Ngày 10/5, một nam tài xế giao hàng ở phường Cần Thơ bị khách hàng hành hung, đánh chảy máu mũi sau khi từ chối yêu cầu mở hộp tông đơ để thử lên thú cưng. Hôm sau, người mua bị công an triệu tập để xử lý hành vi gây rối trật tự công cộng.
Đây không phải vụ việc đơn lẻ. Cuối tháng 3, một nữ tài xế ở TP HCM bị đánh trước khách sạn do tranh cãi vị trí giao hàng. Trước đó vài ngày, một tài xế ở phường Bình Dương bị truy đuổi bằng ôtô và đánh trọng thương. Theo thống kê chưa đầy đủ của báo chí, từ cuối năm 2024 đến nay có khoảng 20 vụ hành hung tài xế công nghệ. Nghiêm trọng nhất là vụ việc một người giao hàng tử vong tại Đà Nẵng đầu năm 2025.
Sự gia tăng các vụ hành hung tài xế công nghệ diễn ra cùng với tốc độ phát triển của nền kinh tế chia sẻ (gig economy) tại Việt Nam. Thị trường giao đồ ăn trực tuyến và gọi xe công nghệ tại Việt Nam dự báo vượt mốc 11,5 tỷ USD vào năm 2030, theo hãng nghiên cứu Ipsos. Lực lượng lao động vận hành thị trường này xấp xỉ một triệu người, theo thống kê từ Viện Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) Việt Nam. Họ mang danh xưng “đối tác”, không có lương cơ bản, không bảo hiểm y tế và trợ cấp thất nghiệp.
Quan trọng hơn, “đối tác” thực chất là mô hình kinh doanh thiếu các chế tài bảo vệ an toàn cho người lao động. Ngoài đường, họ đối mặt nguy cơ tai nạn và bạo lực từ khách hàng. Trong hệ thống, họ chịu sự giám sát và chế tài của thuật toán.
Luật chơi của thuật toán
Khi Võ Thanh, 27 tuổi, bị khách từ chối đội mũ bảo hiểm và ném xuống đất tối 15/3, anh chọn cách im lặng hoàn thành cuốc xe. “Thấy khách say là tôi biết có rủi ro nhưng không dám hủy chuyến vì sợ hệ thống đánh tụt tỷ lệ nhận cuốc”, anh nói.
Suốt hành trình, hành khách yêu cầu chạy sai lộ trình và xúc phạm tài xế. Thanh phản ứng. Vị khách bỏ đi cùng lời đe dọa làm anh mất việc. Hai ngày sau, tổng đài gọi xác minh. Thanh trình bày việc mình bị nhục mạ trước, nhưng tài khoản của anh bị khóa vĩnh viễn với lý do “vi phạm quy tắc ứng xử”.
Nguyễn Hùng, tài xế ôtô công nghệ tại TP HCM, gặp tình huống tương tự. Tối 10/3, anh chở một nhóm khách vào khu dân cư và dừng xe tại thanh chắn để hỏi đường. Hành khách phía sau đập vai và lăng mạ anh. Hùng trích xuất camera hành trình không che mặt hành khách và đăng lên mạng xã hội. Tài khoản của Hùng bị khóa vĩnh viễn sau khi có khiếu nại. “Tôi sai khi để lộ hình ảnh hành khách. Nhưng nền tảng chỉ xử lý lỗi bảo mật thông tin, bỏ qua việc tài xế bị đe dọa”, anh nói.
Trả lời VnExpress về vụ việc, đại diện hãng gọi xe cho biết quyết định ngừng quyền sử dụng ứng dụng được đưa ra sau khi xác minh. “Chúng tôi có cơ sở xác định đối tác đã tiết lộ thông tin cá nhân của hành khách. Hãng đã yêu cầu gỡ nội dung vi phạm nhưng không nhận được hợp tác sau ba ngày, do đó áp dụng chế tài”, đại diện nền tảng cho biết.
Học giả trong lĩnh vực luật lao động kỷ nguyên số, giáo sư Valerio De Stefano, Trường Luật Osgoode Hall (Canada), cho rằng khoảng trống pháp lý của mô hình lao động nền tảng là nguyên nhân gốc rễ. Nghịch lý lớn nhất của kinh tế nền tảng là các công ty định vị mình là bên trung gian, không phải người sử dụng lao động. Tuy nhiên, thuật toán của họ trực tiếp phân phối công việc, giám sát hiệu suất, chi phối thu nhập và quyết định quyền làm việc của tài xế. Nền tảng có quyền thưởng, phạt, vô hiệu hóa tài khoản thông qua hệ thống đánh giá một chiều.
“Khi một nền tảng có thể thưởng, phạt, hạ xếp hạng hoặc vô hiệu hóa tài khoản chỉ thông qua hệ thống đánh giá, mức độ kiểm soát đó đã rất gần, thậm chí vượt qua quan hệ quản lý lao động truyền thống.”, giáo sư De Stefano nói.
Số liệu từ Viện FES Việt Nam cho thấy, 63% tài xế từng đối mặt rủi ro an toàn trong quá trình làm việc. Mức thu nhập thực tế của họ thấp hơn 16,6% so với mức sống tối thiểu. Nhiều người làm việc 11 tiếng mỗi ngày để đạt mức thu nhập 9,2 triệu đồng/tháng. Đáng chú ý, 62% lao động nói không có cơ hội giải thích khi hệ thống xử phạt.
Khoảng trống an sinh
Ông Phạm Trường Sơn, Chủ tịch Cộng đồng các tổ chức phi lợi nhuận miền Nam (SNPO), gọi đây là “bẫy đối tác” với sự lệch pha quyền lực, đẩy nhiều lao động vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Một mặt, họ lo sợ việc phản ứng lại hành vi lạm dụng từ khách sẽ giảm xếp hạng hoặc mất cơ hội nhận việc trong tương lai. Mặt khác, các nền tảng lại không nhận trách nhiệm bảo vệ mà một người sử dụng lao động thông thường phải có.
Đại diện SNPO đề xuất thành lập Hiệp hội bảo vệ tài xế công nghệ, tương tự mô hình Thái Lan, đặt dưới sự bảo trợ của Mặt trận Tổ quốc. Tổ chức này sẽ đóng vai trò đối trọng thiết yếu nhằm tạo thế cân bằng khi đối thoại với các tập đoàn công nghệ đa quốc gia.
Theo Giáo sư De Stefano, giới lập pháp và các tổ chức quốc tế ngày càng giám sát chặt chẽ hệ thống quản lý bằng thuật toán. Ở góc độ toàn cầu, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đang thảo luận thiết lập công ước quốc tế bảo vệ nhóm lao động này, tập trung vào phân loại quan hệ lao động, an toàn nghề nghiệp và tính minh bạch của thuật toán.
“Các nhà hoạch định chính sách cần đặc biệt chú ý tới bốn vấn đề cốt lõi: phân loại quan hệ lao động, an toàn nghề nghiệp, tính minh bạch của thuật toán và quyền tổ chức, thương lượng tập thể của người lao động”, cựu chuyên gia ILO nói.
Trong thời gian chờ đợi các quy định pháp lý, nhiều người chọn cách rời đi. Thanh và Hùng chuyển sang ứng dụng mới nhưng nhận ra các bộ quy tắc đều ưu tiên bảo vệ hành khách.
Với Hoàng Tuấn Hiển, 40 tuổi, ở TP HCM, sự bào mòn lớn nhất sau hai năm chạy xe không phải thu nhập bấp bênh, mà là cảm giác bị bỏ mặc mỗi khi gặp sự cố. Sau một lần bị khách đánh giá “1 sao” oan chỉ vì kẹt xe, anh quyết định tắt ứng dụng, bỏ nghề.
“Khi ngừng chạy xe, tôi thấy đầu óc yên ổn”, anh nói.
Người đàn ông 67 tuổi họ Đặng ở Thành Đô (Tứ Xuyên, Trung Quốc) đã đến bệnh viện thăm khám vì đau bụng.
Bác sĩ phát hiện một vật thể hình chữ nhật bị ăn mòn, đen thui trong dạ dày của ông. Dị vật được xác nhận là chiếc bật lửa mà ông đã nuốt chửng trong vụ thách đố do say rượu hồi còn trẻ.
Theo Red Star News, ông Đặng đến bệnh viện và than phiền với bác sĩ là bị đầy hơi và đau bụng cả tháng trời. Ban đầu, ông nghĩ mình bị viêm dạ dày - ruột, nhưng thuốc không có tác dụng, và ông luôn cảm thấy đau dù nằm thẳng hay nằm nghiêng.
Qua thăm khám, làm các xét nghiệm chẩn đoán và trong quá trình nội soi dạ dày, các bác sĩ phát hiện một vật lạ có bề mặt nhẵn, phủ đầy chất đen, nằm sâu trong dạ dày người bệnh. Những nỗ lực lấy nó ra bằng kẹp đều thất bại vì bác sĩ không tìm được điểm tựa.
Khi ông Đặng tỉnh lại sau cuộc gây mê, bác sĩ hỏi ông có nuốt phải vật lạ nào không.
Sau một hồi suy nghĩ, ông nhớ lại sự việc xảy ra hơn 30 năm trước, khoảng mùa hè năm 1991 hoặc 1992. Sau khi uống rượu say, ông Đặng và một người bạn thách nhau xem ai dám nuốt một trong những chiếc bật lửa tinh xảo trên bàn.
Trong tình trạng say xỉn, cả hai người đàn ông lần lượt nuốt bật lửa. Ngày hôm sau, khi tỉnh lại, ông Đặng cho rằng chiếc bật lửa sẽ tự đào thải ra ngoài nên không mấy bận tâm. Trong nhiều thập kỷ, ông chỉ thỉnh thoảng bị đau bụng và không hề nghi ngờ là do chiếc bật lửa.
Để loại bỏ chiếc bật lửa, bác sĩ Tiêu – Phó trưởng khoa - đề xuất phương pháp lấy dị vật có mức xâm lấn tối thiểu với sự "chỉ đường" của thiết bị nội soi.
Do bề mặt nhẵn của dị vật gây khó khăn cho việc cầm nắm, ông quyết định sử dụng vật "giống bao cao su" để bao bọc hoàn toàn chiếc bật lửa trước khi kéo nó ra. Họ lấy ra vật thể dài khoảng 7cm, bề ngoài phủ một lớp vật chất đen đang phân hủy nhưng cấu trúc vẫn còn nguyên vẹn, và một ít chất lỏng (gas) vẫn còn bên trong nên bật lửa này vẫn có thể sử dụng.
Theo các bác sĩ, vỏ bật lửa thông thường được làm bằng nhựa polypropylene hoặc nhựa ABS, có khả năng chống axit cao và chịu được sự ăn mòn của axit dạ dày. Kích thước bật lửa tương đối lớn, không thể đi qua môn vị (điểm thoát ra khỏi dạ dày) nên nó bị kẹt ở đó trong nhiều năm.
Họ đặc biệt cảnh báo rằng việc nuốt phải dị vật như đồng xu, hạt nam châm và pin không phải là hiếm gặp trong thực hành lâm sàng. Nếu vô tình nuốt phải dị vật, bệnh nhân cần được chăm sóc y tế ngay lập tức.
Dấu hiệu khi mắc dị vật đường tiêu hóa:
Các dấu hiệu liên quan đến thời gian, tính chất mắc dị vật và vị trí.
Nếu dị vật ở thực quản bệnh nhân thường có các triệu chứng như nuốt vướng, nuốt nghẹn, đau khi nuốt, đau sau xương ức, nôn và buồn nôn.
Ở dạ dày, đại tràng bệnh nhân thường đau bụng, đầy bụng, khó tiêu, buồn nôn, nôn. Nếu mắc dị vật ở những vị trí nguy hiểm như đoạn ngang mức cung động mạch chủ, gây chảy máu, dị vật để lâu gây áp –xe, thủng hay rò sang khí quản. Dị vật có thể đâm thủng ống tiêu hóa, áp-xe hay viêm phúc mạc. Một số trường hợp gây ngộ độc như nuốt pin, nhiệt kế, ma túy…
Lời khuyên của bác sỹ: Nên chú ý khi ăn những đồ ăn khó tiêu, gỡ bỏ hết xương, khi ăn tập thói quen ăn tập trung, ăn chậm, nhai kỹ… Khi nghi hóc dị vật không nên tự lấy dị vật, cần đến ngay trung tâm y tế để được thăm khám và lựa chọn phương pháp lấy dị vật an toàn.
Khoảnh khắc xúc động này nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội Trung Quốc. Chiếc nhẫn cầu hôn được cho là làm từ mặt dây chuyền vàng mà Yu Xiao luôn mang theo suốt 5 năm chống chọi với ung thư.
Khi ấy, bác sĩ Yan Shu vẫn còn mặc áo bác sĩ sau ca làm việc chưa kịp thay ra. Nữ bác sĩ bật khóc ngay tại sảnh bệnh viện.
“5 năm rồi, tôi đã khỏe lại. Từ hôm nay, tôi đã có thể che chở cho em”, lời cầu hôn của nam diễn viên khiến nhiều người xúc động.
Ít ai biết phía sau khoảnh khắc ấy là hành trình dài chống chọi với bệnh tật và mối quan hệ được xây dựng từ những ngày tháng trong bệnh viện.
Yu Xiao là gương mặt quen thuộc trong nhiều bộ phim hình sự tại Trung Quốc. Cuối năm 2020, anh được chẩn đoán mắc bệnh bạch cầu lympho B cấp tính. Từ đó, mọi kế hoạch công việc đều phải tạm dừng để bước vào quá trình hóa trị và điều trị kéo dài.
Nam diễn viên từng chia sẻ rằng ở thời điểm ấy, điều anh nghĩ đến mỗi sáng không còn là công việc hay vai diễn, mà là mình còn bao nhiêu thời gian.
Sau nhiều lần chờ nguồn tủy phù hợp nhưng không thành công, Yu Xiao tình cờ đọc được thông tin về bác sĩ Yan Shu khi tìm nơi điều trị. Trong lần gặp đầu tiên, nữ bác sĩ dành khá nhiều thời gian xem bệnh án và giải thích kỹ hướng điều trị cho anh.
Theo Yan Shu, ngay cả khi không có người hiến hoàn toàn tương thích, bệnh nhân vẫn có thể ghép tế bào gốc tạo máu theo phương pháp bán hòa hợp từ người thân.
Tháng 4/2021, một người anh họ của Yu Xiao được xác định phù hợp để hiến tế bào gốc. Nam diễn viên sau đó bước vào ca ghép tủy.
Dù ca ghép thành công, quá trình hồi phục vẫn không hề dễ dàng. Khoảng nửa năm sau, Yu Xiao bị nhiễm trùng phổi nghiêm trọng, sốt cao kéo dài gần 20 ngày. Trong giai đoạn nguy kịch, bác sĩ Yan Shu thường xuyên ở lại kiểm tra tình trạng của anh sau mỗi ca trực.
Sau gần một tháng điều trị tích cực, tình trạng nhiễm trùng được kiểm soát và Yu Xiao dần hồi phục. Từ sau ca ghép, nam diễn viên phải tái khám thường xuyên. Ban đầu, những cuộc gặp giữa họ chỉ xoay quanh bệnh án và các chỉ số sức khỏe, nhưng theo thời gian, cả hai bắt đầu trò chuyện nhiều hơn về cuộc sống.
Yu Xiao cho biết anh dần có tình cảm với nữ bác sĩ nhưng không dám thổ lộ vì lo bệnh tình có thể tái phát bất cứ lúc nào. Trong khi đó, Yan Shu lại ấn tượng với sự lạc quan của bệnh nhân trong suốt quá trình điều trị. Đến năm 2023, khi sức khỏe ổn định hơn, cả hai mới chính thức hẹn hò.
Không chỉ chuyện tình cảm gây chú ý, nhiều người cũng tò mò về nữ bác sĩ đứng sau hành trình điều trị của nam diễn viên.
Yan Shu tốt nghiệp ngành y tại Đại học Hạ Môn, sau đó tiếp tục học cao học tại Đại học Y khoa Trung Quốc. Cô gia nhập Bệnh viện Yanda Ludaopei từ năm 2012, chuyên điều trị các bệnh lý huyết học và tham gia lĩnh vực ghép tế bào gốc tạo máu.
Theo truyền thông Trung Quốc, đến năm 2024, nữ bác sĩ đã tham gia hơn 400 ca ghép dị gen. Năm 2021, cô từng nhận giải thưởng nội bộ của bệnh viện dành cho các bác sĩ trẻ có tinh thần bền bỉ và nhiều nỗ lực trong công việc.
Hiện chuyện tình của nam diễn viên và nữ bác sĩ vẫn tiếp tục nhận được sự quan tâm tại Trung Quốc, không chỉ bởi màn cầu hôn ngay giữa bệnh viện, mà còn vì hành trình nhiều năm họ đã cùng nhau đi qua, từ những ngày đối mặt với bệnh tật cho đến khi có thể nắm tay nhau bước sang một chặng đường mới.
Hơn bốn năm trước, Minh Phương (24 tuổi) và Việt Anh (28 tuổi) quen nhau khi cùng du học tại Melbourne. Khi đó, Việt Anh đã là một chuyên gia dữ liệu, đang nộp hồ sơ định cư còn Phương là sinh viên, đang làm thêm tại quán trà sữa, với những kỳ thực tập không lương. "Thấy anh không ngừng tiến lên, tôi cũng sốt ruột muốn theo kịp", Minh Phương nói.
Năm 2024, cô nộp đơn làm giáo viên tại Mulan Community - cộng đồng thổ dân biệt lập giữa sa mạc ở bang Western Australia. Công việc ở đây cho mức lương cao hơn ở Melbourne và giúp ích cho con đường sự nghiệp cũng như visa sau này.
Việt Anh kể khi nhận được tin nhắn của bạn gái báo tin sẽ đi dạy ở vùng sa mạc, anh đã "rất choáng váng". Nhưng anh cũng không ngăn cản. "Cả hai còn trẻ, đây là giai đoạn cần đầu tư cho tương lai. Khoảng cách địa lý có thể vượt qua", anh nói.
Hai người bắt tay chuẩn bị cho chuyến đi. Biết trẻ em ở Mulan còn nhiều thiếu thốn, Phương kêu gọi phụ huynh ở trường cũ quyên góp đồ chơi, quần áo, tã lót và dụng cụ học tập. Tối nào tan làm, Việt Anh cũng hỗ trợ phân loại, đóng đồ.
Tháng 10/2024, Việt Anh chở bạn gái và gần 100 kg đồ dùng ra sân bay. Dù quyết định là của chính mình nhưng khi lên máy bay, cô giáo trẻ vẫn bật khóc. "Tôi chưa biết điều gì đang đợi mình phía trước, chỉ tự nhủ phải dũng cảm vì tương lai của cả hai", cô nói.
Những ngày đầu ở Mulan, Phương tưởng như không chịu nổi cuộc sống biệt lập. Nơi đây chỉ có vài chục nóc nhà tôn và một cửa hàng tạp hóa, nhiệt độ thường xuyên lên đến 45 độ C, ruồi bâu kín hay những ngày mưa bùn lầy lội khiến xe chở thực phẩm đứt quãng.
Để bạn trai yên tâm, Phương dự trữ thực phẩm dùng cả tháng, luôn mang theo 10 lít nước, bộ đàm mỗi lần lái xe ra khỏi cộng đồng. "Nhắn tin cho anh mỗi khi phải băng qua sa mạc trở thành thói quen", Phương nói.
Nghe Phương kể về cuộc sống ở Mulan, nỗi nhớ và mong muốn được tận mắt chứng kiến nơi bạn gái sống càng hối thúc Việt Anh. Tháng 4/2025, chàng trai quyết định lên đường.
Chuyến đi không suôn sẻ. Mưa lớn kéo dài khiến các chuyến bay liên tục bị hủy. Ngay khi thời tiết khá hơn, chàng trai chấp nhận bù thêm tiền để đổi vé, bay ba chặng, trong đó chặng cuối phải đi trên chiếc máy bay chở hàng.
Đón bạn trai ở sân bay, Phương cùng anh lái xe băng qua sa mạc thêm 45 phút để vào Mulan. Nhưng xe vừa lăn bánh được vài phút đã sa lầy, càng đạp ga càng lún sâu. Khoảnh khắc hội ngộ sau nhiều tháng xa cách của đôi trẻ là cùng nhau bì bõm giữa bùn lầy, giơ điện thoại lên cao để dò sóng nhắn tin cầu cứu. Gần một tiếng sau, nhờ một thầy giáo trong trường lái xe tới và sự trợ giúp của gia đình thổ dân đi ngang qua, chiếc xe mới được kéo lên.
Trong hai tuần ở lại Mulan, Việt Anh nhìn thấy một Minh Phương rất khác. Cô kiên nhẫn cầm tay học trò nắn nót từng chữ, gỡ chấy rận cho những đứa trẻ suy dinh dưỡng, mắc bệnh đau mắt hột và không chịu ngồi yên.
Việt Anh tổ chức những buổi dạy kỹ năng sử dụng máy tính khiến lũ trẻ rất thích thú.
Nơi sa mạc hẻo lánh không có chỗ giải trí nên hai người dành trọn thời gian bên nhau mỗi tối. Họ cùng người thổ dân bên bếp lửa, chia nhau phần đuôi kangaroo nướng. Có hôm họ leo lên mỏm đá, ngắm dải ngân hà vắt ngang bầu trời.
Trở về Melbourne, chàng trai nói mình hiểu thêm người yêu hơn một chút. Tháng 7/2025, anh quay lại. Lần này, chuyến đi trùng với dịp Phương cùng đồng nghiệp tham gia khóa đào tạo ở một thành phố khác. Trên đường, họ phải lái xe xuyên đêm qua những cánh rừng đang được đốt có kiểm soát để phòng cháy mùa khô. Quãng đường vốn chạy xe 7 tiếng, nay thành 10 tiếng. Không có sóng điện thoại, các xe chỉ liên lạc với nhau bằng bộ đàm.
"Chúng tôi lái xe băng qua biển lửa hun hút trong màn đêm. Đó là một trải nghiệm nhớ đời nhưng cũng là kỷ niệm tình yêu thú vị của hai đứa", Việt Anh kể.
Trong thời gian dạy học giữa sa mạc, Minh Phương vẫn tranh thủ học thêm, thi chứng chỉ tiếng Anh (PTE), chứng chỉ phiên dịch cộng đồng (CCL) và hoàn tất hồ sơ định cư. Từ Melbourne, Việt Anh cùng cô rà từng mục hồ sơ. Những hôm Phương ôn thi, anh làm giám khảo, nghe cô luyện nói qua điện thoại rồi chỉnh từng lỗi. "Hạnh phúc như vỡ òa vào ngày thông báo được cấp thường trú nhân. Hành trình tám năm rưỡi bằng mồ hôi nước mắt đã có thành quả", Phương nói.
Hai tuần sau, đúng dịp Valentine 2026, chàng trai hẹn gặp người yêu ở thành phố biển Broome, cách Mulan khoảng 1.000 km và cầu hôn cô trên bãi biển.
Những ngày đầu tháng 7 này, đôi uyên ương đang tất bật đón khách trong tiệc cưới tại quê nhà cô dâu ở Bà Rịa và tiệc đãi khách nhà chú rể ở Hà Nội. Từ cô sinh viên năm nào sốt ruột chạy theo bước tiến của bạn trai, Phương giờ đây trở thành cô dâu tự tin sánh vai cùng chú rể của mình. Sau hôn lễ ở Việt Nam, họ cũng tổ chức cho bữa cơm thân mật với bạn bè tại ngôi nhà mới mua ở Melbourne.
Nhìn lại chặng đường đã qua, Minh Phương cho biết điều giữ họ bền chặt không phải những khoảnh khắc lãng mạn, mà là sự ủng hộ vô điều kiện. "Với chúng tôi, tình yêu không phải là cố giữ nhau ở một chỗ, mà là giúp nhau đi xa hơn", cô nói.
