Khởi tố hình sự không chữa được bệnh thành tích
Ngày 9.7, Công an tỉnh Tuyên Quang khởi tố bà Trần Thị Thu Hằng, Phó hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Văn Huyên, trưởng điểm thi tốt nghiệp THPT năm 2026 Trường THPT chuyên Tuyên Quang, cùng ông Nguyễn Hà Duy, giáo viên toán giữ vai trò thư ký điểm thi, về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ theo điều 356 bộ luật Hình sự. Hai người khác cũng bị khởi tố. Bước đầu cơ quan điều tra xác định động cơ của các bị can là “vì thành tích”.
Điều 356 đòi hỏi người phạm tội hành động vì vụ lợi hoặc vì động cơ cá nhân khác. Trong lý luận và thực tiễn xét xử, động cơ cá nhân khác thường được hiểu là việc củng cố địa vị, uy tín hay quyền lực của bản thân người phạm tội.
Nhưng thành tích trong một kỳ thi quốc gia không phải là thứ mà người coi thi mang về nhà cất cho riêng mình. Nó là chỉ số của trường, của ngành giáo dục địa phương, của tỉnh. Nó được đưa vào bảng thi đua, vào báo cáo tổng kết, vào tiêu chí đánh giá và bổ nhiệm cán bộ. Khi một cá nhân can thiệp vào bài thi vì thành tích, thứ họ theo đuổi thực chất mang tính tập thể và thuộc về hệ thống. Đây là nghịch lý pháp lý đầu tiên, khi luật hình sự cá thể hóa một động cơ vốn do chính bộ máy tạo ra và tưởng thưởng. Người bị còng tay là người đứng cuối một chuỗi mà mắt xích đầu tiên nằm ở nơi khác.
Nghịch lý thứ hai lộ ra khi đặt vụ Tuyên Quang cạnh vụ gian lận thi cử năm 2018. Đó là vụ án được đánh giá nghiêm trọng nhất trong lịch sử các kỳ thi, với 347 bài thi bị can thiệp, liên quan ít nhất 222 thí sinh tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình. Hơn 30 người phải chịu trách nhiệm hình sự. Các bản án khi ấy thuộc loại nặng nhất từng có cho hành vi gian lận thi.
Cựu trưởng phòng khảo thí Sơn La Lò Văn Huynh lĩnh 21 năm tù, chuyên viên Nguyễn Thị Hồng Nga 19 năm 6 tháng khi cộng cả tội nhận hối lộ. Nếu răn đe bằng hình phạt thật sự chạm tới gốc rễ thì sau 7 năm và những bản án như thế, một điểm thi cấp tỉnh đã không thể tái diễn kịch bản cũ với quy mô còn dày đặc hơn. Chính bị cáo Nguyễn Thị Hồng Nga từng nói trước tòa rằng nếu không cùng đồng nghiệp sửa điểm thì bà khó tồn tại được trong guồng máy đó. Câu nói ấy cho thấy điều mà bản án không chạm tới. Khi áp lực thành tích trở thành điều kiện sinh tồn nghề nghiệp, hình phạt dành cho từng con người không đủ sức thay đổi phương trình.
Nghịch lý thứ ba nằm ở chính những người vô can. Sở GD-ĐT Tuyên Quang đã đề xuất cho 328 thí sinh, gồm 322 học sinh của trường và 6 thí sinh tự do, thi lại môn toán. Trong số các em phải làm lại bài, chắc chắn có những người đã tự mình đạt điểm cao bằng thực lực. Họ mất kết quả hợp pháp của mình chỉ vì kết quả ấy không còn cách nào tách bạch khỏi phần gian lận. Bài học năm 2018 còn cay đắng hơn. Khi đó, một thí sinh mang điện thoại vào phòng thi sẽ bị đình chỉ ngay lập tức, còn những thí sinh được nâng điểm thì ban đầu không hề hấn gì cho đến khi vụ án bị phanh phui. Pháp luật về thi cử vận hành theo cách trừng phạt lỗi nhỏ nhìn thấy được của người trung thực, trong khi lỗi lớn có tổ chức lại ẩn mình sau quy trình. Gánh nặng khắc phục cuối cùng đổ lên vai người ít có lỗi nhất.
Từ ba nghịch lý đó, có thể thấy vấn đề không nằm ở phòng thi. Điều 2 Quy chế thi tốt nghiệp THPT ban hành kèm Thông tư 24/2024/TT-BGDĐT ngày 24.12.2024 quy định kỳ thi phải bảo đảm an toàn, nghiêm túc, trung thực, khách quan và công bằng. Nghĩa vụ này đặt lên toàn bộ hệ thống tổ chức thi, chứ không riêng người giám thị ngồi trong phòng.
Nhưng ở đây tồn tại một xung đột lợi ích mang tính cấu trúc mà bất kỳ ai cũng dễ nhận ra ngay. Địa phương vừa là nơi tổ chức và coi thi tại điểm thi của mình, lại vừa là chủ thể được đánh giá bằng chính kết quả của kỳ thi đó. Người cầm cân lại có lợi ích trực tiếp trong con số cuối cùng. Khi thiết kế thể chế đặt một chủ thể vào tình thế vừa đá bóng vừa thổi còi thì gian lận không còn là tai nạn đạo đức cá biệt mà trở thành hệ quả có thể dự báo.
Trách nhiệm hình sự trong những vụ này cũng có xu hướng dồn xuống dưới. Người bị khởi tố là trưởng điểm thi, là thư ký, là giáo viên trực tiếp thao tác. Trong khi đó, áp lực thành tích và cơ chế thi đua tạo ra động cơ ấy lại đi từ trên xuống. Trưởng ban chỉ đạo kỳ thi cấp tỉnh và những người đặt ra chỉ tiêu nằm ở đầu kia của chuỗi nhân quả. Trách nhiệm chạy ngược chiều với động cơ. Đó là lý do vì sao mỗi vụ án khép lại, căn bệnh vẫn nguyên vẹn.
Vậy nên đề xuất lắp camera không kết nối mạng trong các phòng thi, dù cần thiết, cũng chỉ là chữa triệu chứng. Nhìn lại 20 năm qua sẽ thấy hình thức gian lận liên tục tiến hóa để vượt qua lớp phòng vệ kỹ thuật mới nhất. Từ chỗ tuồn bài giải vào phòng thi những năm 2000, đến can thiệp phần mềm chấm trắc nghiệm năm 2018, rồi dùng tai nghe siêu nhỏ và trí tuệ nhân tạo giải đề trong các vụ năm 2025. Thêm một camera chỉ đẩy hành vi gian lận sang điểm yếu tiếp theo của quy trình. Chừng nào còn động cơ thì con người sẽ còn tìm ra kẽ hở.
Hướng xử lý phải nhắm vào gốc. Trước hết, cần cắt đứt liên hệ giữa kết quả thi tốt nghiệp với các tiêu chí thi đua, đánh giá và bổ nhiệm cán bộ ở địa phương. Bởi chừng nào tỷ lệ điểm cao còn là thước đo thành tích của người quản lý thì chừng đó động cơ can thiệp vẫn được nuôi dưỡng.
Thứ hai, cần tách bạch chủ thể tổ chức coi thi khỏi chủ thể được hưởng lợi từ kết quả, bằng cơ chế coi thi và giám sát độc lập, có thể là điều động chéo giữa các địa phương để không ai chấm điểm cho chính mình.
Thứ ba, khi tính toàn vẹn của một điểm thi bị xâm phạm, quy chế cần một cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thí sinh vô can, thay vì để các em gánh chịu như một hệ quả phụ, chẳng hạn ưu tiên bảo lưu quyền xét tuyển và bù đắp thời gian bị lỡ nhịp.
Thứ tư, trách nhiệm cần đi theo đúng chiều của động cơ, mở rộng lên tới những người thiết lập chỉ tiêu và cơ chế thi đua, bằng chế tài kỷ luật và hành chính chứ không chỉ dừng ở trách nhiệm hình sự của người thao tác cuối cùng.
Tin Gốc: Thanh Niên
