Tổng thống Mỹ Donald Trump đã leo thang thế đối đầu với Iran vào ngày 12/4, khi tuyên bố kế hoạch phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz sau khi các cuộc đàm phán ngừng bắn kéo dài kết thúc mà không đạt được thỏa thuận.
Sau hơn 21 giờ đàm phán tại Islamabad với sự tham gia của quan chức Mỹ, Iran và Pakistan, Phó Tổng thống JD Vance xác nhận vào sáng sớm 12/4 rằng các cuộc đàm phán đã kết thúc mà không đạt được thỏa thuận mở lại tuyến hàng hải hay gia hạn lệnh ngừng bắn vẫn còn mong manh.
Căng thẳng gia tăng
Chỉ vài giờ sau khi đàm phán kết thúc, ông Trump đăng trên mạng xã hội rằng ông đã chỉ thị Hải quân Mỹ phong tỏa “mọi tàu thuyền cố gắng đi vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz”, đồng thời chặn các tàu trên vùng biển quốc tế trả “phí bất hợp pháp” cho Iran.
Ông cáo buộc Tehran rải thủy lôi và gây khó khăn cho hoạt động vận tải toàn cầu tại tuyến đường hẹp này, nơi khoảng 20% lượng dầu thế giới thường đi qua, đồng thời cảnh báo rằng “các quốc gia khác” sẽ tham gia cùng Mỹ.
Cùng lúc, ông Trump nhắc lại cảnh báo rằng các chính phủ nước ngoài không được cung cấp vũ khí cho Iran, cảnh báo hậu quả nghiêm trọng đối với bất kỳ quốc gia nào hỗ trợ Tehran.
Tuy nhiên, dù động thái này cho thấy sự chuyển hướng rõ rệt sang biện pháp gây áp lực mạnh mẽ, các chuyên gia quân sự và phân tích hàng hải cho rằng việc thực thi phong tỏa hải quân đối với Iran sẽ cực kỳ khó khăn.
Một cuộc phong tỏa hải quân đối với Iran sẽ là một trong những hành động quân sự quan trọng nhất của Mỹ. Nó sẽ kiểm tra liệu ưu thế hải quân của Mỹ có thể vượt qua chiến lược bất đối xứng của Iran hay không. Đây là chiến lược không nhằm đối đầu trực tiếp lực lượng Mỹ mà khiến việc vận tải trở nên nguy hiểm đến mức tự đình trệ.
Các cuộc đàm phán tại Islamabad, được quan chức Mỹ mô tả là căng thẳng và toàn diện, nhằm giải quyết việc Iran hạn chế tàu thuyền qua eo biển và kéo dài lệnh ngừng bắn. Tuy nhiên, việc kết thúc mà không có thỏa thuận đã loại bỏ rào cản ngoại giao cuối cùng ngăn leo thang.
Trước đó, ông Trump từng ám chỉ có thể chấp nhận mở lại một phần eo biển như một phần của thỏa thuận, nhưng tuyên bố mới cho thấy sự kiên nhẫn của ông dường như đã cạn. Giới chức quân sự Mỹ cho biết các cuộc tấn công trong hơn 1 tháng qua đã phá hủy phần lớn hải quân truyền thống của Iran. Tuy nhiên, các nhà phân tích nhấn mạnh đây không phải công cụ chính của Tehran.
Thế khó với kế hoạch
Iran vận hành hai lực lượng hải quân: hải quân chính quy và lực lượng hải quân của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Lực lượng IRGC tập trung vào hoạt động tác chiến bất đối xứng với xuồng cao tốc, tàu tên lửa nhỏ, tàu rải mìn và UAV, phù hợp với vùng nước hẹp của vịnh Ba Tư.
Hơn 60% số xuồng tấn công nhanh của IRGC vẫn còn nguyên vẹn sau nhiều tuần bị Mỹ tấn công, và tiếp tục là mối đe dọa lớn đối với vận tải biển, theo Newsweek. Iran cũng có tàu ngầm cỡ nhỏ hoạt động ở khu vực hẹp của eo biển nước nông, có thể phóng ngư lôi.
Mặt khác, tại điểm hẹp nhất, eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 32km. Điều này tạo lợi thế cho chiến thuật bất đối xứng: Các xuồng nhỏ khó bị phát hiện, có thể ẩn trong tàu cá dân sự hoặc căn cứ ven bờ.
Ngoài ra, Iran có thể tấn công từ đất liền bằng tên lửa chống hạm đặt trên xe tải, cho phép tấn công mà không cần triển khai tàu.
Mặt khác, Iran được cho là sở hữu hàng nghìn thủy lôi. Việc rải mìn có thể thực hiện bí mật và việc rà phá rất chậm, nguy hiểm. Chỉ riêng nguy cơ thủy lôi cũng đủ khiến các công ty vận tải dừng hoạt động.
Iran sở hữu kho thủy lôi hải quân lớn tích lũy qua nhiều thập kỷ, bao gồm thủy lôi tiếp xúc phát nổ khi va chạm, thủy lôi từ tính phát hiện tín hiệu từ trường của thân tàu, thủy lôi âm thanh phản ứng với tiếng chân vịt, và thủy lôi áp suất cảm nhận sự thay đổi áp lực nước khi tàu đi qua.
Các biến thể tiên tiến hơn có thể phân biệt giữa các loại tàu khác nhau, thậm chí được lập trình để chỉ kích nổ với tàu chở dầu lớn mà bỏ qua tàu quét mìn nhỏ hơn.
Thêm vào đó, Iran đã có đội xuồng không người lái (USV) mang thuốc nổ có khả năng tấn công tàu. Điều này khiến việc kiểm soát tuyến hàng hải càng trở nên phức tạp.
Theo các chuyên gia, mục tiêu quan trọng hàng đầu của Iran không phải là thắng trong cuộc đối đầu trực diện với Mỹ. Họ chỉ cần khiến tuyến vận tải đủ trở nên rủi ro là đã thành công trong việc làm gián đoạn hàng hải và đạt được mục tiêu.
Một số chuyên gia cho rằng Mỹ có thể tận dụng ưu thế hải quân để ngăn chặn hoạt động xuất khẩu dầu của Iran, gây áp lực kinh tế lớn mà không cần chiến dịch quân sự kéo dài.
Sau khi đàm phán bất thành, cả Mỹ và Iran đang đánh giá lại lập trường của đối phương. Việc thực thi phong tỏa sẽ đòi hỏi triển khai hải quân quy mô lớn và phối hợp với các đồng minh.
Các công ty vận tải, bảo hiểm và thị trường năng lượng toàn cầu đang chuẩn bị cho tình trạng gián đoạn kéo dài. Ngay cả khi chưa có phong tỏa toàn diện, việc Mỹ siết kiểm soát và Iran tiếp tục gây sức ép cũng có thể khiến lưu lượng vận tải qua eo biển Hormuz duy trì ở mức thấp, tiếp tục gia tăng áp lực lên Washington.
Ngày 19-4, lực lượng Mỹ nổ súng và bắt giữ tàu chở hàng M/V Touska của Iran tại Vịnh Oman vì tàu này cố vượt lệnh phong tỏa mà Washington đang áp đặt quanh các cảng Iran. Đáng chú ý, tàu Touska gần đây đã ghé nhiều cảng Trung Quốc và bị nghi vận chuyển hàng hóa lưỡng dụng.
Mỹ vẫn đang giữ tàu Touska để kiểm tra lô hàng. Các nguồn tin an ninh hàng hải nói với Hãng tin Reuters rằng lô hàng này nhiều khả năng mang tính "lưỡng dụng" - tức có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự - sau hành trình xuất phát từ châu Á.
Dữ liệu hàng hải cho thấy tàu Touska đã nhiều lần cập cảng Chu Hải, miền nam Trung Quốc, trước khi đi qua Đông Nam Á rồi hướng về Iran. Các nhà phân tích nhận định đây là một phần trong lộ trình giúp Iran duy trì dòng chảy thương mại bất chấp sức ép từ Mỹ.
Theo một quan chức Mỹ chia sẻ với Fox News, tàu Touska lần gần nhất cập cảng Klang (Malaysia) vào ngày 12-4, sau đó trên đường tới cảng Bandar Abbas của Iran thì bị lực lượng Mỹ chặn lại tại Vịnh Oman, ngay bên ngoài eo biển Hormuz, vào ngày 19-4.
Các nhà phân tích nhận định việc tàu vẫn cố di chuyển trong lúc Hải quân Mỹ gia tăng hiện diện trong khu vực cho thấy hàng hóa trên tàu có thể mang tính ưu tiên cao.
"Con tàu đã cố vượt vòng phong tỏa - dường như là hành động đặc biệt ngu ngốc. Điều đó cho thấy trên tàu có thể có thứ gì đó Iran thật sự đang cần" - ông Ray Powell, Giám đốc sáng kiến minh bạch hàng hải SeaLight, nói với Fox News.
Ông Powell lưu ý tuyến đường của tàu qua Malaysia là điều đáng chú ý.
Theo ông, vùng biển gần eo biển Singapore vốn "nổi tiếng về việc chuyển hàng giữa các tàu" do thực thi pháp luật tương đối lỏng lẻo - chiến thuật này khiến việc truy vết hàng hóa trở nên khó khăn hơn.
Ông cũng cho rằng các điểm dừng tại Trung Quốc đặt ra câu hỏi về nguồn gốc lô hàng, dù chưa rõ cụ thể tàu chở gì.
Ngày 20-4, Trung Quốc lên tiếng chỉ trích vụ chặn bắt. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn (Guo Jiakun) nói Bắc Kinh quan ngại về việc Mỹ "chặn bắt bằng vũ lực" tàu chở hàng Iran.
"Tình hình tại eo biển Hormuz hiện nhạy cảm và phức tạp" - ông Quách nói tại họp báo, đồng thời nhấn mạnh các bên cần tránh làm leo thang căng thẳng và "tạo điều kiện cần thiết để hoạt động lưu thông bình thường qua eo biển được nối lại".
Về diễn biến vụ chặn bắt, CENTCOM cáo buộc thủy thủ đoàn tàu Touska "không tuân thủ các cảnh báo lặp đi lặp lại trong suốt 6 giờ".
Tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Spruance đã bắn nhiều phát từ pháo MK 45 vào khoang máy, vô hiệu hóa hệ thống đẩy của tàu Touska, trước khi lính thủy đánh bộ Mỹ lên boong kiểm soát tàu.
Tehran xác nhận tàu bị chặn bắt khi đang trên hành trình từ Trung Quốc tới Iran, đồng thời gọi hành động của Mỹ là "cướp biển có vũ trang".
Theo Kyiv Post dẫn tuyên bố của Trung đoàn 413 thuộc Lực lượng hệ thống không người lái của Ukraine ngày 1.6, các mục tiêu nằm gần giao điểm của những tuyến đường sắt và đường bộ chính, đóng vai trò trung chuyển nhân lực, vũ khí và vật tư cho các hoạt động tác chiến của Nga.
Máy bay không người lái (UAV) Ukraine được cho là đã tấn công 2 kho hậu cần quân sự gần Novoselivka và Dokuchayevsk. Một điểm triển khai tạm thời cùng một số kho hậu cần tại làng Syhnalne, gần Olenivka, cũng bị nhắm mục tiêu. "Các cuộc tấn công nhắm vào những trung tâm hậu cần trọng yếu, nơi đối phương tập trung nhân lực và nguồn lực để chuẩn bị cho các hoạt động tấn công tiếp theo", Trung đoàn 413 cho hay.
Cùng ngày, Ukraine đã mở rộng hoạt động nhằm vào các tuyến tiếp vận quân sự quan trọng của Nga tại những khu vực bị kiểm soát ở tỉnh Luhansk. "Luhansk, Starobilsk, Alchevsk, Brianka và Kadiivka hiện nằm trong tầm hoạt động của máy bay không người lái thuộc Quân đoàn 3", chuẩn tướng Andrii Biletskyi, Tư lệnh quân đoàn 3, cho biết.
Trong khi đó, Ukraine ngày 1.6 cáo buộc Nga tiếp tục tập kích trên diện rộng, theo The Kyiv Independent. Giới chức Ukraine cho biết ít nhất 3 người thiệt mạng và 61 người bị thương trong các cuộc tấn công của Nga trong đêm 31.5.
Bộ Năng lượng Ukraine cho biết các cuộc tấn công trong đêm 1.6 khiến một số người dân tại các tỉnh Dnipro, Zhytomyr, Zaporizhzhia, Odessa, Sumy, Kherson, Kharkiv và Chernihiv bị mất điện. Phía Nga chưa bình luận về các thông tin trên.
Ở chiều ngược lại, Hãng thông tấn TASS ngày 1.6 dẫn dữ liệu từ Bộ Quốc phòng Nga cho biết lực lượng Nga đã kiểm soát 63 khu dân cư trong vùng chiến sự từ tháng 3 đến tháng 5.2026. Theo phía Nga, các khu vực này gồm 21 khu dân cư ở Kharkiv, 19 khu ở Donetsk, 14 khu ở Sumy, 6 khu ở Zaporizhzhia và 3 khu ở Dnipro. Nga cho biết bước tiến lớn nhất diễn ra trong tháng 5, khi lực lượng Nga kiểm soát 27 khu dân cư.
Ngoài ra, Nga cũng cáo buộc quân đội Ukraine tiếp tục tấn công các khu vực biên giới thuộc Kursk và Belgorod trong ngày 1.6. Phía Ukraine chưa bình luận về thông tin trên.
Trong cuộc phỏng vấn với CBS News ngày 1.6, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho rằng Nga đã dần mất thế chủ động trên chiến trường kể từ cuối năm 2025. Theo ông, lực lượng Nga không còn khả năng giữ vững hoặc giành thêm lãnh thổ với tốc độ tương xứng với những tổn thất phải gánh chịu.
Nhà lãnh đạo Ukraine lập luận rằng chính sự sa sút này đã khiến Nga tăng cường các cuộc tấn công bằng tên lửa tầm xa, như một cách phản ứng trước khó khăn trên chiến tuyến. "Hiện tại, chúng ta có khoảng thời gian này trước mùa đông", ông Zelensky nói, hàm ý Kyiv nhìn thấy một cơ hội ngoại giao hạn chế trước khi điều kiện thời tiết làm thay đổi cục diện chiến trường.
Tuy nhiên, ông Zelensky nhấn mạnh mọi tiến trình đàm phán đều phụ thuộc vào việc gia tăng áp lực quốc tế đối với Tổng thống Nga Vladimir Putin, đặc biệt thông qua mở rộng các biện pháp trừng phạt thay vì nới lỏng hạn chế.
Ông cũng đề cập khả năng xây dựng một khuôn khổ đàm phán rộng hơn, với sự tham gia của các cường quốc châu Âu như Anh, Pháp, Đức, cùng các nước Bắc Âu và Thổ Nhĩ Kỳ. Ông nhấn mạnh thành phần của khuôn khổ này phải được Ukraine và châu Âu cùng nhất trí, đồng thời còn phụ thuộc vào thiện chí đối thoại của Nga.
Ukraine dự kiến sẽ đón các nhà đàm phán hàng đầu của chính quyền ông Trump tại Kyiv trong vòng 2 tuần tới. Theo ông Zelensky, các chuyến thăm này rất quan trọng để quan chức Mỹ trực tiếp chứng kiến tình hình thực tế tại Ukraine, thay vì chủ yếu tiếp xúc với phía Nga tại Moscow như trước.
Nhà lãnh đạo Ukraine cũng thừa nhận triển vọng ngoại giao vẫn còn nhiều bất định. Ông cho rằng các diễn biến tại những điểm nóng toàn cầu khác, trong đó có Trung Đông, có thể ảnh hưởng đến tốc độ và mức độ ưu tiên của các nỗ lực đàm phán. Moscow chưa có bình luận sau phát biểu của ông Zelensky.
Tổng thống Mỹ Donald Trump được cho là có thể tìm cách hạ nhiệt giai đoạn leo thang trong cuộc chiến Ukraine trước thềm bầu cử giữa kỳ Quốc hội Mỹ ngày 3.11. “Chúng tôi cho rằng người Mỹ có ý định làm dịu mọi chuyện trước cuộc bầu cử vào mùa thu”, theo RBC-Ukraine ngày 1.6 dẫn các nguồn tin trong chính phủ Ukraine.
Các quan chức Ukraine nhận định ông Trump có thể can dự tích cực hơn vào hồ sơ Ukraine, trong bối cảnh đảng Cộng hòa đối mặt nguy cơ mất quyền kiểm soát Quốc hội sau cuộc bầu cử giữa kỳ. Theo giới chức Ukraine, áp lực chính trị trong nước có thể thúc đẩy Nhà Trắng tìm kiếm những bước đi quyết đoán hơn nhằm tạo đột phá ngoại giao trong xung đột Nga - Ukraine.
Trong một diễn biến liên quan, South China Morning Post ngày 1.6 dẫn nhiều nguồn tin cho biết ông Trump đã trực tiếp thúc giục Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình hỗ trợ chấm dứt xung đột ở Ukraine, nhằm tận dụng ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với Moscow.
Theo nguồn tin, trong cuộc thảo luận tại hội nghị thượng đỉnh giữa 2 nhà lãnh đạo hồi tháng trước ở Bắc Kinh, ông Trump nói với ông Tập rằng đàm phán Nga - Ukraine đang bế tắc, đồng thời kêu gọi Trung Quốc tác động để Tổng thống Nga Vladimir Putin trở lại bàn đàm phán với ông Zelensky. Hiện phía Mỹ và Trung Quốc chưa bình luận về thông tin trên.
Phó tổng thống Mỹ J.D. Vance là người dẫn đầu phái đoàn Mỹ tham dự cuộc đàm phán trực tiếp với Iran tại thủ đô Islamabad của Pakistan vào cuối tuần qua. Cuộc đàm phán đổ vỡ, chủ yếu liên quan những điều kiện của các bên, và khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump ra lệnh phong tỏa eo biển Hormuz. Dù vậy, thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần vẫn được duy trì.
"Đương nhiên là có rất nhiều sự không tin tưởng giữa Iran và Mỹ. Việc đó sẽ không được giải quyết chỉ trong một đêm", ông Vance nói tại một sự kiện của tổ chức bảo thủ Turning Point USA tại bang Georgia ngày 14.4, theo Reuters.
Vị phó tổng thống cho rằng các nhà đàm phán của Iran muốn có thỏa thuận và ông "cảm thấy rất tốt" về tình hình hiện tại.
Hé lộ về cuộc đàm phán kéo dài hơn 20 giờ tại Islamabad, ông Vance cho biết ông Trump không muốn một thỏa thuận nhỏ mà chỉ muốn một cuộc mặc cả lớn.
"Ông ấy đã đưa ra đề xuất với Iran rằng nếu các vị cam kết không sở hữu vũ khí hạt nhân, chúng tôi sẽ làm cho Iran vươn mình. Chúng tôi sẽ làm cho kinh tế Iran phát triển thịnh vượng và sẽ mời người Iran tham gia nền kinh tế thế giới theo cách mà họ chưa từng được tham gia trong suốt quãng đời tôi", ông Vance cho biết.
Mặt khác, Phó tổng thống Vance thừa nhận có rất nhiều cử tri trẻ tại Mỹ không thích chính sách hiện nay tại Trung Đông và ông hiểu điều đó. Thay vì bảo vệ quyết định tiến hành cuộc xung đột, ông Vance kêu gọi các nhà hoạt động chính trị bảo thủ bất đồng với chính quyền Nhà Trắng về các chính sách tiêu điểm nên tránh trở nên vô cảm.
"Tôi không nói rằng các bạn phải đồng ý với tôi về mọi vấn đề. Điều tôi muốn nói là đừng vô cảm chỉ vì các bạn bất đồng với chính quyền về một vấn đề nào đó", ông Vance kêu gọi.
Turning Point USA là tổ chức phi lợi nhuận chủ trương thúc đẩy chính sách bảo thủ tại các trường học Mỹ. Tổ chức được ông Charlie Kirk đồng sáng lập. Năm ngoái, ông Kirk bị bắn chết tại sự kiện của Turning Point USA tại một đại học ở bang Utah.
Bà Erika Kirk đã thay chồng làm Tổng giám đốc điều hành của tổ chức, song không có mặt tại sự kiện ngày 14.4 như kế hoạch vì bị đe dọa, theo ông Vance.
Trước khi bị ám sát, ông Kirk từng bày tỏ lo ngại về việc Mỹ cân nhắc tham gia cùng Israel chống Iran, theo AP. Nhà hoạt động cho rằng việc can dự trực tiếp của Mỹ vào xung đột có thể bị coi là sự phản bội đối với một số thành viên trong liên minh của ông Trump và gây chia rẽ trong giới ủng hộ phong trào MAGA (Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại).
Tại sự kiện ngày 14.4, ông Vance thừa nhận ông Kirk chính là người giúp đoàn kết giữa hai phe chủ chiến và phản chiến. "Ông ấy sẽ tìm cách để những người đó làm việc cùng nhau, kể cả khi họ bất đồng về một vấn đề. Vì vậy, việc vắng bóng Charlie là một mất mát rất lớn", Phó tổng thống Vance thừa nhận.
