“Là một người làm HR lâu năm trong môi trường đa quốc gia, nơi văn hóa doanh nghiệp được xây dựng trên sự văn minh, tôn trọng con người và tính chuyên nghiệp, tôi thực sự phản đối việc đưa ra những phản hồi tiêu cực, thiếu kiểm chứng hoặc đưa tiếng xấu sau khi nhân viên đã nghỉ việc.
Ở các công ty đa quốc gia uy tín, nguyên tắc rất rõ ràng: không ai được tự ý chia sẻ nhận xét về nhân viên cũ, dù tích cực hay tiêu cực, dưới danh nghĩa công ty, qua email công ty, giấy có letterhead, hoặc bất kỳ hình thức nào khiến người nhận hiểu đó là quan điểm chính thức của tổ chức. Kể cả khi nhân viên từng vi phạm kỷ luật hoặc bị chấm dứt hợp đồng, thông tin cung cấp ra bên ngoài cũng chỉ giới hạn ở các dữ liệu khách quan như chức danh, thời gian làm việc và xác nhận quá trình công tác. Mọi nhân viên rời đi đều cần được đối xử theo một tiêu chuẩn nhất quán và tôn trọng.
Những quy định này không phải tự nhiên mà có. Các tập đoàn đa quốc gia sau hàng chục, thậm chí hàng trăm năm hoạt động ở nhiều thị trường, chắc chắn đã trải qua rất nhiều bài học thực tế. Ngoài yêu cầu về bảo mật thông tin cá nhân và tuân thủ pháp luật, còn có một lý do rất con người: đã từng có nhiều trường hợp quản lý bắt nạt nhân viên khi còn làm việc, và khi nhân viên nghỉ rồi vẫn tiếp tục bắt nạt, ‘triệt đường sống’ bằng cách nói xấu hoặc đưa ‘reference check’ thiếu công bằng. Vì vậy, chọn sếp cũng quan trọng không kém chọn công ty. Một công ty tốt vẫn có thể mất người giỏi, và rất nhiều khi lý do nằm ở người quản lý trực tiếp.
Tôi từng chứng kiến nhiều nhân viên không có vấn đề gì về kỷ luật hay thành tích, nhưng chỉ vì không được lòng sếp cũ, khác quan điểm, hoặc từng là nạn nhân của chính trị nội bộ, mà bị đưa tiếng xấu khi chuyển sang cơ hội mới. Điều này đặc biệt dễ xảy ra trong những môi trường cạnh tranh cao, nhiều phe nhóm, hoặc nơi quyền lực của một số cá nhân không được kiểm soát đúng mức. Ở Việt Nam, ngành tài chính ngân hàng cũng không hiếm những câu chuyện như vậy.
>> Tôi mỏi mắt tìm ứng viên chấp nhận lương thấp 3 năm đầu
Không chỉ quản lý trực tiếp, đôi khi HR hoặc lãnh đạo cấp cao cũng tham gia vào việc ‘chơi xấu’ nhân viên cũ, nhất là khi người đó từng có quan điểm độc lập hoặc không thuộc nhóm lợi ích nào đó. Có trường hợp không ai hỏi, nhưng khi nghe tin nhân viên cũ chuẩn bị vào công ty mới, một số người lại chủ động tìm network để nói xấu sau lưng, ngăn cản hoặc gây ảnh hưởng. Đây là hành vi thiếu chuyên nghiệp, thiếu công bằng và rất phản cảm.
Tôi từng phải đứng ra bảo vệ một nhân viên cũ trước công ty tuyển dụng mới, với tư cách là HR đã từng làm ở công ty của nhân viên đó. Tôi dành nhiều thời gian để giải thích rằng các phản hồi tiêu cực họ nhận được mang tính chủ quan, xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân, bối cảnh nội bộ hoặc góc nhìn hạn chế của người cung cấp thông tin. Tôi làm điều đó không phải vì thiên vị, mà vì không muốn một người có năng lực và giá trị sống tốt bị mất cơ hội chỉ vì những đánh giá thiếu công tâm từ quá khứ. Đặc biệt trong thời đại AI đang làm thay đổi mạnh mẽ thị trường lao động, việc cố tình đánh tiếng xấu để cản đường mưu sinh của người khác là điều rất phản cảm và ác.
‘Reference check’ đúng nghĩa chỉ nên là một nguồn tham khảo trong quy trình tuyển dụng. Nhà tuyển dụng đã có cả quá trình đánh giá ứng viên qua hồ sơ, phỏng vấn, bài kiểm tra, tương tác và cảm nhận trực tiếp về năng lực, thái độ, sự phù hợp. Vì vậy, không nên để một hoặc hai nhận xét từ người cũ trở thành yếu tố quyết định tuyệt đối. Mỗi người có một góc nhìn khác nhau, và không phải góc nhìn nào cũng khách quan, đầy đủ hoặc thiện chí.
Ngược lại, cũng có những ‘reference’ rất tốt nhưng chưa chắc phản ánh đúng năng lực thật. Có người được khen vì là ‘người cùng phe’, biết chiều ý sếp, hoặc đơn giản là vì sếp muốn đẩy đi do thành tích kém, sắp tái cơ cấu, hoặc không còn phù hợp. Thậm chí có trường hợp khi được hỏi về một nhân viên cũ, người quản lý lại nhân cơ hội nói xấu người này và giới thiệu một nhân viên khác mà họ đang muốn ‘đẩy đi’, khen ngợi đủ điều để bên ngoài tuyển giúp. Tôi từng gặp vài trường hợp thực tế như vậy.
Vì thế, các công ty chuyên nghiệp cần nhìn nhận lại cách sử dụng ‘reference check’. Nếu nghe ‘tiếng xấu’ rồi vội từ chối, họ có thể đánh mất những ứng viên trung thực, có năng lực và giá trị cốt lõi tốt. Nếu nghe ‘tiếng tốt’ rồi quá tin tưởng, họ cũng có thể tuyển nhầm những người thành tích yếu, giỏi lấy lòng hoặc từng là một phần của những nhóm lợi ích không lành mạnh.
Tất nhiên, vẫn có nhiều quản lý và đồng nghiệp cũ đưa ra nhận xét công tâm, tử tế và có trách nhiệm. Nhưng vì ‘reference check’ có thể bị ảnh hưởng bởi cảm tính, chính trị nội bộ, mâu thuẫn cá nhân hoặc động cơ không minh bạch, nên nó chỉ nên là một kênh tham khảo bổ sung, không phải cơ sở then chốt để quyết định tuyển hay không tuyển một người.
Một tổ chức văn minh không nên góp phần kéo dài sự bất công sau khi một nhân viên đã rời đi. Và một nhà tuyển dụng chuyên nghiệp cũng không nên vô tình trở thành nạn nhân của những vấn đề chính trị nội bộ từ công ty khác”.
Trên đây là chia sẻ của độc giả DV về câu chuyện xác minh thông tin tham chiếu (reference check) – một thực hành tuyển dụng khá phổ biến hiện nay.
Theo báo cáo từ SHRM (Society for Human Resource Management), 92% nhà tuyển dụng sẽ kiểm tra chéo trong quá trình sàng lọc hồ sơ. Nếu năng lực làm việc là ưu tiên hàng đầu trong các cuộc phỏng vấn 1-1, thì thái độ làm việc mới là điều mà nhà tuyển dụng quan tâm nhất trong Reference Checking. Thực tế, đánh giá từ công ty cũ có thể ảnh hưởng tới 50% kết quả của nhà tuyển dụng. Một người hoàn toàn có thể đánh mất công việc mới chỉ vì nhận đánh giá tiêu cực từ sếp cũ. Điều đó đặt ra dấu hỏi về thực trạng đánh giá cảm tính theo kiểu “tận diệt nhân sự”.
"Tôi rất tâm đắc với một câu chuyện có nội dung chính như sau: người bố dẫn con trai vào một quán kem. Tiệm phục vụ 31 vị kem khác nhau. Người cha hỏi con 'thích món nào nhất?', nhưng đứa bé không biết lựa chọn thế nào? Thấy vậy, người cha nói rằng: 'Để biết được món mình thích nhất trong 31 vị kem, thì trước hết con phải thử hết tất cả chúng đã'.
Cho nên, muốn biết mình thích công việc gì, mỗi người cứ phải thử trước đã. Ở đây không phải là đầu tư mạnh ngay từ đầu, mà chỉ cần trải nghiệm vài tiếng làm thêm là được. Hãy thử xem bạn có thấy vui khi làm nó lâu dài hay không, có thực sự thích không? Nếu một ngày bạn thấy công việc đó như gánh nặng kéo mình xuống, thay vì làm bạn hứng khởi mỗi ngày để thức dậy, thì hãy mạnh dạn chuyển việc.
Bản thân tôi trong 10 năm qua cũng đã làm đủ loại công việc. Tôi từng làm nhân viên văn phòng nhưng thấy chán nên nhảy ra kinh doanh sữa hạt. Làm chủ được năm tháng tôi lại nghỉ, và đi học nghề may. Ba tháng sau, tôi nghỉ tiếp và đi bán nước ép trái cây. Sau ba tháng, tôi hết chịu nổi nên mua máy ảnh để làm thợ chụp ảnh sản phẩm trong bốn tháng tiếp theo trước khi phải nghỉ vì chán.
Tôi nhận ra rằng, trong 10 năm đó, có một việc tôi luôn làm mà không thấy chán, đó là học ngoại ngữ. Mặc dù chưa phải tới mức quá giỏi vì trước giờ tôi nghĩ đó không phải thứ mình thích. Giờ thì tôi biết mình thực sự thích ngoại ngữ, nên ngày nào cũng học, cũng xem phim, nghe nhạc nước ngoài. Mỗi khi đi làm về, tôi lại ngồi học 3-4 tiếng. Thay vì thấy mệt, tôi lại rất vui sau mỗi buổi học như thế. Và tôi đã tìm ra việc mình muốn làm, đó là giáo viên ngoại ngữ".
Đó là chia sẻ của độc giả Ranh về câu chuyện chọn nghề theo đam mê. Giữa vô vàn lựa chọn nghề nghiệp trong cuộc sống, không ít người từng hoang mang trước câu hỏi: "Mình thực sự phù hợp với công việc nào?". Có người sớm tìm được hướng đi, nhưng cũng có người phải trải qua nhiều lần thử sức, thay đổi và thất bại mới nhận ra điều mình thật sự yêu thích. Thực tế cho thấy, đam mê không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay từ đầu, mà đôi khi chỉ được khám phá sau những trải nghiệm.
>> Kỹ sư 'việc nhẹ lương cao' ngày gồng 8 tiếng vì không đam mê
Đồng tình với quan điểm trên, bạn đọc Sơn Hải kể về trường hợp của bản thân:"Đúng là phải thử hết mới biết mình hợp và thích làm việc gì. Tôi cũng từng học kỹ thuật theo định hướng của gia đình. Tôi xác định ngay từ năm nhất đại học rằng sẽ không theo nghề đó đến cùng. Lúc đó, tôi vẫn học vì chưa biết mình thực sự thích gì?
Đến cuối năm hai đại học, tôi mới bắt đầu mơ hồ có ý nghĩ muốn mở công ty riêng. Tất nhiên, tôi chưa biết sẽ kinh doanh gì? Chỉ là vì mỗi đi lên sàn chứng khoán, thấy mọi vác túi lớn, túi bé đi đầu tư, nên tôi cũng ước có công ty để người ta đầu tư như vậy.
Giờ đã gần 20 năm trôi qua, ước mơ của tôi đã sáng tỏ rất nhiều, vì trải qua rất nhiều ngành nghề, học đủ thứ để tìm đúng cái mình thích, đến khi tìm được rồi lại thiếu tiền và phải quay về cái nghề cũ - làm kỹ thuật. Tôi cố 'cày' để lấy vốn mở công ty. Nhưng buồn cười không hiểu sao tôi có thể leo lên tới vị trí Phó Giám đốc ở cái nghề mà mình không thích đó".
Trong nhiều năm làm nghề kiến trúc và nghiên cứu phong thủy khoa học, tôi gặp không ít người tìm đến với cùng một câu hỏi: "Anh xem giúp em, có phải nhà em có vấn đề về phong thủy không? Em bế tắc quá!".
Người thì công việc liên tục trục trặc. Người thì gia đình thường xuyên căng thẳng. Có người lại lo lắng vì sức khỏe giảm sút hoặc con cái gặp nhiều vấn đề trong học tập... Dường như mỗi khi cuộc sống xuất hiện biến cố, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến việc ngôi nhà của mình đang có vấn đề về phong thủy.
Nhưng sau hàng trăm lần kiểm nghiệm thực tế, tôi nhận ra một điều: rất nhiều trường hợp, thứ cần thay đổi đầu tiên không phải là ngôi nhà, mà là cách nhìn nhận vấn đề của chính người đang sống trong đó. Phong thủy xét cho cùng, là nghệ thuật tổ chức không gian sống hài hòa với quy luật tự nhiên, để con người sống khỏe hơn về thể chất và tinh thần. Nó không phải là chiếc đũa thần có thể giải quyết mọi khó khăn của cuộc sống.
Tôi từng đến khảo sát một căn biệt thự khá đẹp tại Quận 1, TP HCM. Phong thủy không quá xấu, thế nhưng chủ nhà luôn mang tâm lý nặng nề. Chuyện gì xảy ra họ cũng nghĩ theo hướng tiêu cực. Công việc gặp trở ngại thì cho rằng vận hạn. Vợ chồng có mâu thuẫn thì nghĩ do phong thủy xấu. Trong quá trình trò chuyện, tôi nhận thấy gia chủ chưa thực sự nhạy bén trong công việc, khá gia trưởng trong gia đình và có phần bảo thủ trong suy nghĩ.
Tôi từ chối thiết kế cải tạo phong thủy cho công trình này. Bởi tôi có thể điều chỉnh không gian sống, nhưng không thể thay đổi tư duy của một con người. Phong thủy có ba yếu tố: thiên thời, địa lợi và nhân hòa. "Thiên thời" là vận khí, là hoàn cảnh bên ngoài. Phong thủy ngôi nhà thuộc về "địa lợi". Còn "nhân hòa" đến từ sự nỗ lực và tu dưỡng bản thân của mỗi người. Cả ba yếu tố đều có vai trò nhất định, nhưng tôi luôn xem "nhân hòa" là yếu tố quan trọng nhất.
>> Nhà 'tối giản' thành 'tối tăm' vì thầy phong thủy bắt bịt hết cửa sổ
Trong một trường hợp khác, tôi tư vấn phong thủy cho một người đàn ông tại TP Thủ Đức. Ngôi nhà rất bình thường, thậm chí còn khá chật chội. Nhưng bước vào nhà, điều đầu tiên tôi cảm nhận được là tiếng cười, sự gắn kết và ấn tượng nhất là cách họ dạy con rất văn minh, biết tạo động lực cho con. Căn nhà ngột ngạt, thiếu ánh sáng và khí tự nhiên, khiến con cái không hứng thú học hành. Tôi làm mới lại không gian học, đục ô giếng trời, thay đổi vị trí ngồi sát cửa sổ, trang trí cây xanh, ngăn thêm vách cách âm cho phòng học.
Cuối học kỳ đó, con của họ đạt danh hiệu Học sinh giỏi sau nhiều năm chỉ có học lực trung bình. Thực ra, tôi không giúp bé có thành tích tốt ngay tức khắc, tôi không phải phù thủy. Tôi chỉ tạo môi trường học tập thoải mái, để khơi gợi cho bé bộc lộ hết khả năng. Kết quả này là do sự cố gắng của bản thân bé và sự động viên, hỗ trợ của gia đình.
Trong tâm lý học có thuật ngữ "Cognitive Reframing" (tái định khung nhận thức). Đây là quá trình thay đổi cách nhìn nhận một vấn đề theo hướng tích cực hơn, giúp giảm áp lực tâm lý, lấy lại sự bình tĩnh để nhìn thấy những cơ hội mới, từ đó chủ động hành động thay vì bế tắc trong hoàn cảnh.
Một người lỡ chuyến xe sẽ bực bội cả ngày vì cho rằng mình gặp xui xẻo. Người khác chỉ mỉm cười và đợi chuyến tiếp theo, vì họ nghĩ biết đâu sự chậm trễ này giúp họ tránh được một rủi ro nào đó dọc đường. Sự việc giống nhau, nhưng trải nghiệm cuộc sống lại hoàn toàn khác.
Khi đối diện với bệnh tật, đặc biệt là những căn bệnh nghiêm trọng, sự hoảng loạn thường khiến con người mất phương hướng. Ngược lại, sự bình tĩnh giúp họ chủ động điều trị, xây dựng lối sống lành mạnh và kiên trì hơn trên hành trình hồi phục. Tinh thần tích cực không phải là thuốc chữa bệnh. Nhưng nó giúp con người có thêm sức mạnh để đi qua bệnh tật.
Trong công việc cũng vậy. Nhiều người xem thất bại là dấu chấm hết. Nhưng phần lớn những doanh nhân thành công mà tôi từng có cơ hội tiếp xúc, đều nhìn thất bại như một khoản học phí để mua bài học kinh nghiệm. Họ dùng các kiến thức của bài học đó, để điều chỉnh chiến lược, tránh lặp lại sai lầm và tiếp tục bước về phía trước. Chính góc nhìn đó tạo nên sự thành công.
Tôi nhớ gia đình người phụ nữ ở Đồng Nai, từng than phiền rất nhiều về căn nhà nhỏ của mình. Chị luôn cảm thấy thua kém vì không sở hữu không gian rộng rãi như người khác. Chị muốn đổi nhà rộng hơn để phong thủy tốt hơn, nhưng chồng không chịu, vì tài chính không cho phép. Từ đó xảy ra mâu thuẫn của hai vợ chồng. Chị nhờ tôi đến kiểm tra phong thủy gia đạo.
Vài năm sau khi gặp lại tôi, chị tự hào chia sẻ: "Chính vì diện tích vừa phải nên các thành viên thường xuyên gặp nhau hơn. Những bữa cơm ít bị bỏ lỡ. Con cái trò chuyện với cha mẹ nhiều hơn. Khoảng cách giữa các thế hệ cũng gần gũi hơn. Giờ chị đã nhận ra, nhà lớn chưa chắc mang lại vui vẻ và nhà nhỏ cũng không đồng nghĩa với thiếu thốn. Chị hài lòng về cuộc sống hiện tại".
Từ lúc cải tạo phong thủy nhà chị tới nay, tôi chưa làm nhà chị rộng thêm mét vuông nào, nhưng phong thủy của chị đã thay đổi. Giá trị của không gian sống không chỉ nằm ở số mét vuông xây dựng, mà còn nằm ở những cảm xúc tích cực, được nuôi dưỡng bên trong nó.
Làm nghề kiến trúc và phong thủy càng lâu, tôi càng tin rằng yếu tố quan trọng nhất của một ngôi nhà không nằm ở hướng cửa, vị trí bếp, giường, bàn thờ hay số đo Lỗ Ban. Điều quan trọng nhất là nguồn năng lượng của những người đang sống bên trong.
Một căn nhà thường xuyên có tiếng cười, sự sẻ chia và lòng biết ơn, thường tạo cảm giác dễ chịu hơn nhiều so với một căn nhà đầy trách móc, căng thẳng và bi quan. Người xưa gọi đó là "nhân khí". Đó là một trong những yếu tố phong thủy mạnh mẽ nhất, mà chỉ chính mỗi người mới có thể tạo dựng và nuôi dưỡng.
Vì vậy, khi cuộc sống gặp khó khăn, đừng vội cho rằng mọi vấn đề đều xuất phát từ phong thủy của ngôi nhà. Bạn hãy thử nhìn lại chính mình trước. Biết đâu điều đầu tiên cần điều chỉnh không phải hướng nhà, mà là hướng suy nghĩ. Không phải cải tạo không gian sống, mà là thay đổi tâm thế sống - "tâm an vạn sự an".
Đọc bài viết "Tôi đánh giá một sao vì shipper giao hàng muộn 5 phút", tôi thấy nhiều người vẫn có cái nhìn chưa đúng với nghề giao hàng. Tôi làm shipper đã một thời gian, đủ lâu để hiểu rõ từng áp lực của công việc này. Với chúng tôi, mỗi đơn hàng là cơ hội để có thêm thu nhập giữa cuộc sống nhiều chi phí. Vì vậy, hễ có đơn là ai cũng muốn nhận thật nhanh, giao thật sớm để còn kịp chạy tiếp những đơn khác.
Đặc biệt, với những món ăn cần giữ nóng hay giữ lạnh, tôi luôn cố gắng tranh thủ từng phút, chỉ mong khách nhận được món đúng trạng thái ngon nhất. Nhưng thực tế không phải lúc nào việc giao hàng cũng suôn sẻ như những gì hiển thị trên ứng dụng. Khách chỉ thấy trạng thái "shipper đã đến quán và nhận đơn", chứ không biết rằng nhiều khi chúng tôi phải đứng đợi quán chế biến từ đầu. Có hôm tôi chờ 30 phút, thậm chí gần một tiếng mới lấy được đồ, nhưng vẫn phải kiên nhẫn, vì đã nhận đơn rồi thì không thể bỏ.
Chưa kể, nếu khách chọn dịch vụ giao tiết kiệm để giảm chi phí, hệ thống sẽ tự động ghép nhiều đơn. Điều đó đồng nghĩa với việc thời gian giao hàng kéo dài hơn. Trong khi đó, tình hình giao thông ở TP HCM thì ai cũng rõ: giờ cao điểm có khi chỉ qua một ngã tư mà mất 3-4 nhịp đèn đỏ, xe nhích từng chút một. Có những con hẻm định vị không chính xác, tôi phải vòng đi vòng lại nhiều lần, đặc biệt buổi tối tầm nhìn hạn chế, càng mất thời gian hơn.
Đến nơi giao hàng cũng chưa phải là xong. Không ít lần tôi phải đứng đợi khách 15-20 phút, còn chuyện chờ 5 phút gần như là "mặc định". Nhiều khách không nghe điện thoại, hoặc nghe rồi nhưng vẫn thong thả đi ra lấy đồ, bất kể trời nắng gắt hay mưa lớn. Có bữa tôi đứng dưới mưa, nhìn đồng hồ trôi từng phút mà không khỏi chạnh lòng, vì cảm giác thời gian của mình không được coi trọng.
>> Tôi làm thợ thu nhập gấp ba lần người bạn chạy xe ôm công nghệ
Tôi cũng từng giao cho khách nước ngoài, và trải nghiệm có phần khác. Phần lớn họ đã đứng đợi sẵn hoặc xuống nhận hàng rất nhanh. Tôi chia sẻ điều này không phải để so sánh hơn kém, mà chỉ là một quan sát cá nhân: đâu đó, vẫn có những thói quen ứng xử của một bộ phận người Việt với shipper chưa thực sự phù hợp.
Thực ra, tôi cũng từng là người đặt đồ ăn. Có lần, do không để ý cài đặt thông báo, tôi đã bỏ lỡ cuộc gọi của shipper khi quán hết món. Khi gọi lại, trong lòng tôi rất áy náy vì đã làm mất thời gian của người giao hàng. Từ đó, mỗi lần đặt đồ, tôi luôn chủ động theo dõi ứng dụng và xuống đợi sẵn. Chỉ một thay đổi nhỏ, nhưng tôi biết nó giúp người khác bớt đi một chút vất vả.
Tôi viết những dòng này không phải để phàn nàn hay trách móc. Nghề nào cũng có khó khăn riêng, và khách hàng cũng có những lý do của họ. Chỉ mong rằng, nếu có thể, mỗi người dành cho nhau thêm một chút thấu hiểu: để ý điện thoại khi đã đặt hàng, chủ động ra nhận sớm hơn, hoặc đơn giản là kiên nhẫn hơn khi biết shipper có thể đang kẹt xe hay phải chờ quán, cũng đừng vội vàng đánh giá 1 sao cho ai đó chỉ vì họ lỡ giao trễ vài phút.
Giữa cuộc sống vội vã và nhiều áp lực, đôi khi chỉ cần một chút cảm thông cũng đủ làm mọi thứ trở nên nhẹ nhàng hơn, cho cả người nhận hàng lẫn người đang chạy ngoài đường để kịp giao một bữa ăn.
