Mỗi khi lực lượng của Bộ Tư lệnh TP.HCM, Quân khu 7 quy tập phát hiện hài cốt tại công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), bác sĩ (BS) quân y Trần Văn Bản lại chăm chú dõi theo quá trình bóc tách. Ở tuổi 82, ông vẫn tình nguyện có mặt từ sáng đến chiều để hỗ trợ chuyên môn, chia sẻ kinh nghiệm tích lũy qua hơn 40 năm tìm kiếm đồng đội.
Sau gần 60 năm nằm dưới lòng đất, có hài cốt chỉ còn một vài phần xương hoặc chiếc răng. Nhưng chính những mẫu vật nhỏ bé ấy có thể mở ra cơ hội tách chiết ADN, xác định danh tính và đưa một người lính trở về với gia đình.
Từng là người lính quân y trên chiến trường, BS Bản đã chứng kiến nhiều đồng đội hy sinh khi mới mười chín, đôi mươi. Sau chiến tranh, ông dành nhiều năm lần theo ký ức của đồng đội cũ, lời kể của người dân để tìm kiếm những người còn nằm lại. Đến nay, khoa học ADN giúp ông và những người làm công tác quy tập có thêm một điểm tựa quan trọng.
Phía sau khu vực khai quật, Tổ lấy mẫu và số hóa làm việc liên tục. Tổ công tác có 8 thành viên, gồm 3 cán bộ Trung tâm Pháp y TP.HCM, 3 cán bộ chuyên ngành thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM và 2 người phụ trách số hóa dữ liệu.
Thượng tá Đặng Quang Nhựt, Trưởng ban Quân y Bộ Tư lệnh TP.HCM, Tổ trưởng Tổ lấy mẫu và số hóa, cho biết ngay khi hài cốt được đưa lên khỏi rãnh mộ, các bộ phận chuyên môn phối hợp xử lý thô, loại bỏ đất cát bám bên ngoài, kiểm tra hiện trạng và lựa chọn vị trí có khả năng lưu giữ ADN. Răng được ưu tiên trước tiên, đặc biệt là răng hàm còn nguyên chân. Nếu hài cốt không còn răng hoặc răng không đủ điều kiện, tổ công tác lựa chọn phần đầu trên của xương đùi, lấy một đoạn dài khoảng 5 – 7 cm theo quy trình chuyên môn.
“Qua kiểm tra, phần lớn hài cốt được tìm thấy tại đây còn khả năng lấy mẫu. Chất lượng xương, răng cơ bản tốt, vì vậy chúng tôi rất hy vọng có thể xác định lại danh tính cho các cô, các chú”, thượng tá Nhựt cho biết.
Ngay cả với những phần xương đã mủn, lực lượng chuyên môn vẫn cố gắng lựa chọn các mảnh còn khả năng tách chiết ADN. Bởi chỉ cần giữ lại được một mẫu phù hợp, một gia đình có thể có thêm hy vọng tìm lại người thân đã chờ đợi gần 6 thập niên.
Khó khăn lớn nhất đối với Tổ lấy mẫu không chỉ là sự suy giảm chất lượng xương theo thời gian mà còn nằm ở đặc điểm của rãnh mộ tập thể.
Nhiều phần hài cốt được phát hiện nằm chồng lên nhau, đan xen nhiều lớp. Có trường hợp thoạt nhìn tưởng cùng một bộ hài cốt, nhưng khi bóc tách từ trên xuống mới xác định đó là 2 hài cốt riêng biệt.
Vì vậy, sự chính xác phải bắt đầu ngay từ dưới rãnh mộ. Lực lượng khai quật thực hiện theo từng lớp, đưa phần hài cốt phía trên ra trước rồi mới tiếp tục xử lý lớp phía dưới. Mỗi phần xương, răng, di vật đi kèm đều được giữ theo đúng vị trí và mối liên hệ ban đầu.
Sau khi tiếp nhận, cán bộ pháp y và quân y tiếp tục xử lý từng bộ hài cốt độc lập. Đất cát được làm sạch từ từ, nhẹ nhàng. Những phần xương chồng lấn phải được kiểm tra kỹ để phân lập từng cá thể, tránh trường hợp lấy xương của người này nhưng chiếc răng lại thuộc về người khác.
BS Vương Gia Bảo, giám định viên Trung tâm Pháp y TP.HCM, Tổ phó Tổ lấy mẫu, cho biết chỉ một nhầm lẫn ở khâu phân loại có thể ảnh hưởng đến toàn bộ hồ sơ ADN về sau. Đặc biệt, nguy cơ nhiễm chéo luôn được kiểm soát nghiêm ngặt. Với mỗi trường hợp, các vật tư tiêu hao như bàn chải chỉ được sử dụng một lần. Dụng cụ lấy mẫu xương phải được làm sạch, khử khuẩn trước khi chuyển sang xử lý mẫu tiếp theo.
Khác với những hài cốt đã được quy tập, đặt trong quách tại nghĩa trang, hài cốt vừa đưa lên từ rãnh mộ còn bám đất, cát và có thể chồng lấn. Tổ công tác phải dành nhiều thời gian xử lý thô, nhận diện từng phần và kiểm tra khả năng lấy mẫu.
Theo thượng tá Nhựt, nếu làm nhanh mà không bảo đảm quy trình, một sai sót nhỏ cũng có thể làm lệch kết quả nhận diện sau này. Vì vậy, tiến độ có thể chậm hơn, nhưng yêu cầu đặt ra là từng mẫu phải được xử lý chính xác, tôn trọng và không bỏ qua bất cứ cơ hội nào có thể giúp xác định danh tính liệt sĩ.
Sau khi lấy, mẫu sinh học được đóng gói riêng, gắn mã định danh và lưu theo từng khu vực khai quật. Dữ liệu về vị trí, đặc điểm hài cốt, mẫu xương, răng và di vật được ghi nhận để phục vụ quá trình số hóa. Các mẫu sau đó được đưa vào phòng lạnh chuyên dụng để bảo quản, chờ bàn giao cho đơn vị được giao nhiệm vụ giám định ADN. Việc phân nhóm theo khu vực khai quật giúp duy trì mối liên hệ giữa mẫu sinh học với dữ liệu hiện trường, hạn chế nguy cơ nhầm lẫn trong quá trình xử lý tiếp theo.
Việc lấy được mẫu tại hiện trường mới là bước đầu của một hành trình dài. Khi chuyển đến phòng xét nghiệm, mẫu xương và răng tiếp tục được xử lý tinh để loại bỏ các chất bẩn, vi khuẩn, kim loại nặng cùng những tác nhân có thể cản trở quá trình tách chiết ADN.
Đối với mẫu xương, lớp bề mặt được làm sạch, phần lõi bên trong được lấy ra và nghiền thành bột mịn. Với mẫu răng, cán bộ giám định làm sạch bề mặt, lấy phần chân răng rồi tiếp tục nghiền nhỏ.
Từ lượng bột thu được, các kỹ thuật viên sử dụng hóa chất và thiết bị chuyên dụng để tách chiết ADN. Lượng ADN còn lại sẽ được khuếch đại nhiều lần, sau đó phân tích những vùng mang đặc trưng di truyền nhằm xây dựng hồ sơ ADN của từng cá thể.
Theo BS Vương Gia Bảo, mẫu hài cốt tại công viên Lê Thị Riêng đã chịu tác động của thời gian, độ ẩm và điều kiện thổ nhưỡng gần 60 năm. ADN vì thế có thể bị thoái hóa, đứt gãy thành những đoạn rất ngắn, làm tăng độ khó của xét nghiệm.
Trong những trường hợp ADN nhân không còn đủ điều kiện phân tích, cơ quan chuyên môn có thể giải trình tự ADN ty thể để đối chiếu với thân nhân theo dòng mẹ. Một số bộ hóa chất và kỹ thuật mới cũng cho phép phân tích các đoạn ADN nhân ngắn, mở rộng khả năng so sánh huyết thống trực hệ giữa cha, mẹ và con.
Tuy nhiên, để đi đến kết luận danh tính, hồ sơ ADN từ hài cốt phải được đối sánh với mẫu của thân nhân phù hợp. Kết quả khoa học cũng cần được xem xét cùng các dữ liệu khác như vị trí chôn cất, di vật, phiên hiệu đơn vị, hồ sơ quân nhân và thông tin lịch sử. Bởi vậy, mỗi chiếc răng hay mẩu xương được giữ lại không lập tức trả lời hài cốt ấy là ai, nhưng đó là điều kiện cần thiết để hành trình trả lại tên cho liệt sĩ có thể tiếp tục.
BS Bảo cho biết áp lực lớn nhất của những người làm chuyên môn là chất lượng mẫu không đồng đều và nguy cơ lẫn mẫu trong mộ tập thể. Song mẫu càng khó, tổ công tác càng phải kiên nhẫn, tỉ mỉ và tập trung hơn. “Chúng tôi mong có thể đóng góp kiến thức, chuyên môn của mình để tìm lại tên cho các anh, các chú. Mỗi mẫu được lấy đúng, bảo quản tốt là thêm một cơ hội đưa liệt sĩ trở về với gia đình”, BS Bảo chia sẻ.
Cùng chung mong mỏi ấy, thượng tá Đặng Quang Nhựt cho biết các thành viên Tổ lấy mẫu đều hy vọng lực lượng tìm kiếm sẽ phát hiện thêm nhiều hài cốt và thu được những mẫu đủ điều kiện giám định.
UBND tỉnh Hà Tĩnh mới đây có văn bản yêu cầu các đơn vị liên quan đẩy nhanh xử lý sự cố tại Khu dịch vụ và nhà nghỉ Xuân Thành (nằm trên địa bàn 2 xã Tiên Điền và Cổ Đạm), nơi nhiều công trình biệt thự bị đổ sập, hư hỏng sau mùa mưa bão năm 2025.
Theo văn bản do ông Trần Báu Hà, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh chỉ đạo, Công ty cổ phần Hồng Lam Xuân Thành (chủ đầu tư) được yêu cầu nghiêm túc, khẩn trương thực hiện việc khắc phục sự cố theo các chỉ đạo trước đó của UBND tỉnh và kiến nghị của Sở Xây dựng.
Trường hợp chậm khắc phục sự cố dẫn đến các hệ lụy liên quan, chủ đầu tư chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật.
Đối với Công an tỉnh Hà Tĩnh, UBND tỉnh yêu cầu theo chức năng, nhiệm vụ được giao để khẩn trương thực hiện các nội dung liên quan đến việc trưng cầu giám định sự cố dự án, gửi kết quả cho Sở Xây dựng và báo cáo UBND tỉnh trước ngày 20/6.
Bên cạnh đó, Sở Xây dựng được giao chủ trì theo dõi, đôn đốc chủ đầu tư và các đơn vị liên quan thực hiện việc khắc phục sự cố theo đúng quy định; kịp thời báo cáo, đề xuất các nội dung vượt thẩm quyền.
Hồi cuối tháng 5, theo ghi nhận của phóng viên Dân trí, nhiều căn biệt thự tại dự án trên vẫn trong tình trạng hoang tàn, đổ nát, không có dấu hiệu tập trung nhân lực để xử lý hay tái thiết đồng bộ. Chủ đầu tư chỉ mới thuê nhân công dựng hàng rào thép gai và cắm nhiều biển cảnh báo nhằm ngăn người dân, du khách đi vào khu vực nguy hiểm.
Trước đó, vào cuối tháng 3, UBND tỉnh Hà Tĩnh ban hành văn bản kết luận sự cố vẫn chưa được các bên liên quan thống nhất triển khai, dẫn đến chậm trễ trong công tác khắc phục.
Lãnh đạo tỉnh yêu cầu chủ đầu tư tập trung nguồn lực triển khai khắc phục sự cố, hoàn thành trước ngày 30/4 nhằm đảm bảo an toàn công trình, phục vụ khai thác trước mùa mưa bão năm 2026. Tuy nhiên, sau "tối hậu thư" này, chủ đầu tư vẫn chây ỳ thực hiện.
Theo báo cáo của Sở Xây dựng Hà Tĩnh, sự cố xảy ra trong các ngày 27-29/9/2025, khi bão Bualoi đổ bộ vào khu vực ven biển Hà Tĩnh. Kết quả kiểm tra hiện trường cho thấy 23 căn biệt thự giáp biển bị sập đổ một phần hoặc hư hỏng nặng. Một số hạng mục khác như kè biển, bể bơi, tường rào cũng bị hư hỏng nghiêm trọng.
Về nguyên nhân, Sở Xây dựng Hà Tĩnh cho biết có cả yếu tố khách quan và chủ quan. Tuy nhiên, cơ quan chức năng nhấn mạnh nguyên nhân chủ yếu đến từ yếu tố con người. Chủ đầu tư không thi công tuyến kè biển theo giấy phép được cấp, mà xây dựng phương án kè khác chưa được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
Giải pháp thiết kế của tuyến kè không phép được xác định là không bảo đảm khả năng chịu lực. Ngoài ra, quá trình thi công kè cũng bị kết luận là chưa tuân thủ đầy đủ hồ sơ thiết kế, không chuẩn so với bản vẽ hoàn công.
Dự án nêu trên có tổng mức đầu tư gần 1.500 tỷ đồng, quy mô hơn 121ha, bao gồm 557 căn biệt thự, liền kề và nhà thương mại.
Giữa tháng 4, nhiều ruộng kê trồng xen ngô, lạc dọc bờ sông Son, cách trung tâm Phong Nha - Kẻ Bàng khoảng 5 km, bước vào vụ thu hoạch. Trên ruộng, cây kê ngả màu vàng óng, thân thấp hơn cây ngô.
Kê vàng, còn gọi là kê đuôi cáo, tên khoa học Setaria italica, là cây lương thực cổ xưa, giàu dinh dưỡng. Sau khoảng ba tháng gieo trồng, kê chín rộ. Cây cao gần đầu người, bông trĩu hạt, cong xuống như đuôi cáo.
Giữa tháng 4, nhiều ruộng kê trồng xen ngô, lạc dọc bờ sông Son, cách trung tâm Phong Nha - Kẻ Bàng khoảng 5 km, bước vào vụ thu hoạch. Trên ruộng, cây kê ngả màu vàng óng, thân thấp hơn cây ngô.
Kê vàng, còn gọi là kê đuôi cáo, tên khoa học Setaria italica, là cây lương thực cổ xưa, giàu dinh dưỡng. Sau khoảng ba tháng gieo trồng, kê chín rộ. Cây cao gần đầu người, bông trĩu hạt, cong xuống như đuôi cáo.
Những chùm hạt kê được cắt và thu gom thành đống, rồi đóng bao chờ vận chuyển.
Người dân cho biết cây kê dễ trồng, ít sâu bệnh, chi phí đầu tư thấp nhưng đòi hỏi nhiều công chăm sóc, nhất là khâu dặm tỉa và làm cỏ. Cây kê giống cỏ, nếu không cận thẩn dễ nhổ nhầm.
Những chùm hạt kê được cắt và thu gom thành đống, rồi đóng bao chờ vận chuyển.
Người dân cho biết cây kê dễ trồng, ít sâu bệnh, chi phí đầu tư thấp nhưng đòi hỏi nhiều công chăm sóc, nhất là khâu dặm tỉa và làm cỏ. Cây kê giống cỏ, nếu không cận thẩn dễ nhổ nhầm.
Ông Ngô Văn Nam, trồng 2 sào kê, cho biết năm nay nắng nóng, mưa ít nên năng suất giảm so với năm trước, đạt khoảng 1,5 tạ mỗi sào. So với các loại cây trồng truyền thống như ngô, lạc, kê cho hiệu quả kinh tế cao gấp đôi.
Ông Ngô Văn Nam, trồng 2 sào kê, cho biết năm nay nắng nóng, mưa ít nên năng suất giảm so với năm trước, đạt khoảng 1,5 tạ mỗi sào. So với các loại cây trồng truyền thống như ngô, lạc, kê cho hiệu quả kinh tế cao gấp đôi.
Hạt kê sau khi phơi khô, làm sạch bán 25.000-35.000 đồng mỗi kg, trở thành nguồn thu ổn định của nhiều hộ dân ven sông.
Kê là nguyên liệu giàu dinh dưỡng, có thể chế biến thành nhiều món như cháo, xôi, chè, sữa, bánh đa kê, cơm kê. Nhu cầu thị trường tăng khiến vài năm gần đây, diện tích trồng kê tại Bố Trạch được mở rộng.
Hạt kê sau khi phơi khô, làm sạch bán 25.000-35.000 đồng mỗi kg, trở thành nguồn thu ổn định của nhiều hộ dân ven sông.
Kê là nguyên liệu giàu dinh dưỡng, có thể chế biến thành nhiều món như cháo, xôi, chè, sữa, bánh đa kê, cơm kê. Nhu cầu thị trường tăng khiến vài năm gần đây, diện tích trồng kê tại Bố Trạch được mở rộng.
Xã Bố Trạch là vùng trồng kê lớn của tỉnh Quảng Trị. Phòng Kinh tế - Hạ tầng xã Bố Trạch cho biết toàn xã có hơn 27 ha kê tại sáu thôn ven sông Son.
Sông Son bắt nguồn từ động Phong Nha, dài khoảng 35 km trước khi nhập vào sông Gianh. Hàng năm, mùa mưa lũ đổ về bồi đắp phù sa cho đoạn chảy qua xã Bố Trạch tươi tốt, được nông dân trồng các loại cây ngắn ngày.
Xã Bố Trạch là vùng trồng kê lớn của tỉnh Quảng Trị. Phòng Kinh tế - Hạ tầng xã Bố Trạch cho biết toàn xã có hơn 27 ha kê tại sáu thôn ven sông Son.
Sông Son bắt nguồn từ động Phong Nha, dài khoảng 35 km trước khi nhập vào sông Gianh. Hàng năm, mùa mưa lũ đổ về bồi đắp phù sa cho đoạn chảy qua xã Bố Trạch tươi tốt, được nông dân trồng các loại cây ngắn ngày.
5 bị cáo có đơn kháng cáo gồm: cựu thiếu tướng Nguyễn Duy Cường (cựu Hiệu trưởng Trường sĩ quan Không quân), cựu thiếu tướng Hoàng Viết Quang (cựu Phó cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Quốc phòng), Nguyễn Văn Hậu (cựu Chủ tịch Tập đoàn Phúc Sơn), Nguyễn Thị Hằng (cựu Phó chủ tịch Tập đoàn Phúc Sơn), Trần Hữu Định (Giám đốc Công ty CP Đầu tư Nam Á).
Phiên tòa dự kiến được mở vào ngày 12.5, do thẩm phán, thượng tá Vũ Đức Việt làm chủ tọa.
Đáng chú ý, có đến 414 bị hại kháng cáo. Hàng trăm người trong số này đã mời luật sư để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình.
Tòa cũng triệu tập một số cá nhân, đơn vị với tư cách người liên quan, trong đó có Tập đoàn Phúc Sơn, đại diện Ngân hàng MB chi nhánh Bắc Sài Gòn, một đại gia có nhu cầu mua lại cổ phần Tập đoàn Phúc Sơn và thay bị cáo Hậu bồi thường cho các bị hại.
Bản án sơ thẩm xác định quá trình thực hiện dự án sân bay Nha Trang (cũ), các bị cáo thuộc Bộ Quốc phòng và UBND tỉnh Khánh Hòa đã làm trái trình tự thủ tục, bàn giao hơn 62 ha đất quốc phòng cho Tập đoàn Phúc Sơn.
Bị cáo Hậu biết rõ dự án chưa đảm bảo tính pháp lý nhưng vẫn ban hành chính sách, ký 983 hợp đồng "tiến trình thực hiện chuyển nhượng quyền sử dụng đất" với 683 cá nhân, tổ chức, thu về hơn 7.000 tỉ đồng.
Hồi tháng 1, Tòa án quân sự Quân khu 5 tuyên phạt bị cáo Hậu 11 năm tù (tổng hợp với bản án khác là 30 năm tù). Hai cựu thiếu tướng Nguyễn Duy Cường và Hoàng Viết Quang cùng bị tuyên 2 năm 6 tháng tù về tội vi phạm các quy định về quản lý đất đai. Nhiều cựu lãnh đạo tỉnh Khánh Hòa (cũ) cũng lãnh án tù.
Ngoài trách nhiệm hình sự, tòa sơ thẩm còn buộc bị cáo Hậu bồi thường hơn 7.000 tỉ đồng cho các nhà đầu tư - được xác định là bị hại. Tuy nhiên, hầu hết có đơn kháng cáo với nội dung "không muốn" làm bị hại.
Theo những người này, thời điểm ký kết hợp đồng với phía Phúc Sơn, họ tin tưởng tuyệt đối vào các văn bản của các cơ quan có thẩm quyền, không hề hay biết về sai phạm bị phát hiện sau này.
Họ còn cho rằng việc nộp tiền cho Tập đoàn Phúc Sơn thực chất là góp phần tạo nguồn lực tài chính để doanh nghiệp thực hiện dự án tại tỉnh Khánh Hòa. Doanh nghiệp sử dụng tiền này để thi công hạ tầng chứ không chiếm đoạt hay biến mất như một hành vi lừa đảo.
Do đó, các nhà đầu tư đề nghị tòa phúc thẩm buộc Tập đoàn Phúc Sơn tiếp tục hoàn thiện thủ tục pháp lý để triển khai dự án, bàn giao đất cho họ theo đúng nội dung hợp đồng.
Trường hợp bị cáo Hậu và cổ đông công ty chuyển nhượng cổ phần thì phải đảm bảo đối tác kế thừa và thực hiện đến cùng mọi nghĩa vụ cho đến khi chuyển nhượng, bàn giao sản phẩm bất động sản.
Mới đây nhất, UBND tỉnh Khánh Hòa có văn bản gửi Tòa án Quân sự Trung ương và Viện Kiểm sát quân sự Trung ương, đề nghị sớm xem xét, giải quyết vụ án nêu trên.
Theo đó, lãnh đạo UBND tỉnh đã chủ trì cuộc họp đối thoại với đại diện 9 khách hàng, cùng sự tham gia của các sở, ngành, địa phương và đại diện Tập đoàn Phúc Sơn.
Tại buổi đối thoại, các khách hàng đã gửi đơn kiến nghị, trình bày nhiều nội dung liên quan đến quyền lợi khi tham gia đầu tư vào dự án, bao gồm việc không đồng ý tư cách tố tụng là bị hại.
UBND tỉnh chuyển kiến nghị trên đến các cơ quan tiến hành tố tụng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của các bên; đồng thời ổn định tình hình an ninh, trật tự tại địa phương.
