Tôi gặp nhiều bạn trẻ cầm trên tay tấm bằng đại học loại khá, loại giỏi nhưng mất hàng tháng, thậm chí hàng năm để tìm được một công việc đúng chuyên môn với mức lương chỉ 10-15 triệu đồng. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp logistics sẵn sàng trả 30-50 triệu đồng mỗi tháng cho tài xế container nhưng vẫn không tuyển đủ người.
Nếu chỉ nhìn vào con số thu nhập, nhiều người sẽ ngạc nhiên. Tại sao một công việc không đòi hỏi bằng đại học lại có thể được trả lương cao như vậy? Tại sao những ngành học từng được xem là “hot” cách đây vài năm nay lại trở nên khó xin việc? Và quan trọng hơn, người trẻ nên chọn ngành gì để sau khi ra trường không rơi vào cảnh thất nghiệp hoặc làm trái nghề? Những câu hỏi ấy không chỉ liên quan đến lựa chọn cá nhân. Đó là câu chuyện phản ánh sự thay đổi rất sâu sắc của thị trường lao động Việt Nam trong giai đoạn mới.
Nhiều năm trước, khi nói đến nghề nghiệp có thu nhập cao, phần lớn mọi người sẽ nghĩ đến ngân hàng, tài chính, công nghệ thông tin, bác sĩ hoặc luật sư. Đó là những ngành nghề gắn với hình ảnh văn phòng hiện đại, công việc trí óc và vị thế xã hội. Nhiều gia đình vẫn mang suy nghĩ rằng học đại học là con đường duy nhất dẫn tới thành công. Nhiều học sinh cũng được định hướng theo tư duy tương tự. Kết quả là hàng trăm nghìn sinh viên cùng đổ vào một số nhóm ngành nhất định, trong khi các ngành kỹ thuật, cơ khí, logistics, vận tải, tự động hóa hay công nghiệp lại thiếu nhân lực kéo dài.
Nhưng nền kinh tế thực tế lại đang vận hành theo một quy luật khác. Một container thanh long xuất khẩu từ nhà máy không thể tự đi đến cảng. Một lô linh kiện điện tử không thể tự xuất hiện trong nhà máy. Một đơn hàng thương mại điện tử không thể tự đến tay khách hàng. Hệ quả là người cần việc thì nhiều. Doanh nghiệp cần người cũng nhiều. Nhưng hai bên lại không gặp được nhau.
>> ‘100 triệu đồng một năm nuôi con học đại học’
Qua nhiều năm quan sát thị trường lao động, tôi nhận thấy một sai lầm rất phổ biến. Nhiều bạn trẻ chọn nghề dựa trên hình ảnh thay vì giá trị. Các em quan tâm công việc có “sang” hay không? Có ngồi văn phòng hay không? Có được gọi là chuyên viên, chuyên gia hay không? Nhưng thị trường không trả lương cho danh xưng. Thị trường trả lương cho giá trị.
Nếu phải đưa ra lời khuyên cho học sinh hôm nay, tôi sẽ không khuyên các em chạy theo ngành “hot”. Bởi ngành hot của năm nay có thể trở thành ngành bão hòa sau bốn năm nữa. Thay vào đó, hãy nhìn vào những nhu cầu nền tảng của xã hội. Con người luôn cần sản xuất, vận chuyển, chăm sóc sức khỏe, năng lượng, công nghệ, giáo dục. Những lĩnh vực gắn với các nhu cầu nền tảng đó thường có sức sống dài hạn hơn.
Các ngành đáng chú ý gồm: Logistics và quản lý chuỗi cung ứng; Kỹ thuật cơ khí; Tự động hóa; Robot công nghiệp; Công nghệ bán dẫn; Công nghệ thông tin chuyên sâu; An ninh mạng; Năng lượng tái tạo; Điều dưỡng; Kỹ thuật y sinh; Phân tích dữ liệu; Trí tuệ nhân tạo ứng dụng. Điểm chung của các ngành này là chúng giải quyết những vấn đề thực tế của nền kinh tế.
Một thợ hàn công nghệ cao trong các dự án dầu khí hoặc công nghiệp nặng có thể đạt mức thu nhập đáng mơ ước. Một chuyên gia vận hành máy CNC có kinh nghiệm luôn được doanh nghiệp săn đón. Một tài xế container lành nghề có thể đạt thu nhập ngang hoặc cao hơn nhiều vị trí quản lý cấp trung. Nhiều tin tuyển dụng hiện nay ghi nhận mức thu nhập phổ biến từ 25 đến 50 triệu đồng một tháng đối với tài xế đầu kéo có kinh nghiệm và bằng lái phù hợp. Điều quan trọng là phải hiểu xã hội đang thiếu điều gì?
Trong nhiều cuộc trò chuyện với sinh viên mới tốt nghiệp, tôi nhận thấy một tâm trạng khá giống nhau. Các em không thiếu kiến thức. Các em không thiếu nỗ lực. Nhiều em còn sở hữu bảng điểm rất đẹp. Thế nhưng khi bước vào thị trường lao động, các em lại gặp phải một thực tế phũ phàng: doanh nghiệp không tuyển người dựa trên điểm số. Doanh nghiệp tuyển người dựa trên khả năng giải quyết vấn đề. Khoảng cách giữa hai điều đó đôi khi rất xa.
Nhiều trường đại học vẫn đang đào tạo theo chương trình được xây dựng từ vài năm trước. Trong khi đó, doanh nghiệp thay đổi từng quý. Công nghệ thay đổi từng tháng. Thị trường thay đổi từng tuần. Vì vậy, không ít sinh viên vừa tốt nghiệp đã phát hiện ra rằng những gì mình học chỉ đáp ứng được một phần yêu cầu công việc. Đây không phải lỗi của sinh viên. Cũng không hoàn toàn là lỗi của nhà trường. Đó là hệ quả tất yếu của một nền kinh tế đang chuyển động quá nhanh.
Có một điều tôi muốn nói với các bạn trẻ, lựa chọn đúng không phải là chọn ngành có cái tên hào nhoáng nhất, hay ngành mà nhiều người đang đổ xô theo học, mà là tìm được điểm giao nhau giữa ba yếu tố: mình giỏi điều gì? Mình yêu thích điều gì? Và xã hội đang cần điều gì? Khi ba yếu tố đó gặp nhau, cơ hội việc làm tốt, thu nhập cao và sự phát triển bền vững sẽ không còn là điều quá xa vời. Bởi sau cùng, thị trường lao động luôn có một nguyên tắc rất công bằng: Người tạo ra nhiều giá trị hơn sẽ nhận được phần thưởng lớn hơn.
Sau bài viết Chiều cao người Việt thuộc nhóm trung bình thấp nhất thế giới, tôi thấy nhiều người bàn tán sôi nổi, chỉ ra các nguyên nhân do: học hành nhiều, ít vận động, do dinh dưỡng (sữa) và thời tiết - nước ta ở vùng nhiệt đới nên trung bình kích thước cơ thể thon gọn để tối ưu trao đổi nhiệt, tiết kiệm năng lượng và do di truyền.
Nhiều họ hàng, bạn bè và người quen, nếu có con sinh cùng tuổi, khi gặp nhau, câu hỏi thăm đầu tiên sẽ là: "Con nặng bao nhiêu cân"?, "Có sổ sữa không?". Đến khi trẻ biết đi, biết chạy cho đến lúc vào tiểu học, thì mối quan tâm vẫn là câu chuyện "có bụ bẫm không", "nặng bao nhiêu".
Trong hai thông số cân nặng và chiều cao, tôi thấy đa số các bậc phụ huynh Việt vẫn quan tâm "bề ngang" hơn là "bề dài" với các mối bận tâm: "Ăn gì để con tăng cân" hơn là "làm sao để con cao lớn". Một trong những lý do dẫn đến việc này, theo họ là vì gen ảnh hưởng. "Bố mẹ không cao, con thấp là chuyện bình thường".
Trong khi đó, tôi thuộc thế hệ 8X, vợ chồng tôi cao chưa đến 1m7, tôi cao 1m69, vợ tôi 1m6 nhưng con trai tôi lúc học lớp 9 đã cao 1m76. Ngay từ khi con còn nhỏ, vợ chồng tôi đã tìm tòi nhiều phương pháp để cứu vãn chiều cao của "thế hệ F2".
Nếu các bạn đến các trường cấp 2, 3 bây giờ, có thể nhận thấy trẻ ngày nay cao trên 1m7 không hiếm. Số trẻ cao chạm mốc 1m8 cũng không ít.
Tôi nghĩ để có kết quả này, ngoài việc phụ thuộc các yếu tố di truyền, khí hậu... thì đây là kết quả của dinh dưỡng, vận động và đặc biệt là sự quan tâm cải thiện chiều cao cho con của các bậc cha mẹ.
Tại lễ phát động chiến dịch Vì một kỷ nguyên cao khỏe diễn ra ở Hà Nội hôm 12/5, TS. BS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Y học Ứng dụng Việt Nam, cho biết nam giới nước ta hiện đạt 168,1 cm và nữ giới cao 156,2 cm.
Bảng thống kê của mạng lưới NCD Risk Factor Collaboration xếp người Việt đứng thứ 153 trên tổng số 201 quốc gia và vùng lãnh thổ. Thanh niên Việt Nam hiện còn thấp hơn khoảng 3 cm so với mức trung bình 171 cm của nam giới toàn cầu.
"Trước khi kết hôn, chồng không hề biết tôi có một khoản tài sản thừa kế. Tôi cũng chưa bao giờ chủ động nhắc đến. Cuộc sống của tôi vốn khá giản dị, chỉ chăm chỉ học hành rồi đi làm, nên chuyện đó chẳng phải điều gì cần đem ra để gây ấn tượng. Sau ngày cưới, hai vợ chồng tôi ra ở riêng, anh mới biết chuyện nhưng anh gần như không bận tâm. Đơn giản vì anh luôn tin mình có thể tự tay gây dựng sự nghiệp.
Thời gian đầu lập nghiệp, lúc thiếu vốn, anh có mượn tiền của vợ để xoay xở công việc. Nhưng đó là một khoản vay đúng nghĩa, vì sau đó anh trả lại đầy đủ, sòng phẳng. Đến khi công việc ổn định, vợ chồng tôi hầu như chỉ làm ăn bằng số vốn do chính mình kiếm được. Toàn bộ tài chính trong gia đình, anh cũng tin tưởng để tôi quản lý.
Gia đình chồng tôi vốn coi trọng chuyện học hành nên rất quý cô con dâu có 'cả một rổ bằng cấp'. Còn tôi, từ đầu đã xác định không can thiệp vào chuyện tài sản bên nội, không đòi hỏi, cũng không nhìn ngó phần của ai.
Có lần ông bà muốn chia cho con tôi một mảnh đất, tôi chủ động từ chối và nhường lại cho các em chồng. Thay vào đó, vợ chồng tôi gần như gánh phần lớn các khoản chi cho ông bà, đồng thời vẫn hỗ trợ các em khi cần. Có lẽ vì vậy mà tôi chưa từng nghe ai trách móc hay dị nghị. Hơn nữa, chồng tôi là người có uy tín trong gia đình. Mọi người đều biết anh rất yêu thương vợ con, nên cũng không ai muốn tạo ra những mâu thuẫn không đáng có.
Nhiều người nghĩ có tài sản thừa kế thì sẽ không còn động lực làm việc. Tôi lại hoàn toàn ngược lại. Từ nhỏ, ba tôi luôn dạy con rằng: 'Lao động là vinh quang' và 'tiền bạc không bao giờ dư thừa, đời mình dùng không hết thì để lại cho đời sau'. Những câu nói ấy theo tôi đến tận bây giờ.
>> Có nên cho cháu trai thừa kế nhà mặt phố, còn con gái 100 m2 đất ở quê?
Tôi làm nghề thiết kế. Với tôi, công việc chưa bao giờ là gánh nặng. Mỗi công trình giống như một ván game mới. Mỗi lần giải được bài toán của khách hàng, hoàn thành một dự án khiến họ hài lòng, tôi đều thấy rất vui. Cảm giác đó có ý nghĩa hơn nhiều so với việc chỉ nhận một khoản tiền công. Khách hàng vẫn còn tin tưởng thì tôi vẫn còn muốn làm.
Điều khác biệt duy nhất mà khoản tài sản thừa kế mang lại không phải là cuộc sống xa hoa, mà là sự tự do trong lựa chọn. Nếu nhiều người buộc phải nhẫn nhịn để giữ công việc vì còn áp lực cơm áo gạo tiền, thì tôi có quyền nói không khi bị đối xử bất công. Tôi có thể nghỉ việc nếu bị cấp trên mắng chửi vô lý. Tôi cũng có thể từ chối những khách hàng có thái độ xấc xược, thay vì phải cắn răng chịu đựng vì sợ mất thu nhập.
Không chỉ vậy, tôi còn có thể trở thành chỗ dựa cho chồng. Có những dự án anh chấp nhận làm đến cuối năm mới thu được tiền, trong khi nhiều doanh nghiệp khác giữa năm đã phải tất bật tìm cách xin tạm ứng hoặc xoay vốn. Chúng tôi có thể bình tĩnh chờ đợi vì biết phía sau vẫn có một lớp đệm tài chính đủ vững.
Điều thú vị là đến tận bây giờ, tôi vẫn chưa phải tiêu đến khoản tài sản thừa kế ấy. Nó vẫn nằm đó. Nhưng chính việc biết mình luôn có một điểm tựa đã giúp tôi bình tĩnh hơn trước những quyết định quan trọng, dũng cảm hơn khi bảo vệ lòng tự trọng và không phải đánh đổi giá trị bản thân chỉ để đổi lấy một mức lương hay một hợp đồng.
Tôi nhận ra, giá trị lớn nhất của tài sản thừa kế là cảm giác an tâm để tiếp tục lao động, tiếp tục kiếm tiền bằng năng lực của chính mình và luôn có quyền lựa chọn cách mình muốn sống".
Đó là chia sẻ của độc giả Minh Phương tiếp sau bài viết "Tôi đã biết được thừa kế tài sản từ năm học lớp 8". Trước những tranh luận về việc "cha mẹ có nên chia tài sản thừa kế cho con từ sớm hay giữ lại đến cuối đời?", nhiều ý kiến cho rằng việc cho trước sẽ giúp con có thêm nguồn lực để lập nghiệp, ổn định cuộc sống. Ngược lại, không ít người lo ngại tài sản được trao quá dễ dàng có thể khiến con ỷ lại, phát sinh mâu thuẫn gia đình hoặc làm giảm động lực phấn đấu.
Không ít câu chuyện thực tế cũng cho thấy, cùng một khoản tài sản nhưng cách mỗi người đón nhận và sử dụng lại rất khác nhau. Có người xem đó là "chiếc phao" để an cư, khởi nghiệp hoặc vượt qua giai đoạn khó khăn. Có người coi đó chỉ là khoản dự phòng, tiếp tục lao động và tạo dựng cuộc sống bằng chính năng lực của mình.
Tổ chức Công đoàn đề nghị Quốc hội sửa đổi toàn diện Bộ luật Lao động năm 2019 cho phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay. Một trong những nội dung đề xuất là bổ sung 2 ngày nghỉ dịp Quốc khánh, cho phép người lao động nghỉ từ ngày 2 đến 5/9 để có điều kiện đưa con đến trường trong ngày khai giảng.
Đề xuất này đã nhiều lần được công đoàn đưa ra. Tại Đại hội Công đoàn Việt Nam lần thứ 13 năm 2023, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cũng từng kiến nghị tăng thêm 2 ngày nghỉ dịp Quốc khánh nhằm tạo thêm thời gian nghỉ ngơi cho người lao động và hỗ trợ các gia đình có con bước vào năm học mới.
*Quan điểm của bạn về đề xuất này?
Theo Bộ luật Lao động, người lao động được nghỉ lễ Quốc khánh 2 ngày, gồm ngày 2/9 và một ngày liền trước hoặc sau do Thủ tướng quyết định hằng năm. Nếu ngày nghỉ lễ trùng với ngày nghỉ hàng tuần, người lao động được nghỉ bù vào ngày làm việc kế tiếp. Riêng năm 2026, do thực hiện hoán đổi ngày làm việc từ thứ Hai 31/8 sang thứ Bảy 22/8, người lao động được nghỉ liên tục 5 ngày, từ 29/8 đến hết 2/9.
