Tuyên Quang đang họp báo thông tin vụ ‘điểm 10 môn toán’

Đây không còn là câu chuyện giáo dục, mà là bài toán tương lai quốc gia. Vì thế nếu chỉ hiểu phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là yêu cầu nâng cấp một vài đại học hay cải thiện chất lượng đào tạo, có lẽ vẫn chưa chạm tới bản chất vấn đề. Điều thực sự được đặt ra là một yêu cầu chiến lược: VN phải tái định nghĩa vai trò của đại học trong mô hình phát triển quốc gia mới.

Từ mô hình Humboldt thế kỷ 19, đại học hiện đại không còn là nơi chỉ truyền đạt tri thức, mà còn là trung tâm nghiên cứu, sáng tạo và dẫn dắt tư tưởng. Tuy nhiên, trong phần lớn quá trình phát triển của mình, giáo dục đại học VN chủ yếu được nhìn như nơi đào tạo và cung ứng nguồn nhân lực cho nền kinh tế.

Nhưng trong thế kỷ 21, dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ số và cạnh tranh địa chính trị - công nghệ, đại học đã trở thành hạ tầng chiến lược của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Quốc gia nào sở hữu các trung tâm sản sinh tri thức, công nghệ lõi và tinh hoa dẫn dắt sẽ làm chủ chuỗi giá trị. Quốc gia nào tiếp tục dựa vào lao động giá rẻ, gia công và nhập khẩu công nghệ sẽ tiếp tục ở vị trí thấp trong trật tự phát triển mới. Đó không còn là cảnh báo. Đó là thực tế đang diễn ra.

Nhiều năm qua, đại học VN phát triển nhanh về quy mô: số trường tăng, sinh viên tăng, công bố quốc tế cải thiện. Nhưng nếu nhìn thẳng vào năng lực tạo công nghệ lõi, bằng sáng chế quốc tế hay đóng góp cho các ngành chiến lược như bán dẫn, AI hay công nghệ sinh học, khoảng cách của đại học VN với các đại học nghiên cứu hàng đầu châu Á vẫn còn xa.

Điểm yếu lớn nhất của đại học VN không phải thiếu trường, mà thiếu các đại học nghiên cứu đúng nghĩa. Nhiều trường hiện vẫn vận hành như cơ sở đào tạo mở rộng quy mô hơn là trung tâm tạo tri thức mới. Thành công nhiều khi vẫn được đo bằng số lượng tuyển sinh, số ngành mở mới hay số lượng bài báo được đong đếm cơ học, thay vì năng lực giải quyết những bài toán phát triển của đất nước và năng lực tạo ra công nghệ có giá trị thực.

Đại học VN đang mạnh về bài báo nhưng còn rất yếu về bằng sáng chế quốc tế; nếu so sánh về số lượng bằng sáng chế quốc tế với các đại học trong khu vực, thì sự hiện diện của các đại học VN trên bản đồ sở hữu trí tuệ công nghệ toàn cầu vẫn còn mờ nhạt.

Đó là khoảng cách đáng lo.

Trong khi đó, mô hình đại học thế giới đã thay đổi rất nhanh. Đại học Stanford góp phần tạo ra Thung lũng Silicon, MIT trở thành trung tâm kết nối công nghệ - quốc phòng - công nghiệp của Mỹ. Đại học Bắc Kinh và Thanh Hoa đang đóng vai trò trung tâm trong chiến lược công nghệ và AI của Trung Quốc. NUS là hạt nhân của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Singapore.

Họ không chỉ đào tạo nhân lực, mà họ còn tham gia tạo tương lai quốc gia.

Điều đáng suy nghĩ hơn là AI đang làm thay đổi tận gốc mô hình đại học truyền thống. Lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, tri thức phổ thông không còn chủ yếu nằm trong giảng đường hay thư viện đại học; đại học đứng trước nguy cơ mất độc quyền tri thức, nền tảng quyền lực quan trọng của mình.

Khi tri thức phổ thông trở nên gần như miễn phí nhờ AI, giá trị của đại học sẽ không còn nằm ở việc truyền đạt cái đã biết, mà ở khả năng tạo ra cái chưa ai biết; không phải đào tạo những con người làm theo quy trình, mà đào tạo những người có khả năng tư duy độc lập, sáng tạo công nghệ và dẫn dắt xã hội trong môi trường đầy bất định.

Nếu không chuyển đổi kịp, nhiều đại học có thể tụt hậu ngay trong chính chức năng truyền thống của mình.

Nhưng thách thức lớn nhất của đại học VN hiện nay không đơn thuần là tiền bạc hay cơ sở vật chất. Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở mô hình quản trị và tư duy phát triển. Bởi lẽ, một đại học nghiên cứu đúng nghĩa không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ chuyển giao công nghệ. Sứ mệnh tối cao của nó là trở thành chiếc nôi đào tạo và hình thành các tầng lớp tinh hoa, từ khoa học, công nghệ đến quản trị chính sách và doanh nghiệp, những bộ óc đủ tầm dẫn dắt tương lai quốc gia.

Tinh thần của đại học nghiên cứu là tự do học thuật, tranh luận và chấp nhận rủi ro sáng tạo.

Nhưng mô hình quản lý hiện nay lại thiên về kiểm soát, cào bằng và an toàn. Chúng ta muốn đại học đổi mới sáng tạo, nhưng lại vận hành bằng tư duy của một đơn vị sự nghiệp hành chính.

Không thể hình thành đại học tinh hoa nếu mọi quyết định học thuật, nhân sự và nghiên cứu đều bị băm nhỏ trong các quy trình hành chính. Một hệ thống quản trị thiên về xin - cho và kiểm soát sẽ rất khó tạo ra các đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới.

Không thể có nghiên cứu đột phá nếu môi trường học thuật thiếu phản biện thực chất và cạnh tranh học thuật đúng nghĩa.

Không thể thu hút nhân tài toàn cầu hay các nhà khoa học VN hàng đầu trở về nếu cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ và hợp tác quốc tế vẫn chậm chạp, khép kín và thiếu chuẩn quốc tế.

Điều đáng mừng là lần đầu tiên, VN đặt khoa học - công nghệ, giáo dục đại học và đổi mới sáng tạo vào trung tâm chiến lược phát triển quốc gia. Chủ trương dành 20% ngân sách nhà nước cho giáo dục - đào tạo và khoảng 2% GDP cho khoa học - công nghệ là một quyết định lớn, cho thấy tư duy phát triển quốc gia đã thay đổi.

Nhưng nguồn lực dù lớn đến đâu cũng mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là dám thay đổi mô hình phát triển đại học.

VN không cần thêm những đại học lớn về quy mô. VN cần những đại học có khả năng tạo tri thức mới, công nghệ mới và các lực lượng tinh hoa mới cho quốc gia. Muốn vậy, phải chấp nhận cơ chế vượt chuẩn thông thường cho các đại học quốc gia: tự trị học thuật thực chất, cạnh tranh nhân tài toàn cầu và mô hình quản trị theo chuẩn quốc tế.

Cần nhìn nhận đúng định nghĩa: tự chủ đại học tuyệt đối không phải là sự đánh đồng với việc Nhà nước "khoán tài chính" để đại học tự lo trong bài toán tăng học phí, mà đó là một cam kết thể chế: Nhà nước tiếp tục đầu tư trọng điểm, chiến lược nhưng kiên quyết buông bỏ tư duy kiểm soát hành chính, trao lại quyền tự trị học thuật thực chất cho giảng đường.

Nếu không hình thành được ít nhất vài đại học nghiên cứu đủ mạnh trong 15-20 năm tới, VN có nguy cơ tiếp tục đứng ở vị trí gia công công nghệ và phụ thuộc tri thức trong chuỗi giá trị toàn cầu, ngay cả khi có thêm vốn đầu tư hay hạ tầng hiện đại.

Điều Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra với Đại học Quốc gia Hà Nội thực chất là một yêu cầu chiến lược đối với tương lai VN: phải hình thành những "đầu tàu trí tuệ" đủ sức dẫn dắt công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh quốc gia trong nhiều thập niên tới.

Trong thế kỷ 21, khoảng cách giữa các quốc gia sẽ ngày càng được quyết định bởi năng lực tạo ra tri thức và công nghệ. Vì vậy, cải cách đại học không còn là câu chuyện riêng của ngành giáo dục.

Muốn trở thành quốc gia phát triển, VN trước hết phải trở thành quốc gia có đại học nghiên cứu mạnh.

Tin Gốc: Thanh Niên

Năm học 2026-2027, TPHCM tăng thêm 96.258 học sinh các cấp, trong đó khoảng 24% không có thường trú. Vì vậy, TPHCM cần tuyển dụng bổ sung 5.868 giáo viên và 2.284 nhân viên hỗ trợ giáo dục. Tuy nhiên, theo Sở GD&ĐT, nguồn ứng viên tuyển ở nhiều bộ môn đã cạn kiệt.

Cụ thể, Sở GD&ĐT TPHCM cho biết năm học 2025-2026, thành phố đã tuyển được 4.595 ứng viên, đạt 80,67% nhân sự trên tổng nhu cầu tuyển dụng của toàn ngành (4.595/5.996 chỉ tiêu). Công tác tuyển dụng vẫn còn 731 vị trí trống do nguồn ứng viên ở nhiều bộ môn đã cạn kiệt, không còn đủ để đáp ứng nhu cầu thực tế.

Hiện các cơ sở giáo dục vẫn thiếu hụt giáo viên nghệ thuật cùng nguồn tuyển môn tin học, gây khó khăn lớn trong việc đảm bảo nhân sự giảng dạy tại địa phương. Đồng thời, việc điều động giáo viên dạy liên cấp chưa thể thực hiện do đội ngũ cấp dưới thiếu cả về số lượng lẫn chuẩn trình độ đại học theo quy định.

Năm học 2025-2026, Trường THCS Trần Văn Ơn, phường Tân Định thiếu 2 giáo viên công nghệ. Nhu cầu này vẫn tiếp tục trong năm học mới 2026-2027.

Tuy nhiên, cô Nguyễn Đoan Trang, Hiệu trưởng nhà trường cho biết rất khó có thể tuyển dụng được vì nguồn tuyển khan hiếm.

“Để có giáo viên đứng lớp đảm nhận môn học, nhà trường thực hiện phân công giáo viên khoa học tự nhiên đảm nhiệm, trong đó giáo viên có chuyên môn chính là sinh học sẽ phụ trách giảng dạy công nghệ nông nghiệp, giáo viên có chuyên môn chính là vật lý sẽ phụ trách giảng dạy công nghệ công nghiệp”, cô Trang nói.

Thực trạng phân công giáo viên bộ môn khác “gánh, choàng” giảng dạy môn công nghệ đang là thực tế tại rất nhiều trường TPHCM trong nhiều năm nay, do tình trạng thiếu giáo viên nhưng tuyển mãi không đủ.

Năm học 2025-2026, nhu cầu giáo viên công nghệ THCS toàn thành phố là 197 giáo viên, thực tế tuyển dụng trong đợt 1 là 32 giáo viên, tỷ lệ 16,24%. Trong đó nhu cầu của các trường THCS khu vực 1 là 120 giáo viên, thực tế tuyển dụng được 22 giáo viên, thiếu 98 giáo viên; khu vực 2 nhu cầu tuyển dụng 63, thực tế tuyển dụng được 5 giáo viên, thiếu 58 giáo viên; khu vực 3 nhu cầu tuyển dụng là 14 giáo viên, thực tế tuyển dụng được 5, còn thiếu 9 giáo viên.

Ở bậc tiểu học, chỉ tiêu tuyển dụng giáo viên tin học và công nghệ năm học 2025-2026 là 192 giáo viên ở cả 3 khu vực. Tuy vậy, quá trình tuyển dụng được 95 giáo viên, đạt tỷ lệ 49,47%.

Đối với bậc THPT, nhu cầu tuyển dụng không quá lớn với tổng 21 giáo viên công nghệ, bao gồm giáo viên công nghệ nông nghiệp và công nghệ công nghiệp. Trong đợt 1 tuyển dụng, thành phố tuyển được 8 giáo viên, tỷ lệ 38%.

Nhu cầu tuyển dụng cực lớn nhưng hiện tại nguồn tuyển sư phạm công nghệ tại TPHCM cực kỳ khan hiếm. Nhiều năm nay Trường ĐH Sài Gòn không tuyển sinh ngành sư phạm công nghệ do không có thí sinh dự tuyển, trong khi đó Trường ĐH Sư phạm TPHCM mỗi năm chỉ tiêu tuyển sinh của ngành sư phạm công nghệ chỉ có 50 chỉ tiêu.

Dù vậy, theo đánh giá của Sở GD&ĐT TPHCM, tỷ lệ sinh viên học ngành sư phạm công nghệ ra trường theo ngành sư phạm lại không nhiều, do mức lương thấp, đặc thù công việc áp lực, lại thiếu các chính sách thu hút, giữ chân.

Tin Gốc: Dân Trí

Sớm 27/3 - ngày mà các đại học Ivy League trả kết quả, Nguyễn Quang Anh, học sinh trường Quốc tế St. Paul Hà Nội, hồi hộp ngồi trước màn hình máy tính. Nộp hồ sơ vào 5 trường ở nhóm này, nam sinh nhận bốn thông báo trượt. Ngỡ cơ hội đã khép lại, Quang Anh bất ngờ khi mở lá thư cuối từ Đại học Cornell và thấy dòng chữ "Congratulations" (Chúc mừng).

"Em vỡ òa", Quang Anh nói.

Cornell hiện đứng thứ 12 trên bảng xếp hạng đại học Mỹ, với tỷ lệ chấp nhận 8%, theo US News. Ngoài trường này, Quang Anh cũng đỗ Đại học Nam California (top 28) và Đại học California ở San Diego (top 29).

Có định hướng du học từ những năm cuối THCS, Quang Anh đặt mục tiêu vào lớp chuyên Anh, trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam (Ams), nhưng trượt. Dù buồn vì "cú vấp" này, em không để tâm trạng ủ ê kéo dài, mà quyết định nhập học trường Quốc tế St. Paul Hà Nội, điều chỉnh lại lộ trình của mình.

Quang Anh theo học 10 môn AP (Advanced Placement) - chương trình nâng cao dành cho học sinh THPT, tập trung lĩnh vực khoa học tự nhiên như Giải tích, Khoa học môi trường, Sinh học, Vật lý và Hóa học. Kết quả, em đạt điểm tuyệt đối 5/5 ở bốn môn, còn lại đều được 4/5 điểm. Quang Anh cũng thi và đạt SAT 1540/1600, IELTS 8.0 khi còn học lớp 11.

Nam sinh nhìn nhận học các môn AP giúp sớm tiếp cận với kiến thức đại cương ở đại học, đồng thời nhận ra mình không thích Kỹ thuật cơ khí như định hướng. Thay vào đó, em thấy hứng thú với Kỹ thuật môi trường - lĩnh vực có thể ứng dụng khoa học để giải quyết các vấn đề phát triển bền vững.

Xác định được ngành học, Quang Anh có hướng hoạt động ngoại khóa rõ ràng hơn chứ không dàn trải như trước. Nam sinh tâm đắc với dự án chế tạo drone (máy bay không người lái) đo độ ô nhiễm không khí, tham gia cùng các sinh viên, giảng viên trường Đại học Thủy lợi vào giữa năm 2025.

Em kể được học lắp rắp drone, tìm hiểu về cảm biến và cách lập trình thu thập dữ liệu. Nam sinh thấy drone có thể áp dụng để giải quyết nhiều khâu trong các dự án về môi trường.

"Em không chỉ tham gia cho có, mà thực sự muốn hiểu về các giải pháp bảo vệ, phát triển môi trường bền vững", nam sinh nói.

Những trải nghiệm thực tế trở thành chất liệu cho bài luận chính của Quang Anh. Nam sinh mở đầu bằng câu chuyện mà mình thấy thường ngày: ô nhiễm không khí ở Hà Nội, với hình ảnh bầu trời mờ đục do bụi mịn. Từ đó, Quang Anh bày tỏ khao khát được học về Kỹ thuật môi trường, để tìm ra giải pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững.

Giai đoạn sát hạn nộp hồ sơ là lúc Quang Anh chịu nhiều áp lực nhất, bởi ngoài học tập còn lo hoạt động ngoại khóa và viết luận, việc nào cũng "cần làm ngay".

Em chia nhỏ công việc theo thứ tự ưu tiên, tập trung xử lý dứt điểm từng phần. Có những buổi, nam sinh chỉ viết luận, không làm thêm việc khác để tập trung.

Tự đánh giá, Quang Anh thấy điểm mạnh trong hồ sơ là "kể được một câu chuyện hay", bài luận và hoạt động thể hiện rõ định hướng và mục tiêu khi tới Mỹ. Nam sinh cũng học thêm 4 môn AP khác, liên quan trực tiếp tới ngành Kỹ thuật môi trường để bắt nhịp chương trình đại học tốt hơn.

Thầy Gus Marantos, Cố vấn hướng nghiệp đại học, Điều phối viên chương trình AP của trường St. Paul, đánh giá Quang Anh trong nhóm học giỏi nhất trường bởi sự tò mò và kỷ luật.

"Các đại học Mỹ thích những học sinh dám thử thách bản thân. Quang Anh đã chứng minh được năng lực ở trình độ đại học ngay từ khi chưa tốt nghiệp phổ thông", thầy Gus nhận xét.

Nhìn lại hành trình đã qua, Quang Anh cho rằng trượt trường chuyên không phải là thất bại mà là bước ngoặt quan trọng.

"Miễn là không từ bỏ, sẽ luôn có con đường khác để theo đuổi mục tiêu", nam sinh đúc rút. Sau khi tốt nghiệp tại Mỹ, em dự định trở về Việt Nam, tham gia vào các dự án phát triển bền vững.

Tin Gốc: Vnexpress