Bác sĩ Nguyễn Phối Hiền, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM – cơ sở 3, cho biết theo y học cổ truyền, các vị thuốc hoặc thảo mộc có tác dụng thanh nhiệt thường được dùng trong những trường hợp có biểu hiện thiên về nhiệt, thấp nhiệt hoặc có chỉ định phù hợp sau khi thăm khám. Điều này không có nghĩa là ai cũng dùng được, dùng lúc nào cũng đúng và dùng càng nhiều càng tốt.
“Nước thanh nhiệt sẽ có lợi khi sử dụng đúng cách và không thay thế nước thường. Dùng đúng thì có thể là một thức uống phù hợp trong những ngày nóng bức. Dùng sai thì một ly ‘nước mát’ cũng có thể làm cơ thể thêm khó chịu”, bác sĩ Hiền chia sẻ.
Dưới đây là một số sai lầm khi sử dụng nước thanh nhiệt có thể ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe:
Nước lọc vẫn là nguồn nước chính của cơ thể. Các loại trà thảo mộc, nước mát hoặc nước thanh nhiệt thường có hoạt chất sinh học nhất định. Một số loại có tính lợi tiểu, một số có tính mát hoặc hàn theo y học cổ truyền, một số lại có thể ảnh hưởng đến tiêu hóa nếu dùng nhiều. Vì vậy, không nên uống nước thanh nhiệt thay hoàn toàn nước lọc trong thời gian dài.
Không phải cứ thấy nóng trong người là tự uống nước mát liên tục. Theo y học cổ truyền, thanh nhiệt cần đúng người, đúng lúc và đúng tình trạng. Người có cơ địa hư hàn, dễ lạnh bụng, hay tiêu lỏng, ăn uống kém, tay chân lạnh hoặc huyết áp thấp có thể khó chịu khi dùng thường xuyên các loại nước có tính mát hoặc hàn.
Một số sản phẩm đóng chai được quảng cáo là mát gan, thanh nhiệt, giải độc, nhưng thành phần lại có nhiều đường. Uống thường xuyên sẽ làm tăng năng lượng nạp vào cơ thể, không có lợi cho người đang kiểm soát cân nặng, rối loạn đường huyết, gan nhiễm mỡ hoặc tăng triglyceride máu.
Nhiều người có thói quen nghe vị nào mát thì cho vào chung một ấm: rau má, nhân trần, atiso, rễ tranh, cam thảo, la hán quả, hạ khô thảo. Cách pha này nghe có vẻ “đủ bài”, nhưng lại khó kiểm soát liều lượng, tính vị và tác dụng của từng vị. Trong y học cổ truyền, phối ngũ dược liệu cần có nguyên tắc.
“Thải độc” là một cụm từ rất dễ gây hiểu nhầm. Cơ thể đã có gan, thận, phổi, ruột và da tham gia vào quá trình chuyển hóa, xử lý và đào thải các chất không cần thiết. Một ly nước mát không thể thay thế chức năng của các cơ quan này. Không nên hiểu đơn giản rằng cứ uống nước thanh nhiệt là cơ thể được “lọc sạch độc tố”.
Người đang điều trị các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tim mạch, tiểu đường, gan, thận… không nên tự ý uống nước thanh nhiệt hằng ngày. Một số dược liệu có thể tương tác với thuốc, vì vậy nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng thường xuyên.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, người bệnh gan, bệnh thận hoặc người có nhiều bệnh nền là nhóm cần cẩn trọng. Cơ thể của nhóm người này nhạy cảm hơn với thay đổi nước, điện giải, tiêu hóa và tác dụng của dược liệu.
Những ngày hè, lượng người đến các hồ bơi tăng đáng kể. Trong đó, không ít nhân viên văn phòng cho biết họ chọn bơi lội để cải thiện tình trạng đau mỏi cổ vai gáy sau nhiều giờ ngồi làm việc.
Tiến sĩ, bác sĩ Trần Bá Thoại - cố vấn chuyên môn Bệnh viện 199 (Bộ Công an, Đà Nẵng) - cho biết bơi lội từ lâu được xem là một dạng "thủy liệu pháp", kết hợp vận động và tác động của môi trường nước để hỗ trợ sức khỏe.
Theo ông, khi bơi, hầu hết các nhóm cơ trên cơ thể đều tham gia vận động, giúp thúc đẩy tuần hoàn máu, tăng cường chức năng tim mạch, hô hấp và hệ cơ xương khớp.
Đặc biệt, môi trường nước giúp giảm áp lực lên các khớp và cột sống so với nhiều hình thức vận động trên cạn. Nhờ đó người tập có thể vận động toàn thân nhưng vẫn hạn chế được tình trạng quá tải lên hệ vận động.
"Bơi lội hỗ trợ xương khớp hoạt động linh hoạt hơn, giúp giảm đau cơ, đau lưng và các biểu hiện khó chịu liên quan đến tình trạng ít vận động hoặc ngồi lâu một chỗ", bác sĩ Thoại cho biết.
Ngoài ra, việc vận động dưới nước còn góp phần thư giãn tinh thần, giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ. Đây cũng là những yếu tố giúp người làm việc văn phòng giảm cảm giác mệt mỏi sau ngày dài làm việc.
Theo thạc sĩ Lê Chí Hùng - Phó trưởng khoa giáo dục thể chất, Trường đại học Thể dục thể thao Đà Nẵng, bơi lội là môn vận động toàn thân rất tốt nhưng chưa có nhiều người tham gia do môi trường tập luyện đặc thù và tâm lý sợ nước.
Ông Hùng cho biết đối với các vấn đề cơ xương khớp, đặc biệt là người đau cổ vai gáy do ngồi lâu hoặc sai tư thế, bơi lội có lợi thế nhờ lực nâng của nước giúp giảm tải trọng lên các khớp nhưng vẫn duy trì được vận động toàn thân. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc nhiều vào kỹ thuật bơi.
Theo ông Hùng, người đau cổ vai gáy nên ưu tiên bơi ngửa hoặc bơi trườn sấp. Với hai kiểu bơi này, cơ thể nằm ngang trong nước, đầu nghiêng thở theo trục dọc cơ thể, hạn chế tạo áp lực lên vùng cổ.
Hiện nay, nhiều người mới học bơi thường được hướng dẫn bơi ếch đầu tiên vì dễ học, dễ thở và có khả năng sinh tồn cao hơn các kiểu bơi khác. Tuy nhiên, người đang gặp vấn đề cổ vai gáy cần đặc biệt chú ý đến tư thế đầu và cổ khi tập luyện.
Bơi ếch hoặc bơi bướm, thường xuyên ngẩng đầu quá cao khỏi mặt nước có thể ảnh hưởng đến vùng cổ vai gáy.
"Điều đặc biệt lưu ý là trước khi xuống nước cần khởi động trên cạn bằng các động tác kéo giãn phù hợp, để cơ thể thích nghi với vận động.
Trong quá trình tập luyện, người bơi nên duy trì cường độ vừa sức, không bơi quá nhiều thời gian ở một tư thế và có thể luân phiên giữa bơi ngửa với bơi trườn sấp. Người tập nên bơi nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng và thả lỏng cơ thể sau khi kết thúc buổi tập", ông Hùng khuyến nghị.
PGS.TS.BS Nguyễn Vũ Thượng, Viện phó Viện Pasteur TP HCM, cho biết tỷ lệ trẻ bệnh tay chân miệng chuyển nặng khi nhiễm EV71 cao gấp 3-5 lần so với các chủng virus khác. Như dịch tay chân miệng đang bùng phát tại TP HCM với số ca chuyển nặng tăng gấp 5 lần, nguyên nhân chủ yếu do chủng này.
Giám sát vi sinh của Viện Pasteur TP HCM ở các ca tay chân miệng nặng từ độ 2B - mức cảnh báo bệnh chuyển nặng, bắt đầu xuất hiện các biến chứng về thần kinh, bắt buộc phải nhập viện, chủng EV71 luôn chiếm ưu thế vượt trội. Riêng những tuần đầu năm, EV71 chiếm tới 56% tổng số mẫu xét nghiệm dương tính. Trẻ dưới 36 tháng tuổi hiện chiếm 80% ca mắc EV71. Đây là độ tuổi đi nhà trẻ, mức độ tiếp xúc cao, một trẻ mang mầm bệnh có thể lây cho 1-5 trẻ khác ngay từ lúc chưa phát triệu chứng rõ ràng.
Bên cạnh đó, sự xuất hiện của phân nhóm (sub-genotype) C1 của EV71 trong những ca bệnh đầu năm nay đang dấy lên lo ngại về khả năng làm giảm miễn dịch chéo. Điều này đồng nghĩa với việc những trẻ từng mắc tay chân miệng (ví dụ như nhiễm chủng B5 chiếm ưu thế trong mùa dịch năm 2023) vẫn có nguy cơ bị tái nhiễm và diễn tiến thành thể nặng.
Chủng EV71 dễ gây biến chứng nặng và có thể dẫn đến tử vong. Đây cũng là tác nhân từng gây ra các vụ dịch lớn vào các năm 2011, 2018 và 2023.
Theo BS.CK2 Nguyễn Đình Qui, Trưởng Khoa Nhiễm, Bệnh viện Nhi đồng 2, sự nguy hiểm đáng sợ nhất của EV71 là tốc độ tàn phá cơ thể. Virus này có ái lực rất mạnh với hệ thần kinh trung ương. Sau khi xâm nhập qua niêm mạc, chỉ trong thời gian ngắn, virus đi vào hạch bạch huyết, gây nhiễm khuẩn huyết và tấn công thẳng vào não bộ, tim mạch.
"EV71 diễn tiến nhanh, có những ca trở nặng chỉ trong vòng 24 tiếng, buộc bác sĩ phải xử lý ngay lập tức", bác sĩ Qui cảnh báo.
Chính vì tốc độ chuyển biến quá nhanh này, việc chuyển tuyến đối với các ca tay chân miệng độ 4 tiềm ẩn rủi ro sinh tử. BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến, Phó giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, dẫn chứng về một bệnh nhi ở miền Tây được chuyển lên tuyến trên khi bệnh đã ở độ 4. Trẻ mất 3 giờ di chuyển, khi đến nơi mạch và huyết áp đã bằng 0, tổn thương tim rất nặng. Các bác sĩ lập tức can thiệp ECMO (tim phổi nhân tạo) và lọc máu suốt hai tuần, nhưng do mất đi thời gian vàng, não trẻ đã bị phù lan tỏa và tổn thương không thể hồi phục. Bệnh nhi sau đó không qua khỏi.
Theo bác sĩ Tiến, mắc tay chân miệng do EV71, bệnh nhân "lao xuống vực thẳm mà không có cách nào kéo lại" nếu mất quá nhiều thời gian di chuyển. Do đó, nâng cao năng lực hội chẩn trực tuyến và điều trị tại chỗ bệnh nhân cho bệnh viện tuyến dưới đóng vai trò quan trọng.
Để không lỡ mất "thời gian vàng", các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ huynh cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu chuyển nặng mang tính "chỉ điểm" của biến chứng thần kinh do EV71. Đó là trẻ sốt cao kéo dài, không đáp ứng với các loại thuốc hạ sốt thông thường, ngủ hay giật mình chới với, run chi, đi đứng loạng choạng.
Bên cạnh các dấu hiệu lâm sàng kinh điển, phụ huynh cũng cần chú ý đến sự thay đổi hình thái của các nốt ban. Theo BS.CK2 Dư Tuấn Quy, Trưởng Khoa Nhiễm, Bệnh viện Nhi đồng 1, nhiều bệnh nhi hiện nay không nổi ban rõ ràng ở lòng bàn tay, bàn chân. Thay vào đó, nốt ban "trốn" ở những vị trí kín đáo như vùng mông, quanh hậu môn hoặc chỉ lấm tấm ở rìa ngón tay, ngón chân.
Các bác sĩ khuyến cáo phụ huynh cần quan sát kỹ vùng khoang miệng, mông, hậu môn và kẽ ngón tay, ngón chân của trẻ. Không chủ quan với triệu chứng phụ. Nếu trẻ chưa nổi ban nhưng có biểu hiện đau miệng, chảy nước miếng nhiều, biếng ăn, quấy khóc kéo dài hoặc sốt liên tục 2-3 ngày, cần đưa đi khám ngay để phân biệt với sốt xuất huyết, sởi hay não mô cầu. Trẻ mắc bệnh cần nghỉ học, báo ngay cho nhà trường và trạm y tế để có biện pháp khử khuẩn, cách ly, tránh bùng phát ổ dịch trong môi trường mầm non.
Sữa chua cung cấp lợi khuẩn, protein và canxi cần thiết cho cơ thể. Tuy nhiên, khác biệt lớn nhất giữa các loại sữa chua nằm ở hàm lượng đường bổ sung - yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe nếu tiêu thụ không hợp lý.
Các chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị người trưởng thành nên ưu tiên sữa chua không đường, đặc biệt với những người cần kiểm soát sức khỏe lâu dài.
Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh, việc giảm lượng đường bổ sung trong khẩu phần ăn giúp hạn chế nguy cơ béo phì và các bệnh mạn tính.
Tiến sĩ Susan Jebb, chuyên gia dinh dưỡng tại Đại học Oxford (Anh), cho biết đường bổ sung là yếu tố cần được kiểm soát chặt chẽ. Việc lựa chọn thực phẩm không đường, như sữa chua nguyên chất, là một bước đơn giản nhưng hiệu quả để cải thiện chế độ ăn.
Sữa chua không đường đặc biệt phù hợp với:
Dù thường bị “gắn mác” không lành mạnh, sữa chua có đường vẫn có thể phù hợp với một số nhóm nhất định nếu dùng hợp lý.
Theo Học viện Nhi khoa Mỹ, trẻ em có thể cần năng lượng cao hơn để phát triển, và thực phẩm có vị ngọt vừa phải giúp trẻ dễ ăn hơn.
Tiến sĩ Rachel Johnson, giáo sư dinh dưỡng tại Đại học Vermont (Mỹ), cho biết vấn đề không phải là loại bỏ hoàn toàn đường, mà là kiểm soát lượng tiêu thụ. Với một số nhóm người, sữa chua có đường vẫn có thể là lựa chọn tốt nếu dùng điều độ.
Những người có thể dùng sữa chua có đường gồm:
Đường bổ sung khi vào cơ thể sẽ làm tăng nhanh đường huyết và cung cấp năng lượng “rỗng” - tức nhiều calo nhưng ít giá trị dinh dưỡng. Nếu tiêu thụ thường xuyên, điều này có thể dẫn đến tăng cân và rối loạn chuyển hóa.
Ngoài ra, môi trường nhiều đường cũng có thể ảnh hưởng đến sự cân bằng của hệ vi sinh đường ruột - yếu tố quan trọng đối với tiêu hóa và miễn dịch.
Các chuyên gia khuyến nghị nên ưu tiên sữa chua không đường, sau đó có thể thêm trái cây tươi, các loại hạt để tăng hương vị tự nhiên, theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh.
Bên cạnh đó, cần đọc kỹ nhãn sản phẩm, tránh nhầm lẫn giữa “không đường” và “ít đường”, đồng thời hạn chế các loại sữa chua có siro hoặc hương liệu.
