Sau khi Nghị định 287/2026/NĐ-CP quy định về tiền bản quyền trong các lĩnh vực điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, báo chí, xuất bản… được ban hành ngày 17/7, một số ý kiến bày tỏ sự tò mò về cách tính tiền bản quyền đối với những bộ phim do Nhà nước đầu tư đạt doanh thu lớn như Mưa đỏ (hơn 700 tỷ đồng) hay Tử chiến trên không (hơn 250 tỷ đồng).
Có người cho rằng, căn cứ vào quy định đối với phim truyện sử dụng ngân sách Nhà nước, đạo diễn được hưởng từ 2,5% đến 3%, biên kịch từ 2,25% đến 2,75%, nếu áp vào doanh thu phòng vé thì liệu đạo diễn của Mưa đỏ có thể nhận hơn 20 tỷ đồng tiền bản quyền?
Tuy nhiên, trao đổi với phóng viên Dân trí, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TPHCM) khẳng định đây là cách hiểu chưa chính xác.
Theo Nghị định 287, các tỷ lệ này không được tính trên doanh thu phòng vé, mà được tính trên giá thành sản xuất của bộ phim (không bao gồm chi phí bán hàng, quản lý và chi phí tài chính).
“Lấy ví dụ, nếu một bộ phim có giá thành sản xuất 200 tỷ đồng thì đạo diễn được hưởng khoảng 5-6 tỷ đồng, còn biên kịch khoảng 4,5-5,5 tỷ đồng. Đây chỉ là ví dụ minh họa cho cách tính, không phải số liệu thực tế của Mưa đỏ hay Tử chiến trên không vì muốn xác định chính xác phải biết giá thành sản xuất phim đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt”, luật sư Hoàng Hà phân tích.
Luật sư cũng lưu ý, Mưa đỏ được sản xuất bằng ngân sách Nhà nước chi cho quốc phòng, còn Tử chiến trên không là dự án của Điện ảnh Công an nhân dân hợp tác với đơn vị tư nhân nên cần xác định cụ thể nguồn vốn và quyền sở hữu trước khi áp dụng quy định.
Đối với Mưa đỏ và Tử chiến trên không, luật sư cho biết cả 2 bộ phim đều ra mắt trong năm 2025, trước thời điểm Nghị định 287 có hiệu lực từ ngày 1/9 năm nay. Vì vậy, không thể mặc nhiên tính lại tiền bản quyền theo khung quy định mới.
Lần đầu tiên nhiều vị trí sáng tạo phía sau máy quay được quy định rõ về tiền bản quyền
Theo luật sư Hoàng Hà, điểm mới đáng chú ý của Nghị định 287 không nằm ở việc tạo ra quyền tác giả mới mà ở chỗ lần đầu tiên lượng hóa giá trị kinh tế của nhiều vị trí sáng tạo trong ê-kíp làm phim.
Trước đây, công chúng thường chỉ biết đến vai trò của đạo diễn hoặc biên kịch, trong khi nhiều bộ phận như đạo diễn hình ảnh, quay phim, dựng phim, thiết kế âm thanh, kỹ xảo, nhạc sĩ hay họa sĩ thiết kế mỹ thuật cũng góp phần quyết định chất lượng tác phẩm nhưng việc ghi nhận quyền lợi chưa thống nhất.
“Nghị định đã quy định khung tiền bản quyền riêng cho từng chức danh. Điều này giúp giá trị lao động sáng tạo được nhận diện rõ hơn, đồng thời tạo căn cứ để lập dự toán, ký hợp đồng và thanh toán thay vì chỉ phụ thuộc vào thỏa thuận chung của đoàn phim”, ông nói.
Đối với tác phẩm chuyển thể, quy định cũng làm rõ quyền lợi của tác giả nguyên tác. Chẳng hạn, biên kịch chuyển thể điện ảnh được hưởng 70% mức tiền bản quyền của biên kịch, phần còn lại thuộc về tác giả hoặc chủ sở hữu tác phẩm gốc.
Tuy nhiên, luật sư lưu ý các mức tiền bản quyền này áp dụng đối với tác phẩm được sáng tạo bằng ngân sách Nhà nước hoặc thuộc phạm vi Nhà nước là đại diện chủ sở hữu hoặc đại diện quản lý quyền tác giả, chưa áp dụng cho mọi dự án điện ảnh tư nhân.
Vì sao diễn viên không có tỷ lệ tiền bản quyền cố định?
Một điểm cũng được nhiều người quan tâm là Nghị định 287 quy định khá chi tiết quyền lợi của đạo diễn, biên kịch hay quay phim nhưng không ấn định tỷ lệ tiền bản quyền dành cho diễn viên.
Theo luật sư Hoàng Hà, điều này không đồng nghĩa diễn viên không được bảo vệ quyền lợi.
Ông Hà cho biết Luật Sở hữu trí tuệ vẫn xác định diễn viên điện ảnh là người biểu diễn, có quyền được ghi tên khi tác phẩm được công bố, sử dụng và được hưởng quyền lợi vật chất theo hợp đồng với nhà sản xuất.
Điểm khác là thu nhập của diễn viên không được ấn định theo một tỷ lệ phần trăm cố định trên giá thành sản xuất như nhóm tác giả sáng tạo.
“Tiền thù lao của diễn viên chủ yếu được xác lập thông qua hợp đồng, căn cứ vào vai diễn, thời gian làm việc, mức độ đóng góp và thỏa thuận với nhà sản xuất. Vì vậy, diễn viên không nằm ngoài cơ chế bảo hộ mà được điều chỉnh theo cơ chế quyền và thù lao riêng”, luật sư phân tích.
Quy định mới tạo nền tảng cho thị trường bản quyền điện ảnh chuyên nghiệp
Theo luật sư Hoàng Hà, về lâu dài, Nghị định 287 có thể thúc đẩy ngành điện ảnh chuyển từ tư duy trả tiền một lần khi hoàn thành bộ phim sang quản trị quyền khai thác theo từng nền tảng, thời hạn và lãnh thổ.
Khi một bộ phim điện ảnh tiếp tục được khai thác trên truyền hình, nền tảng trực tuyến hoặc bán ra nước ngoài, hợp đồng cần xác định rõ phạm vi quyền đã chuyển giao, doanh thu được tính như thế nào và chủ thể sáng tạo được hưởng lợi ra sao.
Với các tác phẩm mà Nhà nước là đại diện chủ sở hữu hoặc đại diện quản lý quyền, việc khai thác phải được thỏa thuận bằng văn bản. Trường hợp tác phẩm tạo ra lợi nhuận, các tác giả và những người giữ vai trò sáng tạo còn có thể được hưởng thêm khoản tiền khuyến khích theo mức đóng góp, với tổng mức không quá 10% lợi nhuận.
“Tác động trực tiếp của Nghị định chưa bao phủ toàn bộ thị trường phim tư nhân vì quyền lợi sau phát hành vẫn phụ thuộc nhiều vào hợp đồng giữa nhà sản xuất và người sáng tạo. Tuy nhiên, đây là bước tiến quan trọng để hình thành thị trường bản quyền điện ảnh minh bạch, chuyên nghiệp hơn và thuận lợi cho việc khai thác tác phẩm trên nhiều nền tảng cũng như đưa phim Việt ra quốc tế”, luật sư Hoàng Hà nhận định.
Với 15 ca khúc được chia làm 3 chương chặt chẽ, dự án không chỉ là lời khẳng định về mặt tư duy nghệ thuật mà còn là cột mốc định hình lại hoàn toàn vị thế của Mono trong làng nhạc Việt.
Bốn năm trước, Mono bước vào V-pop như một "cơn bão" giải trí với những bản hit như: Waiting for you, Em xinh, hay Ôm em thật lâu. Đó là giai đoạn nam ca sĩ chinh phục khán giả bằng năng lượng trẻ trung, bắt tai và các giai điệu mang tính xu hướng.
Tuy nhiên, ở một thị trường nhạc Việt ngày càng khắt khe, áp lực vượt qua "cái bóng" của chính mình luôn là bài toán cân não cho các nghệ sĩ trẻ.
Mỹ điệu ca xuất hiện chính là câu trả lời mang tính bước ngoặt. Định vị bản thân ở một tầm vóc mới, Mono không còn chạy theo việc tạo ra các ca khúc bắt tai đơn lẻ để "đua top trending".
Thay vào đó, anh thách thức chính mình bằng một album khái niệm (concept album) với 15 ca khúc, được xây dựng xoay quanh ý niệm "living heritage" (di sản sống) - một tuyên ngôn nghệ thuật đầy tham vọng.
Với mục tiêu này, Mono tự đặt ra câu hỏi mang tính triết lý: Liệu di sản có thật sự chỉ tồn tại trong quá khứ?
Và việc lựa chọn Đại Nội Huế làm bối cảnh cho MV mở đường Công tử văn thơ chính là minh chứng rõ nét cho thấy tham vọng kết nối giá trị di sản quốc gia với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại của Mono.
Sự đắt giá khiến Mỹ điệu ca trở thành cột mốc lớn nhất sự nghiệp của Mono nằm ở tính nhất quán trong cấu trúc, được ví như một quá trình chế tác thủ công bằng chất liệu "gỗ". 15 câu chuyện được phân bổ thành 3 chương cảm xúc, thể hiện trọn vẹn sự chuyển dịch trong thế giới quan của một người trẻ trưởng thành.
Theo đó, Chương I - Khởi kiệu chính là bản ngã lãng mạn lồng ghép chất thơ. Khởi đầu bằng sự mộc mạc như khối gỗ thô tối giản, Mono thiết lập một hình tượng "Công tử văn thơ" yêu theo kiểu cổ điển nhưng đặt trên nền nhạc hiện đại của groovy alternative pop/R&B-pop.
Các ca khúc như: Ai làm em buồn, Gió mang hương về, hay Mơ về em cho thấy bước tiến dài trong việc xử lý vocal độc thoại nội tâm.
Đặc biệt, sự tương phản khi đặt phần lời siêu thực cạnh bản phối modern pop punk đầy chuyển động trong Hoa mặt trăng là một thử nghiệm táo bạo, mở ra không gian âm nhạc đa chiều cho nam ca sĩ.
Chương II - Biến điệu chính là thử nghiệm những "vết xước" cuộc đời. Khi căn tính và tình yêu bắt đầu dịch chuyển, âm nhạc của Mono cũng đầy biến động. Các lớp chất liệu phối khí chồng chéo lên nhau, ranh giới giữa thực và mơ mờ nhạt qua các câu chuyện đô thị của Cuộc gặp gỡ, Chạm tình hay sự chia ly đầy tàn nhẫn trong Lưu ly.
Mono chia sẻ đây là chương tiêu tốn nhiều thời gian nhất của anh, phản ánh trực diện khoảnh khắc khi mọi thứ đang xảy ra và con người phải chấp nhận sự không hoàn hảo của quá trình trưởng thành.
Chương III - Dư điệu là sự lắng xuống để định hình di sản ở bên trong tâm khảm. Những nỗi đau biến thành sự tĩnh lặng như tuyết phủ trong Tuyết phủ, ký ức neo đậu vào vật thể thực tế trong Khăn mùi xoa.
Điểm nhấn bất ngờ khép lại album là Dòng sông - Điệu nghệ, một bản nhạc mang tính triết học hóm hỉnh, cho thấy góc nhìn thanh thản, tự tại của một nghệ sĩ đã đi qua đủ dông bão để bao dung với thế gian đổi dời.
Theo On.cc hôm 27.4, Diệp Tuyền vừa tiết lộ cô đang tất bật giải quyết các vấn đề liên quan đến tài sản mà người cha quá cố để lại. Theo lời "nữ thần phim cổ trang", cha cô mắc ung thư tuyến tụy từ nhiều năm trước và qua đời hồi 2025. Giai đoạn cha mắc bạo bệnh, nữ diễn viên đưa ông đi điều trị nhiều nơi từ trong đến ngoài nước, gác lại công việc để ở bên cha.
Theo lời Diệp Tuyền, người chăm sóc cho cha cô trong thời gian bệnh tật không đơn thuần là bảo mẫu mà còn là tri kỷ của ông. Người phụ nữ này được cho là đã bày mưu chiếm đoạt một nửa tài sản của cha nữ diễn viên, nắm giữ giấy tờ mảnh đất có mộ phần tổ tiên của nhà họ Diệp. Tuy nhiên, người này lại đâm đơn kiện minh tinh 8X và mẹ kế của cô để tranh giành phần di sản còn lại.
Thời gian qua, sao phim Mạnh Lệ Quân bận theo đuổi vụ kiện. On.cc dẫn lời mỹ nhân 46 tuổi: "Mọi việc đã bước vào quy trình pháp lý nên tôi không thể nói quá nhiều. Nhưng người đó không biết rằng cha tôi thực ra chưa ly hôn với mẹ kế. Ở Trung Quốc đại lục, tài sản trong thời kỳ hôn nhân rất được coi trong, nên chúng tôi rất tự tin sẽ lấy lại được những gì xứng đáng thuộc về mình".
Diệp Tuyền tiết lộ thêm: "Trước khi qua đời, cha tôi cũng đã dặn dò hậu sự và để lại cho tôi khá nhiều thứ. Nhưng tôi thấy mẹ kế và em trai rất đáng thương, họ bị chia rẽ tình cảm với cha, nên tôi đã chia lại phần thuộc về mình cho họ, chỉ giữ lại những kỷ vật có giá trị tinh thần". Nữ diễn viên cũng nói rằng chỉ sau khi cha mất, cô mới biết ông có khối tài sản lớn đến vậy nhưng nghệ sĩ cho biết mình không quan tâm đến tài sản của cha.
Sao phim Bao la vùng trời tâm sự điều khiến cô đau lòng nhất không phải là tài sản rơi vào tay người lạ mà là đến giờ cha vẫn chưa được yên nghỉ ở phần mộ tổ tiên. Cô hứa sẽ hoàn thành hậu sự cho cha. "Người phụ nữ đó đã dùng thủ đoạn để chiếm lấy khu mộ tổ của gia đình chúng tôi. Hiện tro cốt của cha tôi tuy được bảo quản cẩn thận, nhưng con người cuối cùng cũng phải được yên nghỉ thực sự. Dù thế nào tôi cũng phải đưa cha về yên nghỉ cạnh ông nội", cô bày tỏ.
Bên cạnh đó, Diệp Tuyền cũng nhắc đến bảo mẫu kể trên: "Bà ấy học không cao, lại không hiểu rõ luật, còn tham lam nên với tôi chuyện này chỉ như trò cười. Ngược lại, sự việc lần này khiến mối quan hệ giữa tôi, mẹ kế và em trai trở nên gắn bó hơn".
Diệp Tuyền từng chọn gác lại sự nghiệp để ở bên cha trong những năm cuối đời. Nhìn lại quãng thời gian qua, cô chia sẻ việc mình ngừng hoạt động, gánh vác chuyện gia đình là điều hoàn toàn xứng đáng. Thời gian cha nữ diễn viên điều trị ung thư, hai cha con trở nên gần gũi, thấu hiểu nhau hơn.
Sau biến cố mất cha, Diệp Tuyền cho biết cô có thể toàn tâm toàn ý tái xuất và hy vọng sẽ tạo ra những tác phẩm chất lượng để đáp lại sự chờ đợi, yêu mến từ khán giả. Gần đây, người đẹp đóng phim ngắn Thiếu phu nhân đến từ Đông Bắc, thu hút 3 tỉ lượt xem tại thị trường đại lục. Nữ diễn viên tiết lộ đoàn phim đã lên kế hoạch quay phần tiếp theo vào tháng 5 và được đông đảo khán giả hưởng ứng, số lượng người đặt lịch xem trước đã vượt hơn 5 triệu.
Diệp Tuyền sinh năm 1980 tại Hàng Châu (Trung Quốc), lớn lên ở Mỹ. Cô tham gia cuộc thi Hoa hậu Hoa kiều Quốc tế 1999 và giành chiến thắng, từ đó hoạt động dưới trướng TVB (Hồng Kông) đến năm 2005, rồi đẩy mạnh sự nghiệp ở thị trường đại lục. Nữ diễn viên tạo dấu ấn qua nhiều bộ phim: Đát Kỷ - Trụ Vương, Mạnh Lệ Quân, Bước ngoặt cuộc đời, Bao la vùng trời, Quốc sắc thiên hương, Dương Quý Phi bí sử, Long môn phi giáp… Diệp Tuyền từng gây thương nhớ với vẻ đẹp trong trẻo, ngọt ngào, là "mỹ nhân cổ trang" một thời trên màn ảnh Hoa ngữ. Ngoài vai trò diễn viên, người đẹp còn biết đến là MC, biên kịch, nhà sản xuất phim.
Nếu đạo diễn người Pháp Xavier Gens chờ đến thời điểm này mới bấm máy Under Paris, bộ phim bom tấn năm 2024 của Netflix về loài cá mập khổng lồ trên sông Seine, ông đã có thể tiết kiệm được một nửa ngân sách dành cho kỹ xảo và hoàn thành tác phẩm sớm hơn tới 8 tháng. Trả lời phỏng vấn bên lề Liên hoan phim (LHP) Cannes, đạo diễn Gens thừa nhận với Reuters: "Thay vì mất một năm, tôi sẽ chỉ mất 3 tháng để hoàn thiện hậu kỳ nhờ sự trợ giúp của AI". Đồng thời, chi phí cho hiệu ứng hình ảnh cũng sẽ giảm từ 4 triệu euro xuống còn 2 triệu euro (khoảng 2,34 triệu USD). Điểm khác biệt mang tính bước ngoặt đó chính là trí tuệ nhân tạo.
Tại LHP Cannes, nơi nhiều thập niên qua chỉ tôn vinh những giá trị điện ảnh truyền thống, tâm điểm của các cuộc thảo luận năm nay đã thay đổi hoàn toàn. Các chuyên gia không còn tranh cãi về việc "có nên dùng AI hay không", mà chuyển sang bài toán "dùng AI như thế nào cho hiệu quả".
Trong bối cảnh ngành công nghiệp điện ảnh đang chật vật tìm cách kéo khán giả trở lại rạp sau đại dịch COVID-19, sức hấp dẫn từ việc tiết kiệm thời gian và tiền bạc của AI trở nên lớn hơn bao giờ hết. Một báo cáo từ các nhà phân tích của Morgan Stanley chỉ ra rằng, AI có thể giúp cắt giảm tới 30% chi phí sản xuất phim và truyền hình.
Minh chứng rõ nét nhất cho làn sóng chuyển dịch số này là việc Tập đoàn Meta đã trở thành đối tác chính thức của LHP Cannes năm nay. Công nghệ AI của Meta đã được ứng dụng trực tiếp vào bộ phim tài liệu mới của đạo diễn tài danh Steven Soderbergh về John Lennon và Yoko Ono, tác phẩm vinh dự vào danh sách tuyển chọn chính thức của liên hoan.
Dù vậy, Ban tổ chức LHP Cannes vẫn thiết lập những "lằn ranh đỏ" rất rõ ràng. Cơ quan quản lý khẳng định sẽ loại trừ những bộ phim có phần lớn nội dung được tạo ra bởi AI khỏi danh mục tranh giải Cành cọ vàng. Quy định này tương thích với các điều luật mới từ Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ (AMPAS), yêu cầu khâu kịch bản và diễn xuất bắt buộc phải do con người thực hiện.
Giám đốc LHP Cannes, ông Thierry Fremaux, nhận định: "Để đi xe đạp điện, trước hết bạn phải biết cách đi xe đạp bình thường. AI không bao giờ có thể thay thế hoàn toàn cho năng lực thực tế của con người".
Sức nóng của công nghệ không chỉ gói gọn trong các phòng chiếu mà lan tỏa mạnh mẽ sang Chợ phim Cannes (Marché du Film), trung tâm giao dịch điện ảnh toàn cầu. Tại đây, một "Làng Sáng tạo" được dựng lên với sự góp mặt của các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới như Alphabet (Google), Disney Accelerator, NVIDIA và OpenAI thông qua các phiên hội thảo chuyên sâu.
Theo ghi nhận của Reuters, đại đa số các đạo diễn đều đồng thuận rằng việc dùng AI để viết kịch bản từ các câu lệnh (prompt) là điều không nên chấp nhận, nhưng việc ứng dụng công nghệ này vào sản xuất và hậu kỳ lại đang nhận được cái nhìn cởi mở hơn.
Đạo diễn lừng danh người Mexico Guillermo del Toro nhấn mạnh: "Chúng ta đang đánh đồng mọi công nghệ dưới một cái tên AI một cách thiếu trung thực. Để có một cuộc thảo luận đúng đắn, bạn buộc phải phân biệt rõ ràng giữa AI tạo sinh và các chức năng bổ trợ khác của trí tuệ nhân tạo".
Sự thay đổi quan điểm này diễn ra vô cùng nhanh chóng nếu nhìn lại những tranh cãi nảy lửa tại Lễ trao giải Oscar 2025 vừa qua, khi đoàn phim The Brutalist bị chỉ trích vì dùng AI để chỉnh sửa thoại tiếng Hungary cho nam diễn viên Adrien Brody.
Minh oan cho công nghệ này, ông Alex Serdiuk, CEO của Respeecher (công ty đến từ Ukraine phát triển phần giọng nói cho bộ phim) khẳng định: "Tác phẩm cuối cùng đã đoạt giải Oscar. Điều đó chứng tỏ Viện Hàn lâm hiểu rất rõ bản chất của vấn đề: AI ở đây là một công cụ tăng cường hiệu quả, tôn vinh tài năng của con người chứ không phải sự thay thế".
Rõ ràng, từ các công cụ phân tích tâm lý khán giả như Largo cho đến việc tối ưu hóa kỹ xảo, AI đang định hình lại diện mạo của bộ môn nghệ thuật thứ bảy. Dù ông Elisha Karmitz, Giám đốc điều hành hãng phim MK2 (Pháp) cảnh báo rằng "mọi bộ phim được trình chiếu tại Cannes đều là nguyên mẫu độc nhất và không có công thức AI nào tính toán trước được sự thành công", nhưng ông cũng thẳng thắn thừa nhận: "Tôi không chắc AI có mang lại lợi thế tuyệt đối trong tương lai hay không. Nhưng tôi biết chắc chắn rằng, việc cực đoan bác bỏ AI ngay từ đầu sẽ là một bất lợi lớn cho các nhà làm phim".
