Trong lịch sử thiết giáp thế giới, hiếm có dòng xe tăng nào đạt mức độ phổ biến như T-54/55 của Liên Xô. Với hơn 100.000 chiếc được sản xuất và phục vụ trong quân đội hơn 50 quốc gia, dòng tăng này thường được ví như “AK-47 của xe tăng”.
Ngay cả khi nhiều mẫu tăng hiện đại đã xuất hiện, T-54/55 vẫn tiếp tục tham chiến tại một số khu vực trên thế giới. Đáng chú ý, Nga đã tái triển khai loại xe tăng có nguồn gốc từ thập niên 1950 này trong xung đột Ukraine kể từ năm 2023.
Sự xuất hiện của T-54/55 từng khiến nhiều nhà phân tích phương Tây cho rằng Nga đang cạn kiệt lực lượng tăng thiết giáp hiện đại như T-72 hay T-80. Tuy nhiên, thực tế sau đó cho thấy Moskva nhiều khả năng chỉ sử dụng các mẫu tăng cũ như giải pháp tạm thời trong lúc mở rộng năng lực sản xuất quốc phòng.
Trong giai đoạn đầu xung đột, ngành công nghiệp quân sự Nga gặp nhiều áp lực trong việc đáp ứng nhu cầu chiến trường. Việc đưa các xe tăng thời Liên Xô trở lại hoạt động giúp quân đội Nga duy trì hỏa lực và bổ sung khí tài trong thời gian các dây chuyền sản xuất mới được nâng cấp.
T-54/55 đang được Nga sử dụng ra sao?
Khác với các xe tăng chiến đấu chủ lực hiện đại, T-54/55 hiện không đảm nhiệm vai trò đột kích cơ động tuyến đầu. Thay vào đó, chúng chủ yếu được dùng như pháo tự hành hỗ trợ hỏa lực tầm xa.
Dù lớp giáp và hệ thống điều khiển hỏa lực đã lạc hậu, pháo cỡ nòng 100 mm của T-54/55 vẫn đủ khả năng hỗ trợ bộ binh hoặc tấn công các vị trí phòng thủ từ khoảng cách an toàn.
Một số chuyên gia cho rằng với tầm quan sát và hỏa lực mạnh hơn các xe chiến đấu bộ binh như BMP-2, T-54/55 vẫn có giá trị nhất định trong tác chiến hỗ trợ gián tiếp.
Theo dữ liệu từ các nhóm theo dõi nguồn mở như Oryx, kể từ đầu năm 2026 mới chỉ ghi nhận khoảng 26 xe T-54/55 bị phá hủy tại Ukraine. Tuy nhiên, số lượng thực tế Nga triển khai vẫn chưa được xác nhận.
Trước khi xung đột nổ ra, Moskva được cho là còn lưu kho từ vài nghìn tới hàng chục nghìn xe T-54/55. Vì vậy, tổn thất vài chục chiếc gần như không ảnh hưởng đáng kể tới nguồn dự trữ khổng lồ này.
Nga cũng từng thử nghiệm nhiều cách sử dụng khác thường với dòng tăng cũ. Năm 2023, một số xe T-54 được nhồi thuốc nổ và biến thành phương tiện đánh bom điều khiển từ xa nhằm tấn công các vị trí phòng thủ của Ukraine.
Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, các xe tăng này chủ yếu quay lại vai trò hỗ trợ hỏa lực truyền thống. Nhiều chiếc còn được lắp thêm giáp phản ứng nổ và “lồng chống UAV” nhằm tăng khả năng sống sót trước các cuộc tập kích bằng UAV cảm tử.
Từ hậu duệ T-34 tới huyền thoại toàn cầu
T-54 được phát triển từ dòng T-34 nổi tiếng thời Thế chiến II, mẫu xe tăng từng góp phần quan trọng giúp Liên Xô đánh bại phát xít Đức.
Sau chiến tranh, các kỹ sư Liên Xô tiếp tục nâng cấp T-34 để tạo ra T-44 với giáp bảo vệ và khả năng cơ động tốt hơn. Quá trình tích hợp pháo 100 mm lên khung gầm này cuối cùng dẫn tới sự ra đời của T-54.
Trong suốt vòng đời hoạt động, T-54 liên tục được cải tiến với tháp pháo mới, pháo D-10T ổn định theo phương thẳng đứng cùng thiết bị quan sát ban đêm hiện đại hơn.
Biến thể T-55 xuất hiện sau đó có ngoại hình gần như giống hệt T-54 nhưng được trang bị động cơ mạnh hơn, hệ thống ổn định pháo tốt hơn cùng nhiều cải tiến điện tử.
Khi chính thức vào biên chế Hồng quân năm 1958, T-55 được đánh giá là một trong những xe tăng tiên tiến nhất thế giới với khả năng cơ động cao và hỏa lực mạnh hơn nhiều đối thủ NATO cùng thời.
Vì sao T-54/55 được gọi là “AK-47 của xe tăng”?
Danh xưng này không chỉ xuất phát từ số lượng sản xuất khổng lồ mà còn bởi mức độ phổ biến toàn cầu của dòng tăng Liên Xô.
Riêng Liên Xô đã chế tạo khoảng 35.000 xe T-54 và 27.000 xe T-55. Khi tính thêm các phiên bản sản xuất theo giấy phép tại Trung Quốc và các nước thuộc khối Hiệp ước Warsaw, tổng số xe được chế tạo vượt mốc 100.000 chiếc.
Trong thời kỳ đỉnh cao, T-54/55 hiện diện tại hơn 50 quốc gia trải dài từ châu Âu, châu Á tới Trung Đông và châu Phi.
Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Liên Xô rồi Nga dần thay thế T-54/55 bằng các mẫu hiện đại hơn như T-72 và T-80. Dù vậy, hàng nghìn chiếc vẫn bị niêm cất trong kho dự trữ suốt nhiều thập kỷ.
Nhiều người từng cho rằng chúng sẽ không bao giờ trở lại chiến trường. Nhưng xung đột Ukraine đã khiến một trong những dòng xe tăng nổi tiếng nhất thế kỷ XX, có thêm lần tái xuất cuối cùng trong lịch sử quân sự hiện đại.
Ảnh chụp được công bố ngày 15/7 cho thấy lính công binh Hàn Quốc triển khai cầu phao tại khu vực bãi biển Dogu ở thành phố Pohang, trong khuôn khổ cuộc diễn tập Hậu cần Liên hợp Trên biển (CJLOTS 26). Trên cầu phao có giàn lưới màu xanh, dường như là biện pháp đối phó thiết bị bay không người lái của đối phương.
Howard Altman, biên tập viên chuyên trang quân sự Mỹ War Zone, cho rằng những tấm lưới bằng nilon hoặc kim loại sẽ làm kẹt cánh quạt và vô hiệu hóa drone, ngăn chúng tiếp cận mục tiêu bên trong hoặc khiến phương tiện phát nổ ở khoảng cách đủ xa để hạn chế thiệt hại.
"Tuy nhiên, khả năng chống thiết bị bay không người lái góc nhìn thứ nhất (drone FPV) với khả năng cơ động cao vẫn là ẩn số, do khối lưới hở cả hai đầu. Nó cũng chỉ che phủ một phần thiết bị, có lẽ là nơi để hàng hoặc đỗ xe, trong khu phần còn lại vẫn hoàn toàn trống trải", Altman lưu ý.
Bộ tư lệnh Liên hợp Mỹ - Hàn Quốc (CFC) cho biết CJLOTS 26 là một nội dung trong đợt diễn tập quy mô lớn nhằm đối phó với mối đe dọa từ drone, vũ khí ngày càng phổ biến trong xung đột hiện nay.
"5 loại phương tiện hậu cần trên bộ, trên biển và trên không tham gia cuộc diễn tập. Hoạt động này cũng nhằm tăng cường khả năng bảo vệ các điểm tiếp tế trước mối đe dọa như đòn tập kích của drone đối phương, phản ánh điều kiện chiến trường đang thay đổi", CFC cho hay.
Cuộc diễn tập được tổ chức trong lúc Triều Tiên tăng cường phát triển máy bay không người lái (UAV) và drone, cũng như công nghệ nhằm sử dụng các loại vũ khí này trên quy mô lớn. Triều Tiên được đánh giá là đã thu được nhiều kinh nghiệm thực chiến khi cử lực lượng sang hỗ trợ Nga trong chiến dịch đẩy lùi các đơn vị Ukraine khỏi tỉnh Kursk.
"Các hoạt động đổ bộ đặc biệt dễ bị tổn thương bởi đòn tập kích của UAV và drone tầm ngắn, nhất là khi tiếp cận bãi biển mà đối phương kiểm soát", Altman nói thêm.
Mức độ và hiệu quả của giàn lưới chống drone vẫn là câu hỏi chưa có lời giải đáp trọn vẹn, theo Altman. Tuy nhiên, học thuyết quân sự của Mỹ gần đây đánh giá đó là biện pháp bảo vệ cần thiết, nằm trong lớp phòng thủ nhiều tầng chống drone và UAV cỡ nhỏ.
"Dù vậy, có rất ít bằng chứng cho thấy Mỹ đã áp dụng rộng rãi phương án căng lưới chống drone trong toàn quân, khiến họ tụt hậu so với các lực lượng khác trên thế giới", Altman cho biết.
Nga và Ukraine là những bên sử dụng rộng rãi lưới chống drone trên chiến trường. Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) gần đây cũng bắt đầu dùng lưới để bảo vệ căn cứ, phương tiện quân sự sau khi chịu nhiều tổn thất từ drone FPV của Hezbollah.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết đã xảy ra 3 vụ nổ tại thành phố cảng Bandar Abbas vào rạng sáng nay, nhấn mạnh hệ thống phòng không "đã kích hoạt để chống lại các mục tiêu thù địch". Video đăng trên mạng xã hội cho thấy nhiều loạt đạn pháo phòng không và vệt khói tên lửa trên bầu trời thành phố.
Hãng thông tấn Fars của Iran dẫn lời nhân chứng nói rằng một số vụ nổ đã xảy ra trên vịnh Ba Tư. Lực lượng vũ trang Iran trước đó thông báo đã phá hủy một "máy bay không người lái thù địch", được cho là mẫu MQ-9 Reaper, trong khu vực.
"Lực lượng Mỹ đã tiến hành đòn tấn công tự vệ nhằm vào miền nam Iran để bảo vệ binh sĩ khỏi các mối đe dọa từ nước này", Timothy Hawkins, phát ngôn viên Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) thuộc quân đội Mỹ, cho biết.
Theo ông Hawkins, mục tiêu bao gồm "các bệ phóng tên lửa và tàu Iran đang tìm cách triển khai thủy lôi". "Chúng tôi sẽ tiếp tục bảo vệ lực lượng của mình, dù vẫn kiềm chế giữa lúc lệnh ngừng bắn đang được duy trì", phát ngôn viên CENTCOM nói thêm.
Thành phố Bandar Abbas ở miền nam Iran, nơi đặt căn cứ hải quân và không quân trọng yếu của nước này, có vị trí chiến lược dọc theo eo biển Hormuz.
Mỹ và Iran từng nhiều lần đấu hỏa lực trong thời gian ngừng bắn. Quân đội Mỹ đầu tháng này tấn công các cơ sở quân sự Iran bị nghi là đứng sau hàng loạt cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và xuồng tự sát nhằm vào các tàu chiến Mỹ di chuyển qua eo biển.
Cuộc tấn công mới nhất diễn ra khi các bên vẫn tiếp tục đàm phán nhằm đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột. Iran cho biết đang hoàn thiện khuôn khổ gồm 14 điểm cho thỏa thuận hòa bình.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuyên bố thỏa thuận có thể được hình thành ngay trong ngày 25/5, nhưng Tổng thống Donald Trump lại nói rằng ông yêu cầu các nhà đàm phán của Washington không cần phải "vội vàng".
Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei cùng ngày cho biết Tehran và Washington đã đạt được sự đồng thuận về nhiều vấn đề trong các cuộc trao đổi liên quan thỏa thuận. "Tuy nhiên, không ai có thể khẳng định điều đó đồng nghĩa hai bên sắp ký kết thỏa thuận", ông nói, cáo buộc Mỹ "bất nhất" và liên tục thay đổi lập trường.
Khuôn khổ thỏa thuận đang được soạn thảo "tập trung vào chấm dứt chiến sự" trên toàn khu vực, bao gồm cả ở Lebanon. Các chi tiết liên quan chương trình hạt nhân của Iran không nằm trong giai đoạn hiện tại và chỉ được thảo luận sau khi hai bên thống nhất được khuôn khổ chung.
Điều khoản liên quan tới chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran, được áp đặt từ ngày 13/4, cùng những điều khoản liên quan tới eo biển Hormuz cũng đã được bàn tới.
Sau khi Mỹ - Israel phát động cuộc chiến nhằm vào Iran ngày 28/2, Tehran đã chặn phần lớn hoạt động vận tải trên eo biển Hormuz. Iran cũng áp đặt thu phí đối với tàu thuyền đi qua tuyến đường thủy trọng yếu này. Nước này hiện chỉ cho phép một lượng nhỏ tàu thuyền đi qua eo biển mỗi ngày, đồng thời yêu cầu các tàu phải xin phép IRGC trước khi di chuyển qua.
Thị trưởng Moscow Sergey Sobyanin ngày 20.7 cho biết hơn 400 máy bay không người lái (UAV) đã được phát hiện bay về phía tỉnh Moscow từ tối 19.7 đến sáng 20.7. Hầu hết số đó đã bị ngăn chặn từ xa và tổng cộng 85 chiếc bị bắn rơi khi áp sát thủ đô Nga, ông Sobyanin nói.
Tỉnh trưởng Moscow Andrey Vorobyov thông báo có 10 người bị thương trong đợt tấn công. Theo TASS, đây là một trong những vụ tấn công lớn nhất trong nhiều năm tại Moscow. Trước đó hai ngày, Ukraine tấn công làm cháy kho hàng của hãng thương mại điện tử Wildberries tại Moscow và tỉnh Tambov khiến nhiều người thiệt mạng, dẫn đến việc Nga phóng hàng chục tên lửa đạn đạo về phía Kyiv để đáp trả.
Trong một tuyên bố riêng, Bộ Quốc phòng Nga nói rằng lực lượng phòng không đã ngăn chặn và phá hủy 381 UAV của Ukraine từ tối 19.7 đến sáng 20.7. Các UAV bị ngăn chặn trên các vùng lãnh thổ Nga, bán đảo Crimea, biển Azov và biển Đen.
Trong một vụ việc khác cùng ngày, quyền Tỉnh trưởng Belgorod của Nga, ông Alexander Shuvayev cáo buộc UAV Ukraine đã "cố tình tấn công" một chiếc xe buýt chở khách tại thành phố Shebekino tại tỉnh, khiến 5 người thiệt mạng và 23 người bị thương.
Tổng thống Volodymyr Zelensky xác nhận Ukraine đã tiến hành một đợt tấn công quy mô lớn vào lãnh thổ Nga vào rạng sáng 20.7, nhắm vào một kho dầu, các cơ sở hậu cần ở tỉnh Moscow và 6 tàu Nga trên biển Đen. Ông cho biết đây là hành động đáp trả các cuộc tấn công của Nga và nhằm gia tăng sức ép buộc Moscow chấm dứt xung đột.
Trong khi đó, Tư lệnh Lực lượng Hệ thống không người lái Ukraine Robert Brovdi cho biết UAV Ukraine đã tấn công 7 tàu thuộc "hạm đội bóng tối" của Nga, 7 cơ sở năng lượng tại Crimea do Nga kiểm soát và nhiều mục tiêu quân sự khác, bao gồm các hệ thống phòng không. Theo ông, chiến dịch phong tỏa Crimea đến nay cũng đã làm suy giảm khoảng 75% năng lực vận tải phà qua eo biển Kerch, một tuyến hậu cần quan trọng của Nga nối với bán đảo Crimea. Các tuyên bố này hiện chưa được xác minh độc lập.
Phía Ukraine không bình luận về con số thương vong do Nga đưa ra nhưng lâu nay nhấn mạnh không nhắm vào dân thường.
Ngày 20.7, Bộ Quốc phòng Nga cho biết quân đội nước này tiếp tục tấn công các cảng được sử dụng để hỗ trợ quân đội Ukraine trong đêm.
Theo bộ này, các loại vũ khí chính xác phóng từ trên không và UAV đã đánh trúng các kho chứa nhiên liệu và dầu nhờn tại cảng Odessa, vốn được cho là phục vụ lực lượng vũ trang Ukraine.
Bộ Quốc phòng Nga cũng tuyên bố lực lượng nước này đã tấn công các địa điểm lắp ráp và cất giữ xuồng không người lái của hải quân Ukraine, cùng các khu vực triển khai lực lượng của Ukraine trong 24 giờ qua, theo TASS.
Giới chức địa phương Ukraine ngày 20.7 cho biết các cuộc tấn công của Nga trong vòng 24 giờ đã khiến ít nhất 14 người thiệt mạng và 162 người bị thương trên khắp Ukraine. Những vụ tấn công gây thương vong nặng nề nhất được ghi nhận tại các tỉnh Zaporizhzhia và Kharkiv.
Theo Không quân Ukraine, Nga đã phóng 2 tên lửa dẫn đường Kh-59/69 từ bán đảo Crimea do Nga kiểm soát cùng 94 UAV tấn công kiểu Shahed vào rạng sáng. Một tên lửa và 9 UAV đã đánh trúng 9 mục tiêu, trong khi quả tên lửa còn lại không tới được mục tiêu.
Nga không bình luận về con số thương vong nhưng lâu nay nhấn mạnh không nhắm vào dân thường.
Một cuộc biểu tình đã diễn ra tại Kyiv vào ngày 20.7 nhằm phản đối quyết định của Tổng thống Volodymyr Zelensky về việc cách chức cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov trong khi vẫn giữ tướng Oleksandr Syrsky ở cương vị Tổng tư lệnh quân đội.
Sau cuộc biểu tình này, các nhà tổ chức cho biết sẽ tạm dừng các hoạt động biểu tình trong 3 ngày. Thông tin được cựu binh Dmytro Koziatynskyi, một trong những người tổ chức phong trào, chia sẻ với tờ The Kyiv Independent.
Người dân Ukraine đã biểu tình liên tục mỗi ngày kể từ ngày 16.7 để phản đối việc ông Fedorov - một trong những quan chức cấp cao trẻ tuổi và được ủng hộ nhiều nhất của nước này - bị miễn nhiệm. Trong thời gian giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng, ông Fedorov đã triển khai nhiều sáng kiến nổi bật, bao gồm các chương trình cải cách và tăng cường năng lực quân sự cho Ukraine.
Các cuộc biểu tình đã thu hút hàng ngàn người tham gia tại Kyiv, cũng như những đợt xuống đường quy mô nhỏ hơn ở nhiều thành phố khác trên khắp Ukraine.
Theo ông Koziatynskyi, phong trào hiện có 2 yêu cầu rõ ràng: phục chức cho ông Mykhailo Fedorov và miễn nhiệm tướng Oleksandr Syrsky.
"Chúng tôi đã đặt ra thời hạn đến thứ sáu [ngày 24.7] để các yêu cầu của mình được đáp ứng. Sự kiện hôm nay không phải là một cuộc biểu tình - mà là một hành động tập trung vào các yêu cầu của chúng tôi. Sau đó sẽ có một khoảng thời gian tạm ngừng 3 ngày cho đến thứ sáu. Và nếu các yêu cầu của chúng tôi được đáp ứng vào ngày đó, chúng tôi sẽ dừng lại", ông Koziatynskyi cho biết.
Văn phòng Tổng thống Ukraine chưa bình luận. Việc tạm ngừng biểu tình diễn ra trong bối cảnh Tổng thống Zelensky được cho là đang cân nhắc cách chức ông Syrsky. Một nguồn tin am hiểu vấn đề nói với The Kyiv Independent rằng quyết định có thể được đưa ra trong thời gian tới.
