắng tiêu biểu của kinh đô Huế thế kỷ XIX, khu vực đầm phá đã có tới 3 danh thắng được vinh danh, gồm cửa biển Thuận An, đầm Hà Trung và núi Thúy Vân – chùa Thánh Duyên. Điều đó cho thấy, từ rất sớm, không gian đầm phá đã được nhìn nhận như một phần không thể tách rời của cảnh quan văn hóa Huế.
Không chỉ dừng lại ở di sản vật thể, vùng Tam Giang – Cầu Hai còn là nơi lưu giữ một kho tàng di sản phi vật thể phong phú, tiêu biểu như lễ Cầu ngư làng Thai Dương với lịch sử hơn 500 năm, một nghi lễ gắn liền với tín ngưỡng biển, phản ánh mối quan hệ sâu sắc giữa con người và đại dương. Cùng với đó là hệ thống tri thức dân gian về con nước, mùa gió, nghề cá, ẩm thực và các hình thức sinh hoạt cộng đồng đặc sắc, tất cả tạo nên một “di sản sống” hiếm có.
Chính vì vậy, cách tiếp cận phát triển vùng đầm phá không thể chỉ dừng lại ở các yếu tố kinh tế hay môi trường, mà cần đặt văn hóa vào vị trí trung tâm, như một “hệ điều hành mềm” chi phối toàn bộ quá trình phát triển.
Nhìn tổng thể, kế hoạch đã thể hiện một tầm nhìn bao quát và phù hợp với các định hướng lớn của Trung ương. Việc xác định mục tiêu xây dựng đầm phá trở thành “Công viên đầm phá Quốc gia”, tiến tới khu dự trữ sinh quyển có tầm quan trọng quốc tế là một định hướng đúng đắn, thể hiện tư duy phát triển bền vững, hài hòa giữa bảo tồn và khai thác. Đặc biệt, việc lựa chọn du lịch – dịch vụ – kinh tế biển làm động lực tăng trưởng cũng phù hợp với lợi thế so sánh của vùng.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ ngành văn hóa – thể thao, có thể thấy một khoảng trống rất cần được bổ sung: Văn hóa tuy đã được đề cập, nhưng chưa thực sự được đặt vào đúng vai trò nền tảng và động lực phát triển. Các nội dung liên quan đến văn hóa hiện vẫn phân tán trong các nhóm giải pháp về xã hội, du lịch hay môi trường, thiếu một cấu trúc tổng thể mang tính hệ thống. Nói cách khác, văn hóa mới dừng lại ở mức “thành tố hỗ trợ”, chứ chưa trở thành “trục xuyên suốt” của toàn bộ đề án.
Trao đổi với PV, ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hoá và Thể thao Tp.Huế cho biết, một trong những nội dung quan trọng khác là cần có một chương trình tổng thể về bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của vùng. Những giá trị như lễ hội cầu ngư, tín ngưỡng thờ cá Ông, văn hóa ẩm thực đầm phá hay các nghề truyền thống gắn với mặt nước cần được tích hợp thành các sản phẩm cụ thể. Điều này không chỉ làm tăng chiều sâu văn hóa của du lịch, mà còn khiến vùng đầm phá mới có thể trở thành một không gian “đẹp và có hồn”.
Theo ông Hải, cùng với đó, việc phát triển các sản phẩm văn hóa – du lịch đặc thù cần phải được quan tâm nhấn mạnh, vì đây chính là lợi thế cạnh tranh lớn nhất của vùng. Một tour trải nghiệm đời sống ngư dân, một không gian ẩm thực đầm phá với những món ngon hiếm có được nâng tầm, hay một chương trình biểu diễn thực cảnh trên mặt nước, nếu được đầu tư bài bản, hoàn toàn có thể trở thành những sản phẩm mang tính biểu tượng, góp phần định vị thương hiệu Huế trên bản đồ du lịch quốc tế.
“Quan trọng hơn cả, cần khẳng định vai trò của người dân địa phương như là chủ thể của văn hóa. Mọi chiến lược phát triển, nếu không đặt cộng đồng vào trung tâm, sẽ khó có thể bền vững. Người dân đầm phá không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà phải là người tham gia, sáng tạo và hưởng lợi từ quá trình phát triển.
Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng để kế hoạch thực sự phát huy hiệu quả, cần bổ sung một cách tiếp cận mang tính hệ thống hơn về văn hóa. Trước hết, cần xây dựng một “Đề án hệ sinh thái văn hóa đầm phá Tam Giang – Cầu Hai”, trong đó tiến hành bản đồ hóa toàn bộ tài nguyên di sản, từ Trấn Hải thành, tháp Chăm Phú Diên, chùa Hà Trung, chùa Thánh Duyên… cho đến các không gian lễ hội và sinh kế cộng đồng, để tạo nền tảng cho phát triển”, ông Hải nhấn mạnh.
Cũng theo ông Hải, song song với đó, việc gắn kết vùng đầm phá với các chương trình lớn của Huế như Festival bốn mùa, phát triển công nghiệp văn hóa hay kinh tế đêm sẽ mở ra những không gian sáng tạo mới. Khi đó, đầm phá không chỉ là nơi “đến để ngắm”, mà còn là nơi “đến để sống, để trải nghiệm và để hiểu”.
Một ngày cuối tháng 5, chúng tôi tìm về cơ sở sản xuất nón ngựa của nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan (79 tuổi) tại thôn Phú Gia, xã Xuân An (tỉnh Gia Lai). Khi vừa đến nơi, một không gian làng nghề bày ra trước mắt với lá, chỉ, vành nón xếp chống lên nhau. Ở đó các bà, các mẹ đang tỉ mẩn hoàn thành những công đoạn tạo hình chiếc nón ngựa. Giữa những lớp nón đang thành hình trải ra, cụ Lan cầm từng chiếc nói soi từng họa tiết, bàn tay cụ lật giở từng mặt trong, mặt ngoài, miết tay qua từng đường cước chằm lá, từng họa tiết hoa văn thêu trên nón.
"Một chiếc nón ngựa đúng chuẩn phải qua 10 công đoạn chính và 2 công đoạn phụ. Nhưng phần làm nên linh hồn của nón là 4 công đoạn quan trọng gồm: tạo sườn mê, thắt nan sườn, thêu hoa văn trên sườn và lớp lá. Thêu hoa văn không đơn thuần chỉ là sự khéo tay mà ở đó còn đòi hỏi người thợ phải có sự sáng tạo, thẩm mỹ riêng. Hoa văn không có khuôn sẵn mà phải nằm trong khối óc của người thợ", cụ Lan nói.
Làm nghề hơn 60 năm, cụ Lan học nghề từ ông nội rồi tới cha mẹ, đến sau năm 1975 cụ tự sản xuất và bán nón khắp vùng. Nón ngựa Phú Gia của gia đình cụ Lan có mặt ở những phiên chợ nón Gò Găng nức tiếng một thời ở vùng đất này. Ngày nay, phiên chợ nón Gò Găng đã không còn nhóm, cụ Lan chuyển về mua bán tại nhà. Cụ nhân đơn từ bạn hàng khắp nơi với 2 dòng sản phẩm chính là nón bình thường và nón ngựa gắn chụp đồng hoặc chụp bạc kiểu truyền thống.
Theo cụ Lan, nguyên liệu làm nón ngựa Phú Gia gồm lá cọ (lá kè), cây giang, rễ dứa và chỉ thơm. Đặc trưng để nhận ra nón ngựa Phú Gia đó là những chiếc chụp đồng hoặc chụp bạc gắn trên đỉnh nón. Chiếc nón dành cho nam được thêu hoa văn long – lân – quy – phụng, lưỡng long trâu châu; trong khi đó nón cho nữa thêu cảnh vật, hoa lá. Ngày trước, nón ngựa với những họa tiết khác nhau sẽ tượng trưng cho các chức sắc khác nhau của quan lại. Có lẽ vì thế, những người làm nón ngựa lành nghề không đơn thuần là thợ mà họ chính là những nghệ nhân.
Điều khiến chúng tôi hết sức ngạc nhiên đó là bộ sưu tập nón ngựa hơn 100 năm tuổi của gia đình cụ Lan. Chiếc nón ngựa cổ nhất của cụ cố, truyền đời đến nay đã 120 năm, nhưng đường kim, mũi chỉ vẫn sắc sảo, lớp lá lót vẫn dày dặn. Tiếp theo là những chiếc non 60 năm, 20 năm, 10 năm... cứ thế, mỗi một chiến nón và một câu chuyện về trăm năm đời nón – đời ngựa trải ra trước mắt.
Vẻ đẹp của nón ngựa Phú Gia là điều không ai phủ nhận. Sự độc đáo trong quá trình tạo nên chiếc nón là một hành trình hấp dẫn, đặc sắc, song sản phẩm lại khó bán.
Nói về nghịch lý này, bà Nguyễn Thị Xuân Lan, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Gia Lai, chia sẻ thực tế bằng trải nghiệm của mình: "Cách đây vài năm, tôi nhập 30 chiếc nón ngựa từ cơ sở của cụ Lan về trưng bày và bán sản phẩm truyền thống của tỉnh. Cuối cùng chỉ bán được 2 chiếc, số còn lại đều làm quà tặng. Khách thấy đẹp nhưng không mua. Dẫn khách đi về làng nghề, chỉ duy nhất một vị khách từ Thái Lan mua một chiếc từ nhà nghệ nhân Đỗ Văn Lan với giá 1.200 USD- nhưng những vị khách như thế không nhiều. Khách mua chiếc nón ấy là mua cả một trải nghiệm, một câu chuyện đặc sản đi kèm, một không gian trải nghiệm làng nghề. Và điều này ở Phú Gia gần như chưa đáp ứng được".
Gắn bó với làng nghề nhiều năm, bà Xuân Lan nhận ra vấn đề cốt lõi đó là nghề có câu chuyện đặc sắc nhưng thiếu người kể chuyện hấp dẫn, thiếu không gian trải nghiệm, thiếu hạ tầng cơ bản phục vụ khách. "Bán rẻ thì không xứng với công sức người làm, bán giá cao thì khách không xuống tiền khi không có trải nghiệm đi kèm", bà Xuân Lan nói.
Trong dịp về khảo sát tại Phú Gia, bà Nguyễn Thị Thanh Lịch, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, cho rằng cách tốt nhất để di sản này thực sự phát huy giá trị đó là kiến tạo nó thành sản phẩm du lịch cộng đồng. Xây dựng không gian trải nghiệm tại làng nghề, tổ chức truyền nghề và phân nhóm sản phẩm phù hợp với từng phân khúc khách hàng.
"Sản phẩm cao làm 100% thủ công từ nghệ nhân như cụ Lan dành cho khách du lịch cao cấp và hướng tới xuất khẩu. Ngoài ra, địa phương phải hỗ trợ người dân tiếp cận thị trường, đa dạng hóa dòng sản phẩm như nón cách tân, nón làm lưu niệm", bà Lịch nói, đồng thời bà yêu cầu các đơn vị, sở ngành liên quan đưa làng Phú Gia – Xuân An thành điểm du lịch cộng đồng, ưu tiên làm ngay những gì có thể, như: xây dựng hạ tầng làng nghề, tập huấn du lịch trải nghiệm, hỗ trợ dạy nghề, quảng bá sản phẩm...
Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Kim Chung, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho hay, đơn vị đã khảo sát và triển khai hỗ trợ cụ thể đối với làng nghề như tập huấn nghiệp vụ, xây dựng các tour trải nghiệm; tổ chức các đoàn farmtrip cho khách quốc tế. Trên cơ sở đó, lãnh đạo Sở cũng gợi ý xã Xuân An nên tính toán đưa thêm một số nghề truyền thống như làm bánh cốm, bánh tráng vào không gian trải nghiệm làng nghề; đồng thời phát triển thêm vài cơ sở làm nghề truyền thống bên cạnh cơ sở đang có của nghệ nhân Đỗ Văn Lan để tăng tính trải nghiệm và kéo dài thời gian lưu trú cho khách.
Ông Hồ Văn Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực UBND xã Xuân An, cho biết ở Phú Gia, làng nghề có tuổi đời hơn 300 năm gắn với triều đại Tây Sơn của vua Quang Trung - Nguyễn Huệ. Hiện, Phú Gia có 240 hộ làm nón ngựa, song thực tế số hộ hiện nay còn giữ nghề không nhiều và đều như trước. Nguyên nhân do sản phẩm làng nghề làm ra khó tiêu thụ, thu nhập không đảm bảo dẫn đến nghề bị mai một. Từ thực tế đó, giai đoạn 2026 – 2030, xã đã có kế hoạch bảo tồn làng nghề và phát triển kinh tế cho cho các hộ dân, trong đó đề xuất tỉnh hỗ trợ xây dựng hạ tầng, khu trưng bày, công nhận ngày 9/4 là ngày truyền thống của làng nghề; gắn phát triển làng nghề với du lịch. "Chúng tôi rất trăn trở, nhưng thực tế địa phương còn khó khăn trong đầu tư hạ tầng, kết nối và mở rộng thị trường tiêu thụ. Do vậy chúng tôi rất cần sự hỗ trợ từ chính quyền các cấp và sở ngành để thúc đẩy phát triển", ông Tuấn nói.
Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia, từ đêm 28/4, không khí lạnh bắt đầu ảnh hưởng đến khu vực Đông Bắc Bộ, sau đó lan xuống Bắc Trung Bộ và một số nơi ở Tây Bắc Bộ, Trung Trung Bộ.
Thời tiết tại Đông Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ chuyển mát rõ rệt. Nhiệt độ thấp nhất trong đợt này tại Đông Bắc Bộ phổ biến 20–23°C, vùng núi có nơi dưới 20°C; Bắc Trung Bộ từ 22–25°C.
Tại Hà Nội, sáng 29/4 có mưa rào và dông rải rác, cục bộ có nơi mưa to; trời chuyển mát, nhiệt độ thấp nhất phổ biến 21–23°C.
Cơ quan khí tượng cảnh báo, sáng 29/4, Bắc Bộ có mưa vừa, mưa to, có nơi mưa rất to kèm dông. Ngày và đêm 29/4, khu vực từ Thanh Hóa đến Huế xuất hiện mưa rào và dông rải rác, cục bộ có nơi mưa lớn.
Mưa dông có thể đi kèm các hiện tượng cực đoan như: lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh, tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp, hạ tầng và nhà ở. Đồng thời, mưa lớn cục bộ có thể gây lũ quét trên sông suối nhỏ, sạt lở đất ở khu vực đồi núi và ngập úng tại vùng trũng thấp.
Trên biển, gió mạnh và sóng lớn cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của tàu thuyền và các hoạt động khai thác, đánh bắt. Từ gần sáng 29/4, khu vực Vịnh Bắc Bộ và vùng biển phía Bắc Biển Đông có gió Đông Bắc mạnh cấp 5, có lúc cấp 6, giật cấp 7. Biển động, sóng cao từ 1,5–2,5m.
Có mây, đêm và sáng có mưa, mưa vừa, cục bộ có nơi mưa to đến rất to, sau mưa rào và dông vài nơi. Gió đông nam đến nam, đêm chuyển gió đông bắc cấp 2-3. Trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.
Nhiệt độ thấp nhất từ: 22-24 độ.
Nhiệt độ cao nhất từ: 28-30 độ.
Tây Bắc Bộ
Nhiều mây, đêm và sáng có mưa, mưa vừa, cục bộ có nơi mưa to đến rất to, sau mưa rào và dông vài nơi. Gió nhẹ. Trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.
Nhiệt độ thấp nhất từ: 20-23 độ, khu Tây Bắc có nơi dưới 18 độ
Nhiệt độ cao nhất từ: 26-29 độ
Đông Bắc Bộ
Nhiều mây, đêm và sáng có mưa, mưa vừa, cục bộ có nơi mưa to đến rất to, sau mưa rào và dông vài nơi. Gió đông nam đến nam, đêm chuyển gió đông bắc cấp 2-3, vùng ven biển cấp 3-4. Trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.
Nhiệt độ thấp nhất từ: 20-23 độ, vùng núi có nơi dưới 19 độ.
Nhiệt độ cao nhất từ: 27-30 độ, có nơi trên 30 độ.
Thanh Hóa đến Huế
Nhiều mây, đêm có mưa rào và dông vài nơi; ngày có mưa rào và dông rải rác, cục bộ có nơi mưa to. Gió nam đến tây nam cấp 2-3. Trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.
Nhiệt độ thấp nhất từ: 22-25 độ.
Nhiệt độ cao nhất từ: 28-31 độ.
Duyên hải Nam Trung Bộ
Có mây, có mưa rào và dông vài nơi; riêng phía Bắc chiều tối và tối có mưa rào và dông rải rác. Gió đông nam đến nam cấp 2-3. Trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.
Nhiệt độ thấp nhất từ: 24-27 độ.
Nhiệt độ cao nhất từ: 31-34 độ.
Cao nguyên Trung Bộ
Có mây, có mưa rào và dông vài nơi; riêng chiều tối và tối có mưa rào và dông rải rác, cục bộ có nơi mưa to. Gió nhẹ. Trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.
Nhiệt độ thấp nhất từ: 19-22 độ.
Nhiệt độ cao nhất từ: 29-32 độ, có nơi trên 32 độ.
Có mây, chiều tối và đêm có mưa rào và dông vài nơi; ngày nắng nóng; riêng chiều tối mai có mưa, mưa rào rải rác và có nơi có dông. Gió nhẹ. Trong mưa dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh.
Nhiệt độ cao nhất từ: 33-36 độ.
Tp.Hồ Chí Minh
Có mây, chiều tối và đêm có mưa rào và dông vài nơi; ngày nắng nóng; riêng chiều tối mai có mưa, mưa rào rải rác và có nơi có dông. Gió nhẹ.
Trưa 2/5, trên đường Nguyễn Văn Cừ (phường Thành Vinh, Nghệ An) xảy ra vụ tai nạn giao thông khiến một ô tô bốc cháy. Tài xế bị mắc kẹt trong cabin đã được người dân kịp thời phá kính, đưa ra ngoài an toàn.
Khoảng 11 giờ 5 phút cùng ngày, ông K. (66 tuổi, trú phường Thành Vinh) điều khiển ô tô màu trắng lưu thông trên đường Nguyễn Văn Cừ. Khi đến khu vực trước số nhà 335, phát hiện một ô tô màu đen chạy ngược chiều có dấu hiệu mất lái.
"Tôi đã giảm tốc độ nhưng xe vẫn lao tới, đâm trúng bên phải xe tôi", ông K. kể.
Sau cú va chạm, ô tô màu đen tiếp tục lao lên lề đường, tông vào một tiệm tạp hóa ven đường. Ngay sau đó, lửa bùng phát từ phần đầu xe, khói đen cuồn cuộn bốc lên.
Thời điểm xảy ra vụ việc, trong tiệm có một phụ nữ cùng hai cháu nhỏ. Nghe tiếng va chạm lớn, cả ba người kịp thời chạy ra ngoài nên không bị thương.
Tài xế ô tô màu đen (khoảng hơn 60 tuổi) bị mắc kẹt trong cabin khi ngọn lửa bắt đầu lan rộng. Phát hiện sự việc, nhiều người dân nhanh chóng dùng bình chữa cháy mini dập lửa, đồng thời sử dụng gạch đá phá cửa kính, đưa nạn nhân ra ngoài và chuyển đi cấp cứu.
Tại hiện trường, đầu xe bị cháy biến dạng, nhiều hàng hóa trong tiệm tạp hóa bị hư hỏng.
Hiện cơ quan công an đang khám nghiệm hiện trường, điều tra nguyên nhân vụ tai nạn.
