Tổng thống Mỹ Donald Trump đã leo thang thế đối đầu với Iran vào ngày 12/4, khi tuyên bố kế hoạch phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz sau khi các cuộc đàm phán ngừng bắn kéo dài kết thúc mà không đạt được thỏa thuận.
Sau hơn 21 giờ đàm phán tại Islamabad với sự tham gia của quan chức Mỹ, Iran và Pakistan, Phó Tổng thống JD Vance xác nhận vào sáng sớm 12/4 rằng các cuộc đàm phán đã kết thúc mà không đạt được thỏa thuận mở lại tuyến hàng hải hay gia hạn lệnh ngừng bắn vẫn còn mong manh.
Căng thẳng gia tăng
Chỉ vài giờ sau khi đàm phán kết thúc, ông Trump đăng trên mạng xã hội rằng ông đã chỉ thị Hải quân Mỹ phong tỏa “mọi tàu thuyền cố gắng đi vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz”, đồng thời chặn các tàu trên vùng biển quốc tế trả “phí bất hợp pháp” cho Iran.
Ông cáo buộc Tehran rải thủy lôi và gây khó khăn cho hoạt động vận tải toàn cầu tại tuyến đường hẹp này, nơi khoảng 20% lượng dầu thế giới thường đi qua, đồng thời cảnh báo rằng “các quốc gia khác” sẽ tham gia cùng Mỹ.
Cùng lúc, ông Trump nhắc lại cảnh báo rằng các chính phủ nước ngoài không được cung cấp vũ khí cho Iran, cảnh báo hậu quả nghiêm trọng đối với bất kỳ quốc gia nào hỗ trợ Tehran.
Tuy nhiên, dù động thái này cho thấy sự chuyển hướng rõ rệt sang biện pháp gây áp lực mạnh mẽ, các chuyên gia quân sự và phân tích hàng hải cho rằng việc thực thi phong tỏa hải quân đối với Iran sẽ cực kỳ khó khăn.
Một cuộc phong tỏa hải quân đối với Iran sẽ là một trong những hành động quân sự quan trọng nhất của Mỹ. Nó sẽ kiểm tra liệu ưu thế hải quân của Mỹ có thể vượt qua chiến lược bất đối xứng của Iran hay không. Đây là chiến lược không nhằm đối đầu trực tiếp lực lượng Mỹ mà khiến việc vận tải trở nên nguy hiểm đến mức tự đình trệ.
Các cuộc đàm phán tại Islamabad, được quan chức Mỹ mô tả là căng thẳng và toàn diện, nhằm giải quyết việc Iran hạn chế tàu thuyền qua eo biển và kéo dài lệnh ngừng bắn. Tuy nhiên, việc kết thúc mà không có thỏa thuận đã loại bỏ rào cản ngoại giao cuối cùng ngăn leo thang.
Trước đó, ông Trump từng ám chỉ có thể chấp nhận mở lại một phần eo biển như một phần của thỏa thuận, nhưng tuyên bố mới cho thấy sự kiên nhẫn của ông dường như đã cạn. Giới chức quân sự Mỹ cho biết các cuộc tấn công trong hơn 1 tháng qua đã phá hủy phần lớn hải quân truyền thống của Iran. Tuy nhiên, các nhà phân tích nhấn mạnh đây không phải công cụ chính của Tehran.
Thế khó với kế hoạch
Iran vận hành hai lực lượng hải quân: hải quân chính quy và lực lượng hải quân của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Lực lượng IRGC tập trung vào hoạt động tác chiến bất đối xứng với xuồng cao tốc, tàu tên lửa nhỏ, tàu rải mìn và UAV, phù hợp với vùng nước hẹp của vịnh Ba Tư.
Hơn 60% số xuồng tấn công nhanh của IRGC vẫn còn nguyên vẹn sau nhiều tuần bị Mỹ tấn công, và tiếp tục là mối đe dọa lớn đối với vận tải biển, theo Newsweek. Iran cũng có tàu ngầm cỡ nhỏ hoạt động ở khu vực hẹp của eo biển nước nông, có thể phóng ngư lôi.
Mặt khác, tại điểm hẹp nhất, eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 32km. Điều này tạo lợi thế cho chiến thuật bất đối xứng: Các xuồng nhỏ khó bị phát hiện, có thể ẩn trong tàu cá dân sự hoặc căn cứ ven bờ.
Ngoài ra, Iran có thể tấn công từ đất liền bằng tên lửa chống hạm đặt trên xe tải, cho phép tấn công mà không cần triển khai tàu.
Mặt khác, Iran được cho là sở hữu hàng nghìn thủy lôi. Việc rải mìn có thể thực hiện bí mật và việc rà phá rất chậm, nguy hiểm. Chỉ riêng nguy cơ thủy lôi cũng đủ khiến các công ty vận tải dừng hoạt động.
Iran sở hữu kho thủy lôi hải quân lớn tích lũy qua nhiều thập kỷ, bao gồm thủy lôi tiếp xúc phát nổ khi va chạm, thủy lôi từ tính phát hiện tín hiệu từ trường của thân tàu, thủy lôi âm thanh phản ứng với tiếng chân vịt, và thủy lôi áp suất cảm nhận sự thay đổi áp lực nước khi tàu đi qua.
Các biến thể tiên tiến hơn có thể phân biệt giữa các loại tàu khác nhau, thậm chí được lập trình để chỉ kích nổ với tàu chở dầu lớn mà bỏ qua tàu quét mìn nhỏ hơn.
Thêm vào đó, Iran đã có đội xuồng không người lái (USV) mang thuốc nổ có khả năng tấn công tàu. Điều này khiến việc kiểm soát tuyến hàng hải càng trở nên phức tạp.
Theo các chuyên gia, mục tiêu quan trọng hàng đầu của Iran không phải là thắng trong cuộc đối đầu trực diện với Mỹ. Họ chỉ cần khiến tuyến vận tải đủ trở nên rủi ro là đã thành công trong việc làm gián đoạn hàng hải và đạt được mục tiêu.
Một số chuyên gia cho rằng Mỹ có thể tận dụng ưu thế hải quân để ngăn chặn hoạt động xuất khẩu dầu của Iran, gây áp lực kinh tế lớn mà không cần chiến dịch quân sự kéo dài.
Sau khi đàm phán bất thành, cả Mỹ và Iran đang đánh giá lại lập trường của đối phương. Việc thực thi phong tỏa sẽ đòi hỏi triển khai hải quân quy mô lớn và phối hợp với các đồng minh.
Các công ty vận tải, bảo hiểm và thị trường năng lượng toàn cầu đang chuẩn bị cho tình trạng gián đoạn kéo dài. Ngay cả khi chưa có phong tỏa toàn diện, việc Mỹ siết kiểm soát và Iran tiếp tục gây sức ép cũng có thể khiến lưu lượng vận tải qua eo biển Hormuz duy trì ở mức thấp, tiếp tục gia tăng áp lực lên Washington.
0"Chúng ta không thể để họ có vũ khí hạt nhân. Và họ đã đồng ý rằng họ sẽ không sở hữu vũ khí hạt nhân", ông Trump nói về Iran trong cuộc trả lời phỏng vấn với chương trình podcast "Pod Force One" của tờ New York Post được phát hành hôm nay 3.6, theo tờ The Times of Israel.
"Họ đã đồng ý với điều đó. Họ có thể thay đổi ý định, nhưng đó là một trong những điều họ phải đồng ý, họ đã đồng ý với điều đó - đó là điều quan trọng nhất", ông Trump nói thêm.
Nhà Trắng đã xác nhận các báo cáo rằng theo bản ghi nhớ đang được thảo luận giữa hai bên, Iran sẽ chính thức cam kết không theo đuổi vũ khí hạt nhân, theo The Times of Israel.
Cũng trong cuộc trả lời phỏng vấn trên, Tổng thống Trump cho hay ông tin rằng lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei "hoàn toàn tham gia" vào các cuộc đàm phán chấm dứt cuộc xung đột giữa hai bên.
Nhà lãnh đạo Mỹ còn nói: "Tôi muốn gặp ông ấy và có lẽ chúng tôi sẽ gặp nhau vào một thời điểm nào đó, tùy thuộc vào diễn biến của mọi việc".
Trong khi đó, ông Mohsen Rezaei, cố vấn quân sự của lãnh tụ tối cao Iran, ngày 3.6 cảnh báo trên mạng xã hội X rằng Tehran sẽ tiến hành thêm nhiều cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nếu Mỹ tiếp tục tấn công vào Iran, theo AFP.
Cảnh báo được đưa ra sau các cuộc tấn công của Mỹ vào một tàu chở dầu và đảo Qeshm của Iran, dẫn tới các cuộc tấn công trả đũa của Tehran vào Kuwait và Bahrain.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) hôm nay đã nhận trách nhiệm về một cuộc tấn công vào Kuwait để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ vào một tàu chở dầu và hòn đảo của Iran.
"Để đáp trả hành động gây hấn này, căn cứ không quân Ali Al Salem ở Kuwait, nơi chứa trực thăng, cũng như trụ sở Hạm đội 5 của Mỹ ở Bahrain, đã bị lực lượng vệ binh nhắm mục tiêu bằng tên lửa và máy bay không người lái", IRGC tuyên bố trên ứng dụng nhắn tin Telegram.
Bộ Y tế Kuwait thông báo ít nhất 63 người bị thương trong cuộc tấn công của Iran vào Kuwait, trong đó có cả nhân viên sân bay và hành khách, theo Reuters. Ngoài ra, Bộ Ngoại giao Kuwait khẳng định có một người thiệt mạng trong cuộc tấn công của Iran.
Trước đó, quân đội Mỹ tuyên bố đã "đánh bại thành công" một loạt cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran ở vịnh Ba Tư, và tiến hành cuộc tấn công tự vệ vào đảo Qeshm của Iran, theo AFP.
Phát ngôn viên Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 21.5 nói Nga không nhìn thấy nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu. "Không, Điện Kremlin không thấy những rủi ro như vậy. Thực tế, sản lượng có thể giảm ở một số khu vực. Điều này cũng liên quan đến hoạt động bảo trì theo mùa", TASS ngày 21.5 dẫn lời ông Peskov nói trong cuộc họp báo thường kỳ.
Tuyên bố được đưa ra sau khi Reuters ngày 20.5 dẫn các nguồn tin cho biết tất cả nhà máy lọc dầu lớn ở miền trung Nga đã ngừng hoạt động hoàn toàn hoặc giảm sản lượng sau các đợt tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) gần đây của Ukraine.
Các cơ sở bị ảnh hưởng gồm nhà máy lọc dầu Kirishi ở tỉnh Leningrad, nhà máy lọc dầu Moscow, cùng các nhà máy tại Nizhny Novgorod, Ryazan và Yaroslavl. Theo Reuters, các nhà máy này chiếm khoảng 30% sản lượng xăng và 25% sản lượng dầu diesel của Nga.
Riêng nhà máy Kirishi, một trong những cơ sở lọc dầu lớn nhất của Nga với công suất khoảng 20 - 21 triệu tấn dầu/năm, được cho là đã ngừng hoạt động từ ngày 5.5. Trong khi đó, quân đội Ukraine và Tổng thống Volodymyr Zelensky ngày 21.5 cho biết UAV Ukraine đã tấn công nhà máy lọc dầu Syzran thuộc Tập đoàn Rosneft ở vùng Samara (Nga) trong đêm 20.5.
Bộ Tổng tham mưu Ukraine cũng xác nhận vụ tấn công ngày 20.5 nhằm vào nhà máy lọc dầu Lukoil-Nizhegorodorgsintez gần thị trấn Kstovo, tỉnh Nizhny Novgorod (Nga). Theo giới chức Ukraine, một tổ máy lọc dầu AVT-6 đã bị trúng đạn, gây hỏa hoạn tại cơ sở này. Đây là vụ tấn công thứ hai được báo cáo nhằm vào địa điểm này trong vòng một tuần.
Cùng ngày, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova cáo buộc Tổng thống Zelensky theo đuổi xu hướng leo thang xung đột giữa hai nước.
Latvia ngày 21.5 cho biết đã phát hiện ít nhất một UAV xâm nhập không phận, buộc NATO điều tiêm kích ứng phó. Đây là sự cố an ninh mới nhất trong loạt vụ tương tự tại khu vực Baltic, theo Reuters.
Lực lượng vũ trang Latvia sau đó thông báo mối đe dọa đã chấm dứt, nhưng không nêu thêm chi tiết. Một phát ngôn viên quân đội cho biết UAV được xác nhận bay vào lãnh thổ Latvia từ Belarus.
Các nước Baltic gần đây liên tục ghi nhận các vụ UAV bay lạc hoặc vi phạm không phận trong bối cảnh Ukraine tăng cường tấn công tầm xa nhằm vào các mục tiêu trên lãnh thổ Nga.
Ukraine đã xin lỗi về những sự cố trước đó, cáo buộc UAV Ukraine bị lệch hướng do Nga gây nhiễu tín hiệu dẫn đường. Thủ tướng Thụy Điển Ulf Kristersson ngày 21.5 cho rằng Ukraine "chắc chắn không muốn UAV rơi xuống lãnh thổ thân thiện", đồng thời nói các sự cố có thể liên quan việc gây nhiễu hoặc các dạng can thiệp khác.
Cùng ngày, Bộ trưởng Quốc phòng Ba Lan cho rằng Ukraine cần bảo đảm độ chính xác cao khi sử dụng UAV, nhằm tránh tạo cơ hội để Nga can thiệp vào đường bay của chúng. Trước đó, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tuyên bố mọi đe dọa của Nga đối với các nước Baltic là "không thể chấp nhận được" và sẽ được xem là mối đe dọa đối với toàn EU.
Về phần mình, Nga cáo buộc Ukraine dùng không phận NATO để che chắn cho các cuộc tấn công vào Nga - điều mà Kyiv, NATO và các nước Baltic bác bỏ. Điện Kremlin ngày 20.5 cho hay Nga đang tiếp tục theo dõi tình hình.
Thủ tướng Đức Friedrich Merz kêu gọi Liên minh châu Âu (EU) xem xét một quy chế "thành viên liên kết" cho Ukraine và các nước ứng cử viên, nhằm giúp duy trì động lực trong lúc tiến trình gia nhập chính thức còn bế tắc, theo The Kyiv Independent ngày 21.5.
Trong một bức thư gửi các nhà lãnh đạo EU, ông Merz thừa nhận "quá trình mở rộng diễn ra quá lâu" và điều này "có thể hiểu được là gây ra sự thất vọng". "Tôi tin chắc rằng chúng ta cần một động lực mới cho Ukraine, cũng như cho khu vực Tây Balkan và Moldova", ông Merz viết.
Ukraine được trao quy chế ứng cử viên EU từ năm 2022, nhưng tiến trình gia nhập đã gần như đình trệ trong khoảng một năm qua.
Theo sáng kiến "thành viên liên kết" của ông Merz, Ukraine có thể được tham dự các cuộc họp của lãnh đạo EU, có ghế trong Ủy ban châu Âu, có đại diện không có quyền biểu quyết tại Nghị viện châu Âu, thậm chí có một mức độ đại diện nhất định tại Tòa án công lý EU. Hiện Thủ tướng Đức đề nghị thành lập nhóm đặc nhiệm để đánh giá tính khả thi về pháp lý và chính trị của sáng kiến này, theo Reuters.
Ông Christopher Glueck, Giám đốc điều hành tại Công ty tư vấn Forefront Advisers (Anh), nhận định đây là "một cách sáng tạo" để xử lý một số quan ngại do Pháp và Ba Lan nêu ra. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo phe ủng hộ mở rộng EU có thể lo ngại mô hình này làm phân tán mục tiêu cuối cùng là tư cách thành viên đầy đủ cho Ukraine.
Ukraine trước đó đã bác bỏ mọi hình thức "thành viên thay thế" khi ý tưởng của ông Merz lần đầu được nêu không chính thức tại một cuộc họp lãnh đạo EU hồi tháng 4. Ukraine muốn tập trung thúc đẩy tiến trình gia nhập hiện có càng nhanh càng tốt.
Trong cuộc phỏng vấn với chương trình podcast Pod Force One phát sóng ngày 3/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump được hỏi về cuộc điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hai ngày trước.
"Có phải ngài đã nói với ông Netanyahu là 'Ông điên à? Ông đang làm cái quái gì vậy? Tôi đã giúp ông không phải ngồi tù' không? Ngài có nói chuyện với ông ấy bằng những lời lẽ như vậy không?", người phỏng vấn đặt câu hỏi.
Ông Trump xác nhận "tôi đã nói như vậy". Ông thêm rằng bản thân thấy "hơi khó chịu" với Thủ tướng Netanyahu, người mà ông hay gọi bằng tên thân mật là Bibi, vì lãnh đạo Israel tiếp tục tiến hành các hành động quân sự chống Hezbollah ở Lebanon.
"Tôi nói 'Bibi này, chúng ta phải dừng chuyện này lại'", ông nói thêm.
Tuy nhiên, ông chủ Nhà Trắng khẳng định ông và Thủ tướng Israel có "quan hệ rất tốt". "Chúng tôi đã phối hợp rất ăn ý với nhau. Tôi rất yêu quý Bibi", ông nói.
Theo Axios và ABC News, ông Trump đã căng thẳng với ông Netanyahu về việc Israel đe dọa ném bom thủ đô Beirut của Lebanon, vì lo ngại điều đó sẽ ảnh hưởng đến cuộc đàm phán với Iran.
Tehran đã nhiều lần tuyên bố bất cứ thỏa thuận ngừng bắn và chấm dứt xung đột cũng phải bao gồm ở cả Lebanon. Iran được cho là đã tạm dừng các cuộc đàm phán hòa bình với Mỹ vì các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon.
Khi được hỏi liệu Israel có "lừa" Mỹ tham gia cuộc tấn công Iran hay không, ông Trump tỏ ra khó chịu và nói rằng "chính tôi là người bắt đầu chuyện này. Tôi bắt đầu vì chúng ta không thể để họ sở hữu vũ khí hạt nhân".
Ông thêm rằng nếu Iran phát triển vũ khí hạt nhân, điều đó cũng ảnh hưởng tới Israel "vì họ sẽ là quốc gia đầu tiên bị tấn công".
Reuters hôm nay dẫn lời Thủ tướng Netanyahu cho hay ông và ông Trump nói chuyện với nhau "hai ngày một lần", đồng thời cho biết Tổng thống Mỹ đang "cân nhắc nhiều lựa chọn", dường như đề cập tới cuộc xung đột với Iran.
Mỹ - Iran đạt lệnh ngừng bắn từ đầu tháng 4 và vẫn duy trì tới nay. Nhiều cuộc đấu hỏa lực đã xảy ra kể từ đó, nhưng không leo thang thành xung đột toàn diện. Hai bên đang nỗ lực đạt thỏa thuận gia hạn đình chiến thêm 60 ngày và mở cửa eo biển Hormuz, tạo điều kiện để thảo luận về chương trình hạt nhân của Iran, song đàm phán đang rơi vào bế tắc.
