Sau bài viết “Tấm bằng đại học nhìn từ lương tài xế container 50 triệu đồng” được đăng tải, tôi nhận được tin nhắn của một người bạn học đại học, hiện là Giám đốc một doanh nghiệp sản xuất. Chúng tôi đã quen nhau đã hơn 20 năm, từ những ngày còn ngồi trên giảng đường với rất nhiều ước mơ về tương lai.
“Tài xế container lương cao thật, nhưng đánh đổi nhiều lắm. Lái xe đường dài cực vô cùng. Thiếu công nhân, thiếu lao động có tay nghề mới là điều doanh nghiệp đang đau đầu. Công nhân bây giờ dễ nhảy việc. Mỗi lần đi triển lãm công nghệ là một lần tôi giật mình vì robot phát triển quá nhanh…”. Tôi đọc đi đọc lại những dòng tin nhắn của bạn. Bởi tôi hiểu đó là những khó khăn rất thực tế của thị trường lao động Việt Nam.
Tôi sinh ra ở một thế hệ mà cha mẹ luôn tin rằng học đại học là con đường ngắn nhất để đổi đời. Ở quê tôi (tỉnh Hòa Bình cũ, nay là tỉnh Phú Thọ), mỗi mùa tuyển sinh đại học giống như một mùa hội. Nhà nào có con đỗ đại học là niềm tự hào của cả họ. Có những người mẹ bán lúa, bán lợn, vay mượn khắp nơi chỉ để con được bước chân vào giảng đường. Tấm bằng đại học khi ấy giống như một tấm vé bảo đảm cho tương lai. Nó đồng nghĩa với công việc ổn định, đồng nghĩa với vị thế xã hội và một cuộc sống tốt đẹp hơn. Niềm tin ấy không sai. Nhưng thế giới của năm 2026 không còn giống hai hay ba thập niên trước.
Ngày nay, một cử nhân ra trường chưa chắc đã có mức lương cao. Một kỹ thuật viên lành nghề có thể được săn đón. Một thợ cơ khí giỏi có thể có thu nhập đáng mơ ước. Một tài xế container có thể kiếm được nhiều tiền hơn người ngồi văn phòng. Và một doanh nghiệp có thể thiếu công nhân nhiều hơn thiếu cử nhân. Đó là những điều mà thế hệ cha mẹ chúng ta có lẽ rất khó hình dung.
Bạn tôi nói rằng tuyển công nhân bây giờ khó hơn nhiều người tưởng. Có những đợt tuyển dụng kéo dài hàng tháng; có những vị trí đăng tuyển liên tục; những nhà máy tăng lương, tăng phụ cấp, hỗ trợ nhà ở, hỗ trợ ăn uống mà vẫn thiếu người. Một người bạn khác làm trong ngành cơ khí nói rằng điều khiến anh đau đầu nhất là không đủ lao động kỹ thuật. Một doanh nghiệp có thể vay vốn để mở rộng sản xuất, mua máy móc hiện đại, xây thêm nhà xưởng, nhưng không thể tạo ra ngay một đội ngũ công nhân lành nghề.
>> Tấm bằng đại học nhìn từ lương tài xế container 50 triệu đồng
Tôi hỏi bạn: “Nếu thiếu công nhân như vậy, tại sao không tăng lương mạnh hơn nữa?” Bạn cười và nói: “Tiền lương quan trọng, nhưng không phải tất cả”. Quả thật, người lao động hôm nay quan tâm nhiều hơn đến chất lượng cuộc sống. Họ muốn môi trường làm việc tốt, muốn thời gian cho gia đình, muốn cơ hội học hỏi, được tôn trọng, thấy tương lai của mình. Đó là điều mà nhiều doanh nghiệp vẫn còn thiếu.
Một đất nước muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào đội ngũ tiến sĩ, kỹ sư hay chuyên gia. Đó là những lực lượng rất quan trọng, nhưng họ không thể một mình tạo nên sức mạnh của cả nền kinh tế. Đằng sau mỗi nhà máy vận hành hiệu quả là những người công nhân lành nghề. Đằng sau mỗi công trình hoàn thành đúng tiến độ là những người thợ kỹ thuật tận tâm. Đằng sau những chuyến hàng đến đúng nơi, đúng lúc là những tài xế ngày đêm rong ruổi trên khắp các cung đường. Đằng sau mỗi sản phẩm xuất khẩu mang thương hiệu Việt là hàng nghìn bàn tay lao động cần mẫn.
Suốt nhiều năm, chúng ta nói nhiều về giáo dục đại học và điều đó hoàn toàn cần thiết. Nhưng cùng với đại học, có lẽ đã đến lúc giáo dục nghề nghiệp cần được nhìn nhận đúng với vị trí của nó. Chúng ta cần nói nhiều hơn về kỹ năng nghề, về lao động kỹ thuật, những cơ hội phát triển mà con đường học nghề có thể mang lại. Bởi tương lai của một quốc gia sản xuất không chỉ được quyết định trong các giảng đường đại học mà còn cần những nhà máy sáng đèn, những công xưởng vang tiếng máy chạy mỗi đêm.
Khi xã hội biết tôn trọng mọi giá trị lao động chân chính, chúng ta mới thực sự xây dựng được một thị trường lao động lành mạnh và một nền kinh tế phát triển bền vững.
Đọc nhiều ý kiến về chuyện nhà ở thời gian gần đây, tôi nhận ra đa số đều xoay quanh một quan điểm: "Phải mua nhà càng sớm càng tốt, kể cả chấp nhận gồng gánh nợ nần suốt 10-20 năm". Không ít người còn tin rằng bất động sản chỉ có tăng giá, nên cứ cố mua trước rồi tính sau. Người trẻ vì thế được khuyên hãy chịu cực, đánh đổi thanh xuân để có một căn nhà, từ đó mới yên tâm lập nghiệp.
Tôi hiểu và đồng cảm với suy nghĩ ấy. Nhưng càng đọc những chia sẻ sau khi mua nhà, tôi càng thấy một điểm chung khác: nhiều người không thực sự cảm thấy hạnh phúc trong chính căn nhà của mình. Thay vào đó là cảm giác mệt mỏi, áp lực và kiệt sức vì nợ nần.
Theo tôi, điều khiến nhiều người bất an không nằm ở căn nhà, mà ở việc họ không còn cảm giác mình đang "được sống". Đây là nhu cầu rất căn bản của con người, nhưng lại dễ bị bỏ quên khi mọi tính toán đều dồn vào mục tiêu sở hữu nhà.
Nhiều người khi lập kế hoạch tài chính thường nghĩ chỉ cần lo được tiền nhà là đủ. Những khoản như du lịch, cà phê, ăn ngoài, mua sắm hay các thú vui cá nhân đều có thể cắt giảm. Đúng là chúng ta có thể chịu đựng vài tháng, thậm chí một hai năm, nhưng rất khó để sống trong trạng thái bóp nghẹt mọi nhu cầu tinh thần suốt 20 năm. Khi sự kiệt sức kéo dài, căn nhà dần không còn là tổ ấm mà trở thành một gánh nặng.
Một điều khác khiến nhiều gia đình rơi vào áp lực là thiếu quỹ dự phòng. Không ít người gom toàn bộ tiền tiết kiệm, vay thêm hai bên gia đình để đủ tiền trả đợt đầu mua nhà. Họ sở hữu một tài sản lớn nhưng lại không còn tiền mặt cho những tình huống bất ngờ.
>> 'Siết tín dụng bất động sản không nên cào bằng'
Nhà đất không có tính thanh khoản cao. Một căn nhà trị giá 10 tỷ đồng không đồng nghĩa bạn có ngay 100 triệu tiền mặt khi cần chữa bệnh hay giải quyết sự cố gia đình. Và chính những lúc không xoay xở được như vậy dễ dẫn tới căng thẳng, xích mích giữa vợ chồng hoặc hai bên nội ngoại.
Từ những điều quan sát và trải nghiệm xung quanh mình, tôi nghĩ trước khi quyết định mua nhà, người trẻ nên cân nhắc vài điều:
Đầu tiên là quỹ thất nghiệp và quỹ khẩn cấp. Theo tôi, nên có ít nhất 12 tháng chi phí sinh hoạt dự phòng trước khi nghĩ đến chuyện vay mua nhà. Ví dụ mỗi tháng tôi chi tiêu khoảng 15 triệu đồng thì cần để dành khoảng 180 triệu đồng rồi mới mua nhà. Gia đình hai người thì con số này có thể gấp đôi.
Thứ hai, khi tính toán chi phí hàng tháng, đừng quên các khoản dành cho đời sống tinh thần. Chúng ta cần sống trước, rồi mới đến chuyện sở hữu căn nhà. Một cuộc sống chỉ xoay quanh trả nợ rất dễ khiến con người mất cân bằng.
Ngoài ra, thay vì dồn toàn bộ dòng tiền vào bất động sản, tôi nghĩ mỗi tháng nên dành một phần cho các kênh tích lũy khác như quỹ mở, chứng khoán hoặc vàng. Sau thời gian dài, đây cũng có thể là nguồn tài sản hỗ trợ trả nợ hoặc tạo thêm sự an toàn tài chính.
Nhiều người sẽ hỏi: "Nếu tính toán như vậy thì bao giờ mới mua được nhà?". Nhưng theo tôi, nếu một kế hoạch mua nhà khiến bạn không thể đi đường dài suốt 20 năm mà vẫn giữ được sức khỏe, tinh thần và chất lượng sống, thì có lẽ đó chưa phải là một kế hoạch phù hợp.
Mỗi sáng, tôi thường thức dậy sớm, đi bộ qua những lối đi đông đúc, ngập tràn mùi hương của rau thơm, thịt tươi và rau củ vẫn còn ướt đẫm sau khi được phun tưới. Giống như nhiều gia đình Việt Nam khác, chúng tôi tin tưởng thực phẩm ở chợ truyền thống.
Nhưng tới một ngày, tôi mua thịt lợn từ một người bán quen, rau xanh từ một quầy hàng khác. Mọi thứ trông rất tươi ngon, tràn đầy sức sống. Tôi mang thức ăn về nhà, rửa sạch sẽ và nấu bữa tối cho gia đình. Vài giờ sau, mọi người trong gia đình tôi bắt đầu cảm thấy khó chịu: đầu tiên là đau bụng, sau đó là nôn mửa, rồi tiêu chảy.
Con trai tôi bị nặng nhất. Con bị mất nước nghiêm trọng đến nỗi hầu như không thể đứng vững. Có lúc, con cố gắng đi lại nhưng ngã quỵ xuống sàn. Mặt con tái nhợt, cơ thể nó trở nên yếu ớt. Là một bậc cha mẹ, không có gì đáng sợ hơn việc nhìn con mình trong tình trạng đó. Đêm đó đã thay đổi cách tôi nhìn nhận về thực phẩm mãi mãi.
Sự thật là ở Việt Nam, ngộ độc do thực phẩm thường được coi như một tai nạn đáng tiếc, thay vì là một cảnh báo sức khỏe cộng đồng. Theo Bộ Y tế Việt Nam, trong 11 tháng đầu năm 2024, cả nước ghi nhận 131 vụ ngộ độc thực phẩm, ảnh hưởng đến gần 4.800 người và gây ra 21 ca tử vong. Nhiều trường hợp liên quan đến vi sinh vật, vi khuẩn và nguyên liệu bị ô nhiễm. Tuy nhiên, hầu hết các gia đình Việt Nam vẫn mua thực phẩm theo cách giống như gia đình tôi: từ các chợ truyền thống.
Chợ truyền thống không chỉ là nơi mua sắm. Chúng là một phần của thói quen, bản sắc và cuộc sống gia đình người Việt. Người dân tin tưởng vì thực phẩm ở đó có vẻ tự nhiên hơn, giá cả phải chăng hơn và có vẻ "sạch" hơn so với các sản phẩm siêu thị được đóng gói trong bao bì nhựa.
Nhưng chợ truyền thống cũng có thể là môi trường có nguy cơ cao. Thịt sống được bày bán hàng giờ dưới cái nóng nhiệt đới. Rau củ có thể mang dư lượng thuốc trừ sâu hoặc được rửa bằng nước bị ô nhiễm. Sự lây nhiễm chéo dễ dàng xảy ra khi thịt sống, hải sản và rau củ được xử lý trong không gian đông đúc với các biện pháp kiểm soát vệ sinh hạn chế.
>> Tôi sợ ổ bánh mì vỉa hè để chung thịt nguội với đồ chua
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), "An toàn thực phẩm phải được quản lý từ nguồn gốc đến bàn ăn". Các mối nguy hại về thực phẩm có thể xuất hiện ở bất kỳ khâu nào trong chuỗi cung ứng thực phẩm - trong quá trình sản xuất, vận chuyển, xử lý hoặc chế biến. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng cảnh báo rằng thực phẩm không an toàn chứa vi khuẩn, vi rút, ký sinh trùng hoặc hóa chất có hại có thể gây ra hơn 200 bệnh, từ tiêu chảy đến các bệnh đe dọa tính mạng. Trẻ em đặc biệt dễ bị tổn thương, chiếm 40% gánh nặng toàn cầu về các bệnh do thực phẩm gây ra.
Sự thực phẩm không đảm bảo chất lượng không phải lúc nào cũng nhìn thấy được. Vi khuẩn Salmonella trong thịt không thể được phát hiện bằng mắt thường. Dư lượng thuốc trừ sâu trên rau củ không biến mất sau khi rửa bằng nước. Đôi khi, thực phẩm trông tươi ngon nhất lại là thứ chúng ta phải xử lý cẩn thận nhất ở nhà: rửa đi rửa lại nhiều lần, ngâm rau củ, nấu chín kỹ thịt để đề phòng.
Việt Nam đã bắt đầu siết chặt các quy định về an toàn thực phẩm trong những năm gần đây. Các cơ quan chính phủ đã tăng cường kiểm tra trong suốt năm 2025 và bắt đầu củng cố việc xử phạt các vi phạm an toàn thực phẩm. Dự thảo sửa đổi Luật An toàn Thực phẩm của Việt Nam cũng đề xuất hệ thống truy xuất nguồn gốc mạnh mẽ hơn và cách tiếp cận dựa trên rủi ro hơn đối với quản lý thực phẩm vào năm 2026. Đây là một bước đi đúng hướng. Nhưng chỉ có quy định thôi là chưa đủ nếu việc thực thi còn yếu kém hoặc nhận thức của người dân còn thấp.
Những người nội trợ cũng cần tự đặt câu hỏi: Thịt này đến từ đâu? Rau quả này có được trồng và vận chuyển an toàn không? Người bán hàng này có thực sự đảm bảo việc xử lý an toàn không? Đồng thời, các nhà hoạch định chính sách phải tiếp tục cải thiện công tác kiểm tra, thực thi truy xuất nguồn gốc và đầu tư vào cơ sở hạ tầng chợ truyền thống an toàn hơn thay vì đến khi một vụ ngộ độc gây xôn xao trên mạng mới giật mình nhìn lại.
Gần đây, tôi đọc tin TP HCM thưởng từ 3 đến 5 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi. Tôi đem chuyện này kể lại với con dâu, hy vọng đó sẽ là một động lực nào đó. Nhưng con chỉ nói: "Số tiền đó mang ý nghĩa tượng trưng thôi mẹ ạ, không đủ để bọn con sinh thêm đâu".
Tôi năm nay đã lên chức bà nội được 12 năm. Tưởng rằng sau khi có cháu đầu lòng, vợ chồng con trai tôi sẽ sớm có thêm đứa thứ hai, nhưng gần 10 năm qua, điều đó vẫn chưa xảy ra, dù tôi đã nhiều lần khuyên nhủ, động viên.
Vợ chồng con tôi hiện chỉ có một bé trai. Cháu đã 12 tuổi, ngoan ngoãn, học hành ổn định. Nhiều lần, tôi nhẹ nhàng gợi ý con dâu sinh thêm, phần vì muốn cháu có anh có em, phần vì tôi nghĩ gia đình đông con vẫn ấm áp hơn. Nhưng lần nào cũng vậy, con dâu tôi chỉ cười trừ: "Ở tuổi này mà nghỉ sinh, con dễ mất việc lắm mẹ. Mà phụ nữ có con nhỏ thì chẳng chỗ nào muốn nhận cả".
Con dâu tôi làm nhân viên văn phòng ở TP HCM, công việc không phải quá áp lực nhưng cũng không hề dễ thay thế. Ở môi trường cạnh tranh như hiện nay, phụ nữ nghỉ sinh dài ngày đồng nghĩa với việc tự đặt mình vào thế rủi ro. Chưa kể, sau một thời gian gián đoạn, việc quay lại guồng công việc cũng không hề đơn giản. Thế nên, nghe con nói "thưởng 3-5 triệu chẳng thấm vào đâu", tôi cũng chẳng biết làm gì.
>> Ba năm đấu tranh sinh hai con dù chồng sợ không nuôi nổi
Không chỉ là chuyện công việc, chi phí nuôi dạy một đứa trẻ ở thành phố hiện nay cũng thực sự khiến các con tôi chùn bước khi nhắc đến chuyện sinh thêm con. Vợ chồng con tôi có tổng thu nhập khoảng 35 triệu đồng mỗi tháng, không phải thấp, nhưng cũng chỉ đủ trang trải cuộc sống, nuôi một đứa con và để dành một khoản nhỏ phòng khi ốm đau, biến cố. Nếu sinh thêm, mọi thứ chắc chắn sẽ bị xáo trộn.
Tôi hiểu nỗi lo về mức sinh đang giảm, về tương lai nguồn nhân lực của đất nước. Nhưng đứng từ phía con cái mình, tôi cũng thấy rõ những áp lực rất cụ thể mà chúng đang phải đối mặt. Sinh thêm một đứa trẻ không chỉ là câu chuyện của vài triệu đồng hỗ trợ ban đầu, mà là hành trình dài hàng chục năm với vô vàn chi phí và trách nhiệm.
Tôi nghĩ nếu muốn khuyến khích người trẻ sinh con, chính sách cần đi xa hơn những khoản thưởng mang tính động viên. Điều người trẻ cần là sự yên tâm lâu dài: chi phí giáo dục hợp lý, dịch vụ y tế đảm bảo. Sự hỗ trợ cũng cần đồng hành cùng đứa trẻ từ khi chưa chào đời cho đến lúc trưởng thành. Ngoài ra, môi trường làm việc cũng phải không khiến phụ nữ bị thiệt thòi khi sinh con.
Còn với riêng tôi, sau nhiều năm khuyên con không thành, mong muốn có thêm cháu vẫn còn đó, nhưng tôi hiểu quyết định cuối cùng phải là của các con - những người trực tiếp nuôi dạy và chịu trách nhiệm cho tương lai của đứa trẻ. Mà muốn thay đổi được suy nghĩ của chúng, có lẽ cần nhiều hơn là 5 triệu tiền thưởng.
