Người dùng lạc lối trong ma trận tin giả, tin sai sự thật
Vào tháng 5, một bài đăng trên tài khoản mạng xã hội “Chợ sạch” với nội dung “thóc phơi ngoài trời dưới thời tiết nắng nóng đã nổ thành bỏng” bất ngờ lan truyền mạnh, thu hút hàng nghìn lượt tương tác và bình luận.
Tuy nhiên, kết quả xác minh của cơ quan chức năng cho thấy đây là thông tin không có thật. Người đăng thừa nhận đã lấy hình ảnh từ mạng xã hội, chỉnh sửa rồi đăng tải nhằm thu hút sự chú ý.
Vừa qua, Công an tỉnh Cà Mau tiếp tục vào cuộc xác minh thông tin một trang mạng xã hội Facebook có tên “G.N.T.T” đăng tải nội dung “công an bắt cơ sở làm tôm khô từ cao su non, pha trộn hóa chất bị cấm cực độc”.
Bài đăng này khiến nhiều người tiêu dùng hoang mang, ảnh hưởng phần nào tới uy tín sản phẩm tôm khô truyền thống của địa phương.
Qua kiểm tra, rà soát toàn bộ các cơ sở sản xuất, kinh doanh trên địa bàn xã Cái Nước (Cà Mau), cơ quan chức năng xác định thông tin là sai sự thật và đã tiến hành mời một đối tượng trú tại Hà Nội lên làm việc để phục vụ công tác điều tra, xử lý.
Từ các tin đồn về bắt cóc trẻ em, thiên tai, dịch bệnh, an toàn thực phẩm cho đến những thông tin về doanh nghiệp, người nổi tiếng hay cơ quan nhà nước, nhiều nội dung chưa được kiểm chứng vẫn liên tục được chia sẻ và lan truyền với tốc độ chóng mặt.
Đáng chú ý, không ít thông tin được phát tán thông qua các fanpage, hội nhóm có lượng thành viên lớn.
Chỉ với một bài đăng giật gân hoặc gây sốc, thông tin có thể tiếp cận hàng trăm nghìn người trong thời gian ngắn, tạo ra những tác động tiêu cực đối với xã hội.
Đặc biệt, sự phát triển của AI tạo sinh khiến việc tạo ra hình ảnh, video hay nội dung giả mạo trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.
Người dùng vì vậy luôn bị đặt trong tình thế khó phân biệt thật – giả, dễ bị tiêm nhiễm bởi những thông tin thất thiệt, vô căn cứ.
Nhiều năm qua, tình trạng phát tán tin giả, tin sai sự thật có xu hướng ngày càng phức tạp. Thậm chí, “rage bait” (mồi nhử phẫn nộ) được Nhà xuất bản Đại học Oxford bình chọn là “Từ của năm 2025”.
Thuật ngữ phản ánh việc nhiều nội dung trên mạng xã hội được tạo ra nhằm gây tranh cãi, kích động cảm xúc để đổi lấy lượt xem và tương tác.
Hàng loạt chế tài xử phạt mới
Trong bối cảnh tin giả, tin sai sự thật ngày càng lan rộng trên mạng xã hội, Nghị định 174/2026/NĐ-CP đã bổ sung nhiều chế tài xử phạt nhằm tăng cường trách nhiệm của người sử dụng dịch vụ mạng xã hội, đặc biệt là chủ fanpage, chủ kênh nội dung và quản trị viên các hội nhóm trực tuyến.
Theo điểm a, khoản 1, Điều 95 của Nghị định, hành vi cung cấp hoặc chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân có thể bị phạt từ 20 đến 30 triệu đồng.
Đáng chú ý, Nghị định lần này quy định rõ trách nhiệm của chủ tài khoản, chủ fanpage, chủ kênh nội dung và người quản trị các hội nhóm trên mạng xã hội.
Cụ thể, chủ tài khoản, chủ kênh nội dung, chủ trang cộng đồng hoặc người quản trị nhóm cộng đồng có thể bị phạt từ 20 đến 30 triệu đồng nếu không thực hiện ngăn chặn hoặc gỡ bỏ các thông tin vi phạm pháp luật, thông tin ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác hoặc thông tin ảnh hưởng đến trẻ em khi có yêu cầu từ cơ quan có thẩm quyền.
Điều này đồng nghĩa với việc quản trị viên không còn đơn thuần là người tạo lập cộng đồng trực tuyến mà phải có trách nhiệm theo dõi, kiểm soát và phối hợp xử lý các nội dung vi phạm xuất hiện trên nền tảng do mình quản lý.
Đối với các hành vi nghiêm trọng hơn, mức phạt có thể tăng lên từ 30 đến 50 triệu đồng. Điển hình là hành vi đăng tải hoặc chia sẻ thông tin sai sự thật gây hoang mang trong Nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế – xã hội.
Bên cạnh mức xử phạt hành chính, Nghị định bổ sung các biện pháp khắc phục hậu quả. Theo đó, người vi phạm buộc phải gỡ bỏ các thông tin sai sự thật, gây nhầm lẫn hoặc các nội dung vi phạm pháp luật đã đăng tải.
Trong trường hợp thuộc nhóm vi phạm nghiêm trọng quy định tại khoản 2 Điều 95, cơ quan chức năng còn có thể áp dụng biện pháp buộc khóa tài khoản, trang cộng đồng, nhóm cộng đồng hoặc kênh nội dung vi phạm.
Theo Hãng tin AFP, nguồn tin cho biết Meta dự kiến sẽ cắt giảm khoảng 8.000 nhân viên, tương đương 10% lực lượng lao động trong bối cảnh công ty này đang đầu tư mạnh vào trí tuệ nhân tạo (AI).
Nhà đồng sáng lập kiêm CEO Meta, ông Mark Zuckerberg đang ưu tiên phát triển "siêu trí tuệ" trong cuộc đua AI với các đối thủ như Amazon, Google, Microsoft và OpenAI, hướng tới mục tiêu biến AI thành nguồn lợi.
Bên cạnh Meta, trong một động thái chưa từng có, thông tin hôm 23-4 cũng cho thấy Microsoft - công ty cũng đang rót hàng tỉ USD vào AI - đang cân nhắc cắt giảm nhân sự tại Mỹ thông qua chương trình nghỉ việc tự nguyện.
Theo kênh CNBC, khoảng 7% nhân viên tại Mỹ của tập đoàn này đủ điều kiện nhận đề nghị nghỉ việc, chủ yếu là những người ở cấp giám đốc trở xuống, có tổng cộng số năm làm việc và tuổi từ 70 trở lên.
Meta và Microsoft đều dự kiến công bố báo cáo tài chính quý vào tuần tới.
Trước đó, vào tháng 1, Meta công bố kết quả kinh doanh quý vượt kỳ vọng thị trường, với doanh thu tăng cùng với các khoản đầu tư vào AI. Tuy nhiên chi phí của công ty lên tới 35,15 tỉ USD, tăng 40% so với cùng kỳ năm trước. Chi phí vốn, bao gồm hạ tầng như trung tâm dữ liệu phục vụ AI, là 22,14 tỉ USD trong quý.
Meta dự báo chi phí vốn trong năm tài chính này sẽ ở mức 115 - 135 tỉ USD, chủ yếu do tăng đầu tư vào Meta Superintelligence Labs và hoạt động kinh doanh cốt lõi.
"Tôi mong đợi sẽ thúc đẩy siêu trí tuệ cá nhân cho mọi người trên toàn thế giới vào năm 2026", ông Zuckerberg nói trong cuộc họp công bố kết quả kinh doanh.
Theo nhà phân tích Dan Ives của Wedbush, Meta đang đẩy mạnh chi tiêu lên mức kỷ lục, ký kết hàng loạt thỏa thuận trị giá hàng tỉ USD với các đối tác AI, đồng thời khuyến khích nhân viên tăng năng suất bằng cách sử dụng các trợ lý AI cho lập trình và các nhiệm vụ khác.
Ông Ives cho rằng Meta có thể còn tiếp tục cắt giảm nhân sự trong năm nay như một phần của chiến lược nâng cao hiệu quả nhờ AI.
"Chúng tôi tin rằng đây là một phần trong chiến lược của Meta nhằm tận dụng AI để tự động hóa các công việc trước đây cần đến đội ngũ lớn, qua đó tinh gọn vận hành và giảm chi phí. Chúng tôi đánh giá tích cực những nỗ lực cắt giảm chi phí của ban lãnh đạo cho đến nay", ông Ives nhận định.
Theo NASA, người quan sát có thể kiểm tra kích thước Mặt Trăng bằng nhiều cách, ví dụ duỗi thẳng ngón trỏ và giơ lên cạnh Mặt Trăng để thấy móng tay và thiên thể này lớn tương đương nhau. Họ cũng có thể nhìn thiên thể này qua ống giấy, hoặc cúi xuống và nhìn ra phía sau giữa hai chân. Khi quan sát theo cách này, vệ tinh tự nhiên của Trái Đất sẽ không lớn như tưởng tượng. Một cách khác là chụp ảnh Mặt Trăng khi ở gần đường chân trời và khi ở trên cao. Nếu giữ nguyên mức zoom của camera, người chụp sẽ thấy Mặt Trăng có cùng chiều rộng trong cả hai bức ảnh.
Việc Mặt Trăng trông lớn hơn khi ở gần đường chân trời so với khi ở trên cao được gọi là ảo ảnh Mặt Trăng. Hiện tượng bí ẩn này đã gây bối rối cho các nhà thiên văn suốt hàng thiên niên kỷ và đến nay vẫn chưa có lời giải chính xác.
Theo Live Science, những cách lý giải đầu tiên đề cập đến tính chất khuếch đại của sương mù hoặc sự khúc xạ ánh sáng trong khí quyển. Aristotle, nhà bác học người Hy Lạp nổi tiếng vào thế kỷ 4 trước Công nguyên, cho rằng khi con người quan sát Mặt Trăng ở đường chân trời, ánh sáng phải đi qua lớp khí quyển dày hơn, khiến thiên thể này giãn nở giống như nhìn qua kính lúp. Tuy nhiên, ảnh chụp hiện đại bác bỏ giả thuyết này, cho thấy khúc xạ khiến Mặt Trăng bị bóp dẹt thay vì lớn hơn.
Nhà khoa học thần kinh Bart Borghuis tại Đại học Louisville cho biết, ảo ảnh Mặt Trăng có lẽ là "điều gì đó xảy ra bên trong não bộ" khi xây dựng nhận thức về kích thước.
Các nhà nghiên cứu khác cũng đưa ra nhiều lời giải thích về cách bộ não bị đánh lừa. Một giả thuyết là khi ở gần đường chân trời, Mặt Trăng được đặt tương phản với những vật thể nhỏ hơn như cây cối, tòa nhà. Tuy nhiên, theo nhà thiên văn Susanna Kohler, người phát ngôn của Hiệp hội Thiên văn Mỹ (AAS), Mặt Trăng trông vẫn lớn hơn ngay cả trên mặt phẳng như đại dương, cho thấy ảo ảnh còn chịu tác động từ nhiều yếu tố khác.
Giả thuyết được nhiều bằng chứng ủng hộ nhất và thường xuyên xuất hiện trong sách giáo khoa tập trung vào sự sai lệch trong cách con người dùng khoảng cách để cảm nhận kích thước. Borghuis cho biết, quá trình này gồm hai bước. Đầu tiên, võng mạc ghi nhận kích thước vật thể, sau đó người nhìn đánh giá kích thước, tính đến khoảng cách cảm nhận được từ vật thể đến bản thân.
Nguyên tắc nhận thức thị giác này gọi là Định luật Emmert và cũng có thể áp dụng với Mặt Trăng. Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Science, khi hình ảnh mô phỏng Mặt Trăng xuất hiện cuối đường chân trời, mọi người sẽ cảm nhận nó lớn hơn vì địa hình khiến nó có vẻ ở xa hơn. Ngược lại, khi hình ảnh Mặt Trăng hiển thị ở nơi không có địa hình, thiếu các chỉ báo về khoảng cách trực quan, ảo giác phóng đại thường biến mất.
Theo IFL Science, điều tương tự cũng xảy ra với ảo ảnh Ponzo nổi tiếng, trong đó hai đường thẳng ngang giống hệt nhau dường như có độ dài khác nhau do bối cảnh của những đường hội tụ xung quanh. Bối cảnh khiến não bộ nhận thức đường thẳng ngang phía trên ở xa hơn, mà theo logic của não, một vật thể ở xa hơn và có cùng kích thước biểu kiến thì phải lớn hơn.
Tuy nhiên, NASA cho rằng đây vẫn chưa phải lời giải thích hoàn hảo. Cơ quan này cho biết, các phi hành gia trên quỹ đạo cũng trải nghiệm ảo ảnh Mặt Trăng dù không có vật thể tiền cảnh để làm manh mối về khoảng cách. Điều đó cho thấy hiện tượng này còn nhiều nguyên nhân phức tạp hơn.
"Dù chưa có lời giải thích hoàn chỉnh về lý do con người nhìn thấy Mặt Trăng như vậy, chúng ta có thể đồng ý rằng Mặt Trăng khổng lồ là cảnh tượng tuyệt đẹp, dù thật hay ảo. Vì vậy, trước khi ai đó tìm ra chính xác điều gì đang diễn ra trong não, có lẽ tốt nhất hãy cứ tận hưởng ảo ảnh Mặt Trăng và những khung cảnh đầy cảm xúc, huyền ảo, đôi khi ma mị mà nó tạo ra", NASA viết.
Cách đây nửa năm, tôi đã ra nhà mạng chụp ảnh, quét khuôn mặt, lấy thông tin CCCD rồi. Mấy ngày qua tôi nghe nói các thuê bao phải truy cập VNeID để xác nhận SIM chính chủ nữa. Tôi đã mở ứng dụng nhiều lần nhưng Ví giấy tờ/Số điện thoại vẫn trống trơn? Vậy có phải nhà mạng chưa ghi nhận thông tin xác thực trước đó của tôi không?
