Các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống với tốc độ chóng mặt, vượt xa khả năng thấu hiểu của chúng ta. Đáng lo ngại hơn, trong khi con người ngày càng mù mờ về cách AI hoạt động, thì AI lại đang thấu hiểu hành vi của con người sâu sắc hơn bao giờ hết.
Đây là lời cảnh báo đanh thép vừa được Giám đốc khoa học của Microsoft, Eric Horvitz, và nhà nghiên cứu Robert West từ Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ (EPFL) đưa ra trong một bài xã luận trên tạp chí khoa học danh tiếng Science.
Các tác giả chỉ ra ba lĩnh vực chính mà AI đang ngày càng trở nên khó nắm bắt đối với nhận thức của nhân loại:
Thứ nhất là sự trỗi dậy của việc AI tự thiết kế AI. Các hệ thống AI đang ngày càng đảm nhận việc thiết kế và cải tiến các AI khác. Quá trình này diễn ra với tốc độ vượt xa khả năng nắm bắt của con người và hoạt động trong “những không gian đa chiều chống lại trực giác”.
Dù hiệu suất của hệ thống tăng lên, con người lại phải chật vật để hiểu được tại sao hoặc bằng cách nào chúng làm được như vậy.
Thứ hai là sự giao tiếp nội bộ giữa các AI. Các tác nhân AI hiện đang hình thành những hệ sinh thái đa tác nhân ở quy mô lớn. Giao tiếp nội bộ giữa chúng có thể dần chệch hướng khỏi ngôn ngữ và tư duy của con người, khiến chúng ta ngày càng bất lực trong việc giải mã.
Thứ ba là việc AI “đọc vị” con người. Bằng cách phân tích lượng dữ liệu khổng lồ từ các tương tác, AI đang hiểu chúng ta hơn cả chính chúng ta, tạo ra một tình thế hoàn toàn bất đối xứng.
Các tác giả viết: “Thông qua tương tác liên tục, chúng có thể xây dựng các mô hình ngày càng chi tiết về hành vi và tâm lý con người, nắm bắt không chỉ các sở thích mà còn cả những động lực tiềm ẩn như nỗi sợ hãi, sự không chắc chắn và nhu cầu thuộc về xã hội”.
Điều gì sẽ xảy ra khi AI vượt quá ngưỡng hiểu biết của con người? Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu không có các biện pháp đối phó mạnh mẽ, sự mờ mịt này có thể tạo ra những hệ thống AI đầy quyền năng nhưng con người không thể quản trị.
Khi sự mất cân bằng này xảy ra, quyền tự chủ cá nhân, quá trình ra quyết định dân chủ và niềm tin vào các thể chế đều có thể bị đe dọa.
Nguy hiểm hơn, khi AI quá hiểu con người, chúng có thể chỉ đưa ra những kết quả phản ánh kỳ vọng của chúng ta thay vì thực tế – nói cách khác là chỉ nói những gì con người muốn nghe. Nếu không hiểu rõ AI, chúng ta thậm chí sẽ không nhận ra điều này đang xảy ra.
Các tác giả cảnh báo: “Tinh vi hơn là khả năng chúng ta sẽ dần mất đi hứng thú trong việc thấu hiểu và dẫn dắt AI. Khi các hệ thống AI gắn chặt vào môi trường của con người, chúng có thể đáp ứng các sở thích nhưng đồng thời cũng định hình chúng.
Các hệ thống được tối ưu hóa để thu hút sự tương tác hoặc sự tán thành có thể làm giảm ma sát và làm nản lòng sự giám sát. Theo thời gian, sự tò mò và hoài nghi có thể xói mòn, dẫn đến sự bỏ mặc và chấp nhận”.
Dù bức tranh tương lai có vẻ u ám do sự lan rộng không kiểm soát của AI hiện nay, các tác giả khẳng định vẫn còn hy vọng để giữ cho AI nằm trong vòng kiểm soát.
Giới nghiên cứu cần tập trung buộc các hệ thống AI phải giải thích được các lựa chọn thiết kế và hoạt động nội bộ của chúng theo cách mà con người có thể hiểu được. Điều này bao gồm việc phát hiện sự sai lệch trong ngôn ngữ do AI tạo ra và khen thưởng cho những giao tiếp mà con người có thể diễn giải.
Ngoài ra cần có các khung đánh giá động, mô phỏng môi trường thực tế để liên tục kiểm tra các mô hình AI, thay vì chỉ dùng các bài kiểm tra tĩnh.
Nhấn mạnh tầm quan trọng sống còn của việc duy trì quyền tự chủ và khả năng chất vấn AI, các tác giả kết luận: “Chỉ theo dõi cách các hệ thống AI hành xử là không đủ. Chúng ta cũng phải hiểu cách chúng định hình các mục tiêu và phán đoán của con người, đồng thời đảm bảo rằng mọi người giữ được năng lực và động lực để đặt câu hỏi, kiểm toán và dẫn dắt chúng”.
"Nền tảng của quan hệ đối tác là sự liên kết về lợi ích quốc gia", Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth ngày 30/5 phát biểu tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore. Ông cho biết Mỹ sẽ áp dụng cách tiếp cận mạnh mẽ, thầm lặng và rõ ràng với các liên minh.
Bộ trưởng Hegseth ca ngợi các quốc gia như Philippines, Australia, Indonesia, Malaysia, Singapore vì chủ động chia sẻ gánh nặng quốc phòng và tham gia liên minh. Ông cũng đánh giá cao một số đối tác của Mỹ trong khu vực đã cải thiện năng lực quốc phòng, nâng cao khả năng sẵn sàng chiến đấu.
Đề cập đến Trung Quốc, ông Hegseth nhận định Washington và Bắc Kinh đang duy trì mối quan hệ chặt chẽ nhất sau nhiều năm, song cho rằng có lo ngại ở châu Á - Thái Bình Dương về việc Trung Quốc "tăng cường sức mạnh quân đội, mở rộng hoạt động quân sự trong và ngoài khu vực".
Ông cho hay Mỹ tìm kiếm "sự cân bằng quyền lực có lợi và bền vững", trong đó không quốc gia nào có thể áp đặt hoặc "đe dọa đến an ninh, thịnh vượng hoặc các đồng minh của Mỹ".
"Mục tiêu của chúng tôi là nền hòa bình tốt đẹp. Mỹ là một quốc gia Thái Bình Dương, chúng tôi kiên quyết yêu cầu Trung Quốc tôn trọng lập trường lâu dài của mình ở khu vực", ông Hegseth nói.
Bộ trưởng Hegseth cũng chỉ trích các nước châu Âu, cho rằng đồng minh của Mỹ tại đây đã không làm tròn trách nhiệm của mình. Theo ông, châu Âu trong thời gian quá dài đã phụ thuộc nhiều vào sức mạnh quân sự Mỹ, "nhiều đồng minh và đối tác để cho năng lực quốc phòng của chính họ suy yếu".
Ông Hegseth nói Mỹ yêu cầu các đồng minh và đối tác chi 3,5% GDP cho quốc phòng, thêm rằng Washington sẽ ưu tiên hợp tác với "những đồng minh kiểu mẫu này".
"Chúng tôi sẽ đưa các quốc gia đó lên hàng đầu, đẩy nhanh việc bán vũ khí, hợp tác sâu rộng trên lĩnh vực công nghiệp, mở rộng chia sẻ thông tin tình báo và những điều khác mang lại lợi ích cho nhiều bên", ông cho biết.
Bộ trưởng Hegseth cảnh báo nếu các đồng minh từ chối tăng cường nỗ lực và gánh vác trách nhiệm phòng thủ chung, những nước này sẽ đối mặt với thay đổi rõ ràng trong cách Mỹ làm việc với họ.
Ông khẳng định "nước Mỹ trên hết không có nghĩa là chỉ có nước Mỹ", đồng thời nhấn mạnh rằng các liên minh là mối quan hệ đối tác thật sự, được đánh giá bằng sức mạnh và năng lực chủ quyền mà mỗi thành viên mang lại.
Đây là lần thứ hai ông Hegseth phát biểu tại Shangri-La. Năm ngoái, ông nêu thông điệp cứng rắn với Trung Quốc, đặc biệt liên quan tới vấn đề Đài Loan. Bài phát biểu năm nay của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ được coi là mềm mỏng hơn đáng kể, sau khi Tổng thống Donald Trump thăm Trung Quốc cách đây hai tuần.
Trong bài phát biểu này, ông Hegseth không đề cập tới chiến sự Ukraine hay Iran. Ông cũng không bình luận về thương vụ vũ khí của Mỹ với đảo Đài Loan, chỉ nói rằng quan điểm của Mỹ với Đài Loan "không thay đổi".
Đối thoại Shangri-La là diễn đàn an ninh, quốc phòng có ảnh hưởng hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương do IISS, viện nghiên cứu có trụ sở tại Anh, sáng lập từ năm 2002.
Diễn đàn là dịp để lãnh đạo các nước châu Á - Thái Bình Dương chia sẻ tầm nhìn và trao đổi về những vấn đề chiến lược, xây dựng lòng tin và hợp tác chiến lược, phản ánh góc nhìn đa chiều về an ninh, quốc phòng.
Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 diễn ra ngày 29-31/5 tại Singapore với sự tham gia của hơn 550 đại biểu đến từ các cơ quan an ninh và quốc phòng của 44 quốc gia.
Đoàn Trung Quốc năm nay chủ yếu gồm các chuyên gia, học giả Quân Giải phóng Nhân dân (PLA), không có mặt Bộ trưởng Quốc phòng Đổng Quân. Đây là năm thứ hai liên tiếp Trung Quốc không cử Bộ trưởng Quốc phòng tham dự sự kiện.
"Tiền đồn ở al-Nukhaib chỉ là cơ sở duy nhất bị phát hiện tới nay", nghị sĩ Iraq Hassan Fadaam cho biết hôm 17/5, đề cập đến căn cứ mà Wall Street Journal nhắc đến trước đó 8 ngày.
New York Times cùng ngày dẫn lời các quan chức Iraq giấu tên xác nhận sự tồn tại của căn cứ thứ hai ở khu vực sa mạc phía tây, song không cung cấp vị trí cụ thể. Một quan chức địa phương nói rằng Israel đã bí mật xây dựng căn cứ bí mật trên lãnh thổ Iraq từ cuối năm 2024 để chuẩn bị cho xung đột trong tương lai.
Cơ sở của Israel gần thị trấn al-Nukhaib suýt bị lộ hồi đầu tháng 3 khi Awad al-Shammari, người chăn cừu 29 tuổi, phát hiện hoạt động bất thường và báo cáo cho bộ chỉ huy quân sự trong khu vực về "binh sĩ, trực thăng và lều trại tập trung quanh một đường băng".
3 nhân chứng nói xe của al-Shammari bị một trực thăng truy đuổi và liên tục nã đạn tới khi phương tiện dừng lại. Amir al-Shammari, em họ của Awad al-Shammari, cho biết đã tìm người thân trong hai ngày trước khi gặp những người chứng kiến cái chết của anh.
"Họ thông báo rằng một xe bán tải bị cháy rụi giống hệt xe của Awad, nhưng không ai dám tiếp cận. Khi đến nơi, chúng tôi thấy chiếc xe và thi thể cháy rụi bên trong", Amir kể lại.
Một ngày sau khi Amir al-Shammari thông báo về hoạt động quân sự, Bộ chỉ huy Tác chiến Liên hợp của quân đội Iraq điều động đơn vị trinh sát tới hiện trường. Khi tới nơi, đơn vị này bị tấn công và phải rút lui sau khi một binh sĩ thiệt mạng, hai người bị thương và hai xe cơ giới bị phá hủy.
Các quan chức an ninh Iraq cố gắng tìm hiểu chuyện gì đã xảy ra. Nỗ lực của họ liên tục bị cản trở bởi các chỉ huy quân sự, những người nói rằng đây không phải vấn đề nghiêm trọng, theo hai quan chức cấp cao.
Bộ chỉ huy Tác chiến Liên hợp quân đội Iraq cũng công khai thông báo binh sĩ nước này bị "lực lượng nước ngoài" tấn công và khiến nại lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
Tướng Abdul-Amir Yarallah, Tham mưu trưởng lực lượng vũ trang Iraq, đã gọi cho đại diện quân đội Mỹ. "Quân đội Mỹ tuyên bố đây không phải là lực lượng của họ. Do đó, chúng tôi nhận định đây là quân đội Israel", tướng Ali al-Hamdani, lãnh đạo Bộ tư lệnh Tây Euphrates, cho biết.
Căn cứ Israel ở al-Nukhaib không còn hoạt động, chưa rõ tình trạng của cơ sở còn lại.
Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) chưa bình luận về thông tin trên.
Thông tin về các tiền đồn Israel tại Iraq hé lộ cách mà nước này có thể không kích đối thủ Iran ở cách xa 1.600 km. Căn cứ tại Iraq cho phép các đơn vị Israel áp sát chiến trường hơn, rút ngắn thời gian phản ứng và bổ sung phương án xâm nhập lãnh thổ đối phương.
Ramzy Mardini, người sáng lập công ty tư vấn rủi ro Geopol Labs có trụ sở tại Trung Đông, cho rằng những tiền đồn này đặt ra nguy cơ lớn đối với vị thế cân bằng của Iraq, vốn đã lung lay trong xung đột.
"Hợp tác với Mỹ hiện nay có thể bị Iran coi là liên minh với Israel. Nếu xung đột tiếp diễn, điều này có thể trở thành lý do để Iran can thiệp quân sự trực tiếp hơn nữa vào Iraq, cũng như là cớ để các nhóm dân quân do Tehran hậu thuẫn từ chối giải giáp", ông nói.
Hãng thông tấn Reuters hôm 28/5 dẫn 4 nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết các điều khoản thỏa thuận gồm gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, dỡ bỏ hạn chế đối với hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, trong lúc các nhà đàm phán giải quyết những vấn đề khó khăn như chương trình hạt nhân của Tehran. Mỹ cũng sẽ ngừng chiến dịch phong tỏa cảng biển, dỡ bỏ một số lệnh cấm vận Iran.
Dù vậy, Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa phê duyệt thỏa thuận, theo các nguồn tin.
Các hãng tin lớn khác như AFP, AP và CNN cũng đưa ra thông tin tương tự. Theo trang Axios, bản ghi nhớ còn kèm yêu cầu rằng Iran sẽ gỡ toàn bộ thủy lôi trong vòng 30 ngày.
Nếu thỏa thuận được lãnh đạo hai nước phê duyệt, đây sẽ là bước tiến lớn nhất để hướng tới hòa bình kể từ khi xung đột Trung Đông bùng phát hôm 28/2.
"Rất khó để nói chính xác khi nào và liệu Tổng thống Mỹ có ký bản ghi nhớ hay không. Chúng tôi đang trao đổi qua lại về một vài vấn đề ngôn từ", Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho hay.
Dù nhấn mạnh đã đạt được tiến triển, ông Vance tiết lộ một số điểm chính về chương trình hạt nhân Iran vẫn chưa được thống nhất.
"Có một vài vấn đề, như kho uranium làm giàu cao và hoạt động làm giàu uranium. Chúng tôi đang trao đổi với Iran và cho rằng họ đang đàm phán một cách thiện chí, ít nhất là đến thời điểm hiện tại. Hy vọng chúng tôi sẽ tiếp tục đạt tiến triển và Tổng thống sẽ ở vị thế có thể phê chuẩn thỏa thuận, song rõ ràng điều đó vẫn chưa được quyết định", Phó tổng thống Mỹ cho hay.
Ông Vance thêm rằng "không thể đảm bảo" sẽ đạt được thỏa thuận như vậy, nhưng bày tỏ lạc quan về triển vọng này.
Trong cuộc họp báo ở Nhà Trắng cùng ngày, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent từ chối xác nhận chi tiết về thỏa thuận sơ bộ được cho là đã nhất trí với Iran. Dù vậy, ông lưu ý mọi thỏa thuận đều cần đáp ứng yêu cầu của Tổng thống Trump rằng Iran phải giao nộp kho uranium làm giàu cao, cam kết không theo đuổi vũ khí hạt nhân và mở cửa eo biển Hormuz.
Trong khi đó, hãng thông tấn Tasnim của Iran dẫn một nguồn tin thân cận với đoàn đàm phán cho biết nội dung thỏa thuận vẫn chưa được hoàn tất hay xác nhận.
Kể từ giữa tháng 3, Tổng thống Trump đã nhiều lần tuyên bố xung đột sắp kết thúc, dù hai bên hầu như không có động thái công khai nào cho thấy sắp đạt được đồng thuận.
Iran kêu gọi dỡ bỏ lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng ở nước ngoài và Mỹ rút quân khỏi khu vực. Washington kêu gọi Tehran chấm dứt chương trình hạt nhân, dù Iran cho rằng chương trình này nhằm mục đích hòa bình.
Iran nói rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải có điều khoản về chấm dứt các cuộc tấn công của Israel ở Lebanon, song giao tranh vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Israel tuyên bố đã nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng của lực lượng Hezbollah ở thành phố miền nam Tyre, cũng như tập kích thủ đô Beirut.
Mỹ và Iran hôm 28/5 cũng cáo buộc nhau vi phạm lệnh ngừng bắn, trong đó Tehran phóng tên lửa vào căn cứ của đối phương trong khu vực để đáp trả cuộc tập kích của Washington nhằm vào thành phố Bandar Abbas.
