Ngày 10/5, một nam tài xế giao hàng ở phường Cần Thơ bị khách hàng hành hung, đánh chảy máu mũi sau khi từ chối yêu cầu mở hộp tông đơ để thử lên thú cưng. Hôm sau, người mua bị công an triệu tập để xử lý hành vi gây rối trật tự công cộng.
Đây không phải vụ việc đơn lẻ. Cuối tháng 3, một nữ tài xế ở TP HCM bị đánh trước khách sạn do tranh cãi vị trí giao hàng. Trước đó vài ngày, một tài xế ở phường Bình Dương bị truy đuổi bằng ôtô và đánh trọng thương. Theo thống kê chưa đầy đủ của báo chí, từ cuối năm 2024 đến nay có khoảng 20 vụ hành hung tài xế công nghệ. Nghiêm trọng nhất là vụ việc một người giao hàng tử vong tại Đà Nẵng đầu năm 2025.
Sự gia tăng các vụ hành hung tài xế công nghệ diễn ra cùng với tốc độ phát triển của nền kinh tế chia sẻ (gig economy) tại Việt Nam. Thị trường giao đồ ăn trực tuyến và gọi xe công nghệ tại Việt Nam dự báo vượt mốc 11,5 tỷ USD vào năm 2030, theo hãng nghiên cứu Ipsos. Lực lượng lao động vận hành thị trường này xấp xỉ một triệu người, theo thống kê từ Viện Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) Việt Nam. Họ mang danh xưng “đối tác”, không có lương cơ bản, không bảo hiểm y tế và trợ cấp thất nghiệp.
Quan trọng hơn, “đối tác” thực chất là mô hình kinh doanh thiếu các chế tài bảo vệ an toàn cho người lao động. Ngoài đường, họ đối mặt nguy cơ tai nạn và bạo lực từ khách hàng. Trong hệ thống, họ chịu sự giám sát và chế tài của thuật toán.
Luật chơi của thuật toán
Khi Võ Thanh, 27 tuổi, bị khách từ chối đội mũ bảo hiểm và ném xuống đất tối 15/3, anh chọn cách im lặng hoàn thành cuốc xe. “Thấy khách say là tôi biết có rủi ro nhưng không dám hủy chuyến vì sợ hệ thống đánh tụt tỷ lệ nhận cuốc”, anh nói.
Suốt hành trình, hành khách yêu cầu chạy sai lộ trình và xúc phạm tài xế. Thanh phản ứng. Vị khách bỏ đi cùng lời đe dọa làm anh mất việc. Hai ngày sau, tổng đài gọi xác minh. Thanh trình bày việc mình bị nhục mạ trước, nhưng tài khoản của anh bị khóa vĩnh viễn với lý do “vi phạm quy tắc ứng xử”.
Nguyễn Hùng, tài xế ôtô công nghệ tại TP HCM, gặp tình huống tương tự. Tối 10/3, anh chở một nhóm khách vào khu dân cư và dừng xe tại thanh chắn để hỏi đường. Hành khách phía sau đập vai và lăng mạ anh. Hùng trích xuất camera hành trình không che mặt hành khách và đăng lên mạng xã hội. Tài khoản của Hùng bị khóa vĩnh viễn sau khi có khiếu nại. “Tôi sai khi để lộ hình ảnh hành khách. Nhưng nền tảng chỉ xử lý lỗi bảo mật thông tin, bỏ qua việc tài xế bị đe dọa”, anh nói.
Trả lời VnExpress về vụ việc, đại diện hãng gọi xe cho biết quyết định ngừng quyền sử dụng ứng dụng được đưa ra sau khi xác minh. “Chúng tôi có cơ sở xác định đối tác đã tiết lộ thông tin cá nhân của hành khách. Hãng đã yêu cầu gỡ nội dung vi phạm nhưng không nhận được hợp tác sau ba ngày, do đó áp dụng chế tài”, đại diện nền tảng cho biết.
Học giả trong lĩnh vực luật lao động kỷ nguyên số, giáo sư Valerio De Stefano, Trường Luật Osgoode Hall (Canada), cho rằng khoảng trống pháp lý của mô hình lao động nền tảng là nguyên nhân gốc rễ. Nghịch lý lớn nhất của kinh tế nền tảng là các công ty định vị mình là bên trung gian, không phải người sử dụng lao động. Tuy nhiên, thuật toán của họ trực tiếp phân phối công việc, giám sát hiệu suất, chi phối thu nhập và quyết định quyền làm việc của tài xế. Nền tảng có quyền thưởng, phạt, vô hiệu hóa tài khoản thông qua hệ thống đánh giá một chiều.
“Khi một nền tảng có thể thưởng, phạt, hạ xếp hạng hoặc vô hiệu hóa tài khoản chỉ thông qua hệ thống đánh giá, mức độ kiểm soát đó đã rất gần, thậm chí vượt qua quan hệ quản lý lao động truyền thống.”, giáo sư De Stefano nói.
Số liệu từ Viện FES Việt Nam cho thấy, 63% tài xế từng đối mặt rủi ro an toàn trong quá trình làm việc. Mức thu nhập thực tế của họ thấp hơn 16,6% so với mức sống tối thiểu. Nhiều người làm việc 11 tiếng mỗi ngày để đạt mức thu nhập 9,2 triệu đồng/tháng. Đáng chú ý, 62% lao động nói không có cơ hội giải thích khi hệ thống xử phạt.
Khoảng trống an sinh
Ông Phạm Trường Sơn, Chủ tịch Cộng đồng các tổ chức phi lợi nhuận miền Nam (SNPO), gọi đây là “bẫy đối tác” với sự lệch pha quyền lực, đẩy nhiều lao động vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Một mặt, họ lo sợ việc phản ứng lại hành vi lạm dụng từ khách sẽ giảm xếp hạng hoặc mất cơ hội nhận việc trong tương lai. Mặt khác, các nền tảng lại không nhận trách nhiệm bảo vệ mà một người sử dụng lao động thông thường phải có.
Đại diện SNPO đề xuất thành lập Hiệp hội bảo vệ tài xế công nghệ, tương tự mô hình Thái Lan, đặt dưới sự bảo trợ của Mặt trận Tổ quốc. Tổ chức này sẽ đóng vai trò đối trọng thiết yếu nhằm tạo thế cân bằng khi đối thoại với các tập đoàn công nghệ đa quốc gia.
Theo Giáo sư De Stefano, giới lập pháp và các tổ chức quốc tế ngày càng giám sát chặt chẽ hệ thống quản lý bằng thuật toán. Ở góc độ toàn cầu, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đang thảo luận thiết lập công ước quốc tế bảo vệ nhóm lao động này, tập trung vào phân loại quan hệ lao động, an toàn nghề nghiệp và tính minh bạch của thuật toán.
“Các nhà hoạch định chính sách cần đặc biệt chú ý tới bốn vấn đề cốt lõi: phân loại quan hệ lao động, an toàn nghề nghiệp, tính minh bạch của thuật toán và quyền tổ chức, thương lượng tập thể của người lao động”, cựu chuyên gia ILO nói.
Trong thời gian chờ đợi các quy định pháp lý, nhiều người chọn cách rời đi. Thanh và Hùng chuyển sang ứng dụng mới nhưng nhận ra các bộ quy tắc đều ưu tiên bảo vệ hành khách.
Với Hoàng Tuấn Hiển, 40 tuổi, ở TP HCM, sự bào mòn lớn nhất sau hai năm chạy xe không phải thu nhập bấp bênh, mà là cảm giác bị bỏ mặc mỗi khi gặp sự cố. Sau một lần bị khách đánh giá “1 sao” oan chỉ vì kẹt xe, anh quyết định tắt ứng dụng, bỏ nghề.
“Khi ngừng chạy xe, tôi thấy đầu óc yên ổn”, anh nói.
Tân thủ lĩnh sinh viên TP.HCM Hà Đức Cường hiện là sinh viên năm nhất Trường ĐH Luật TP.HCM.
Chia sẻ cùng Tuổi Trẻ sau khoảnh khắc giành quán quân hội thi lần thứ 8 này, Cường nói:
- Mỗi sinh viên đều có giá trị riêng. Người thủ lĩnh không làm thay mà tạo môi trường để giá trị ấy được phát huy và tỏa sáng, góp vào hình ảnh chung của sinh viên TP mang tên Bác ngoài hăng say học tập còn luôn dấn thân và sống có trách nhiệm.
* Nếu phải chọn những từ ngắn gọn để nói về hành trình chinh phục danh hiệu "Thủ lĩnh sinh viên" TP.HCM, với bạn là gì?
- Đó là biết ơn, trân trọng và nỗ lực. Biết ơn gia đình, thầy cô, nhà trường, Đoàn - Hội và bạn bè đã luôn đồng hành, động viên tôi. Trân trọng mọi khoảnh khắc từ sự ghi nhận đến áp lực, hoài nghi hay thiếu kinh nghiệm để nhắc mình sống xứng đáng với niềm tin của mọi người.
Còn nỗ lực chính là điều tôi luôn tự nhắc bản thân mình. Từ một học sinh rụt rè tôi trưởng thành trong công tác Đoàn, làm bí thư Đoàn Trường THPT Trần Khai Nguyên, trở thành á quân Thủ lĩnh học sinh THPT và được kết nạp Đảng ở tuổi 18. Hành trình nối dài đến với danh hiệu thủ lĩnh sinh viên toàn thành đều là kết quả của sự dìu dắt, tin yêu và nỗ lực không ngừng.
* Từ á quân thủ lĩnh học sinh đến quán quân thủ lĩnh sinh viên khi mới là sinh viên năm nhất là trải nghiệm khá đặc biệt...
- Tôi nhận ra thủ lĩnh không chỉ cần tự tin, khả năng tổ chức hay đứng trước đám đông mà quan trọng hơn là trách nhiệm, bản lĩnh trước áp lực, tử tế khi làm việc và cần không ngừng học hỏi. Danh hiệu qua mỗi cấp học cũng là trách nhiệm ngày càng lớn hơn.
Nếu trước đây tôi cố gắng khẳng định bản thân thì hôm nay nỗ lực tạo giá trị cho người khác. Bởi một hoạt động không chỉ cần quy mô mà liệu rằng sinh viên đã được lắng nghe, kết nối và truyền cảm hứng hay không.
* Đâu là phiên bản thủ lĩnh bạn hướng tới?
- Tôi muốn là một thủ lĩnh biết kết nối, thấu hiểu và đi cùng sinh viên. Công tác Hội và phong trào sinh viên phải xuất phát từ chính sinh viên, đáp ứng điều các bạn đang cần và mong muốn.
Tôi muốn thật gần với tập thể, hiện diện từ những việc nhỏ nhất như lắng nghe, ghi nhận, kết nối và động viên sinh viên. Có khi điều một người trẻ cần không phải là bài học lớn mà là cảm giác mình có giá trị, có thể đóng góp và trở thành phiên bản tốt hơn.
* Với bạn, thủ lĩnh là người dẫn dắt, đi trước mở đường hay người kết nối và thắp lửa?
- Có thể là người dẫn dắt, mở đường nhưng cũng là người thắp lửa và truyền cảm hứng. Nhưng nếu phải chọn điều cốt lõi nhất, tôi sẽ chọn sự kết nối. Sẽ không thể dẫn dắt nếu không có sinh viên đồng hành, cũng không thể truyền cảm hứng nếu không hiểu các bạn đang nghĩ gì, cần gì, mong muốn điều gì.
Thủ lĩnh không nhất thiết lúc nào cũng ở vị trí nổi bật, có lúc đi đầu mở đường, có lúc đi giữa cùng làm và cũng có lúc đi sau để quan sát, hỗ trợ, không để ai bị bỏ lại phía sau. Tôi muốn là một thủ lĩnh vì sinh viên vì các bạn là trung tâm, chủ thể và nguồn cảm hứng của mọi hoạt động.
* Còn với phong trào sinh viên thành phố, tân thủ lĩnh kỳ vọng điều gì?
- Tôi mong được cùng Hội Sinh viên lắng nghe, thiết kế hoạt động có chiều sâu, đo lường được tác động và kết nối hiệu quả nguồn lực xã hội. Mỗi chương trình không chỉ dừng ở tổng kết mà cần tạo ra thay đổi như kỹ năng, nhận thức, trách nhiệm hoặc cảm hứng bước ra khỏi vùng an toàn, sao cho giúp sinh viên phát triển toàn diện.
Với tôi, phong trào sinh viên chỉ có ý nghĩa khi sinh viên tham gia và trưởng thành từ đó. Tôi muốn góp sức để hoạt động Hội trở thành một điểm chạm phát triển, nơi sinh viên được tỏa sáng bằng tri thức, vững vàng kỹ năng và tự tin hội nhập.
Ngày 21/4, ông Wang Chuanqiang gặp lại con trai Wang Guanguan dưới sự hỗ trợ của cảnh sát Thượng Hải. Kết quả đối chiếu ADN trước đó một ngày khẳng định quan hệ huyết thống giữa hai người.
"Lúc đó tôi chỉ ôm chặt lấy con khóc để thỏa nỗi nhớ", ông Wang kể.
Người con Wang Guanguan mất tích ngày 20/4/1993 khi mới 4 tuổi. Theo ông Wang, cậu bé biến mất sau khi ra ngoài chơi vào buổi sáng. Suốt thời gian dài, gia đình tìm kiếm quanh khu vực cư trú và các vùng lân cận nhưng không có kết quả.
Từ ngày con mất tích, ông Wang làm nhiều công việc làm thuê, di chuyển khoảng 500.000 km qua nhiều tỉnh thành bằng xe ba gác và xe tải nhỏ để tìm kiếm. Ước nguyện duy nhất của ông trên hành trình này là tìm lại con.
Trong khi đó, Guanguan sống tại khu Phố Đông, cách địa điểm mất tích ban đầu khoảng 30 km. Biết mình là con nuôi, Guanguan đã chủ động cung cấp mẫu ADN cho cơ quan chức năng, dẫn đến kết quả trùng khớp với dữ liệu của ông Wang.
"Tôi tìm con khắp nơi suốt 33 năm nhưng không ngờ con sống cách nơi mất tích chỉ 30 km", ông Wang nói.
Hiện tại, người cha chờ ý kiến của con trai để quyết định việc tổ chức lễ nhận thân tại quê nhà Sơn Đông. Câu chuyện đoàn tụ của gia đình ông Wang thu hút sự quan tâm từ cộng đồng mạng Trung Quốc.
Nhiều gia đình có con mất tích cũng gửi lời chúc mừng đến ông Wang, đồng thời hy vọng con của họ cũng sớm trở về.
Ngày 4-5, giải đua mong Đại hội Thể dục thể thao xã Trần Đề, TP Cần Thơ đã diễn ra tại khu du lịch sinh thái Mỏ Ó, cách cửa biển Trần Đề khoảng 5 km về hướng Bạc Liêu cũ. Đây là một trong những sự kiện được du khách quan tâm trong chuỗi hoạt động của Lễ hội Nghinh Ông xã Trần Đề diễn ra từ ngày 3 đến 9-5.
Các vận động viên dự giải đua mong đều là những ngư dân xã Trần Đề, có đôi chân rất khỏe, nhiều năm sống bằng nghề đi mong. Trong đó, gia đình anh Sơn Hoàng có đến 4 vận động viên tham gia giải gồm anh Hoàng và 3 con trai.
Sau những trận đua đầy kịch tính, với sức dẻo dai của đôi chân và kinh nghiệm "bẻ lái" cừ khôi, anh Sơn Hoàng giành hạng nhất giải đua mong Đại hội Thể dục Thể thao xã Trần Đề năm 2026.
Một ngư dân tham gia tranh tài cho biết tại vùng biển Mỏ Ó của xã Trần Đề có hơn trăm gia đình sống bằng nghề đi mong (còn gọi là trượt mong). Đây là nghề mưu sinh độc đáo, lâu đời của ngư dân vùng bãi bồi ven biển miền Tây Nam Bộ.
Theo ngư dân này, bãi bồi ven biển Mỏ Ó có rừng phòng hộ, thích hợp cho nhiều loài hải sản trú ngụ. Khi nước ròng, bãi biển Mỏ Ó và những vùng lân cận lộ ra bãi bùn rộng lớn, dài hàng chục cây số.
Một ngư dân cho biết để di cuyển nhanh trên bãi bùn ven biển sình lầy ngập lút gối bắt cua, nghêu, sò…, người dân xứ biển Mỏ Ó đã sáng chế ra một tấm ván trượt mỏng và nhẹ để làm phương tiện đi lại, người ta gọi đó là mong.
Những chiếc mong có cấu tạo gồm ván trượt được làm bằng tấm gỗ mỏng, tay cầm để lái và khoang chứa hải sản bắt được. Khi di chuyển, ngư dân dùng một chân quỳ lên tấm ván, chân còn lại đạp bùn đẩy cho ván lướt đi.
Theo các "thợ" lành nghề, chiếc mong được làm rất đơn giản, cũng không tốn nhiều tiền, chỉ cần một tấm gỗ dày cỡ 3cm, dài hơn 1m, rộng chừng 50cm là đủ. Tấm gỗ được bào cho láng để có độ trơn, lướt trên bùn nước.
Sau khi xẻ gỗ, người ta dùng lửa đốt nóng một đầu tấm gỗ, ép cong lên tạo cho mũi chiếc mong nhếch lên khỏi mặt bùn. Gần giữa có một thanh gỗ đứng làm nơi để ngư dân tỳ tay, "lái" chiếc mong theo ý muốn.
"Thay vì người ta trượt cát, trượt tuyết để giải trí thì mình trượt bùn tìm kế sinh nhai", một ngư dân chia sẻ.
