Tổng thống Mỹ Donald Trump đã leo thang thế đối đầu với Iran vào ngày 12/4, khi tuyên bố kế hoạch phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz sau khi các cuộc đàm phán ngừng bắn kéo dài kết thúc mà không đạt được thỏa thuận.
Sau hơn 21 giờ đàm phán tại Islamabad với sự tham gia của quan chức Mỹ, Iran và Pakistan, Phó Tổng thống JD Vance xác nhận vào sáng sớm 12/4 rằng các cuộc đàm phán đã kết thúc mà không đạt được thỏa thuận mở lại tuyến hàng hải hay gia hạn lệnh ngừng bắn vẫn còn mong manh.
Căng thẳng gia tăng
Chỉ vài giờ sau khi đàm phán kết thúc, ông Trump đăng trên mạng xã hội rằng ông đã chỉ thị Hải quân Mỹ phong tỏa “mọi tàu thuyền cố gắng đi vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz”, đồng thời chặn các tàu trên vùng biển quốc tế trả “phí bất hợp pháp” cho Iran.
Ông cáo buộc Tehran rải thủy lôi và gây khó khăn cho hoạt động vận tải toàn cầu tại tuyến đường hẹp này, nơi khoảng 20% lượng dầu thế giới thường đi qua, đồng thời cảnh báo rằng “các quốc gia khác” sẽ tham gia cùng Mỹ.
Cùng lúc, ông Trump nhắc lại cảnh báo rằng các chính phủ nước ngoài không được cung cấp vũ khí cho Iran, cảnh báo hậu quả nghiêm trọng đối với bất kỳ quốc gia nào hỗ trợ Tehran.
Tuy nhiên, dù động thái này cho thấy sự chuyển hướng rõ rệt sang biện pháp gây áp lực mạnh mẽ, các chuyên gia quân sự và phân tích hàng hải cho rằng việc thực thi phong tỏa hải quân đối với Iran sẽ cực kỳ khó khăn.
Một cuộc phong tỏa hải quân đối với Iran sẽ là một trong những hành động quân sự quan trọng nhất của Mỹ. Nó sẽ kiểm tra liệu ưu thế hải quân của Mỹ có thể vượt qua chiến lược bất đối xứng của Iran hay không. Đây là chiến lược không nhằm đối đầu trực tiếp lực lượng Mỹ mà khiến việc vận tải trở nên nguy hiểm đến mức tự đình trệ.
Các cuộc đàm phán tại Islamabad, được quan chức Mỹ mô tả là căng thẳng và toàn diện, nhằm giải quyết việc Iran hạn chế tàu thuyền qua eo biển và kéo dài lệnh ngừng bắn. Tuy nhiên, việc kết thúc mà không có thỏa thuận đã loại bỏ rào cản ngoại giao cuối cùng ngăn leo thang.
Trước đó, ông Trump từng ám chỉ có thể chấp nhận mở lại một phần eo biển như một phần của thỏa thuận, nhưng tuyên bố mới cho thấy sự kiên nhẫn của ông dường như đã cạn. Giới chức quân sự Mỹ cho biết các cuộc tấn công trong hơn 1 tháng qua đã phá hủy phần lớn hải quân truyền thống của Iran. Tuy nhiên, các nhà phân tích nhấn mạnh đây không phải công cụ chính của Tehran.
Thế khó với kế hoạch
Iran vận hành hai lực lượng hải quân: hải quân chính quy và lực lượng hải quân của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Lực lượng IRGC tập trung vào hoạt động tác chiến bất đối xứng với xuồng cao tốc, tàu tên lửa nhỏ, tàu rải mìn và UAV, phù hợp với vùng nước hẹp của vịnh Ba Tư.
Hơn 60% số xuồng tấn công nhanh của IRGC vẫn còn nguyên vẹn sau nhiều tuần bị Mỹ tấn công, và tiếp tục là mối đe dọa lớn đối với vận tải biển, theo Newsweek. Iran cũng có tàu ngầm cỡ nhỏ hoạt động ở khu vực hẹp của eo biển nước nông, có thể phóng ngư lôi.
Mặt khác, tại điểm hẹp nhất, eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 32km. Điều này tạo lợi thế cho chiến thuật bất đối xứng: Các xuồng nhỏ khó bị phát hiện, có thể ẩn trong tàu cá dân sự hoặc căn cứ ven bờ.
Ngoài ra, Iran có thể tấn công từ đất liền bằng tên lửa chống hạm đặt trên xe tải, cho phép tấn công mà không cần triển khai tàu.
Mặt khác, Iran được cho là sở hữu hàng nghìn thủy lôi. Việc rải mìn có thể thực hiện bí mật và việc rà phá rất chậm, nguy hiểm. Chỉ riêng nguy cơ thủy lôi cũng đủ khiến các công ty vận tải dừng hoạt động.
Iran sở hữu kho thủy lôi hải quân lớn tích lũy qua nhiều thập kỷ, bao gồm thủy lôi tiếp xúc phát nổ khi va chạm, thủy lôi từ tính phát hiện tín hiệu từ trường của thân tàu, thủy lôi âm thanh phản ứng với tiếng chân vịt, và thủy lôi áp suất cảm nhận sự thay đổi áp lực nước khi tàu đi qua.
Các biến thể tiên tiến hơn có thể phân biệt giữa các loại tàu khác nhau, thậm chí được lập trình để chỉ kích nổ với tàu chở dầu lớn mà bỏ qua tàu quét mìn nhỏ hơn.
Thêm vào đó, Iran đã có đội xuồng không người lái (USV) mang thuốc nổ có khả năng tấn công tàu. Điều này khiến việc kiểm soát tuyến hàng hải càng trở nên phức tạp.
Theo các chuyên gia, mục tiêu quan trọng hàng đầu của Iran không phải là thắng trong cuộc đối đầu trực diện với Mỹ. Họ chỉ cần khiến tuyến vận tải đủ trở nên rủi ro là đã thành công trong việc làm gián đoạn hàng hải và đạt được mục tiêu.
Một số chuyên gia cho rằng Mỹ có thể tận dụng ưu thế hải quân để ngăn chặn hoạt động xuất khẩu dầu của Iran, gây áp lực kinh tế lớn mà không cần chiến dịch quân sự kéo dài.
Sau khi đàm phán bất thành, cả Mỹ và Iran đang đánh giá lại lập trường của đối phương. Việc thực thi phong tỏa sẽ đòi hỏi triển khai hải quân quy mô lớn và phối hợp với các đồng minh.
Các công ty vận tải, bảo hiểm và thị trường năng lượng toàn cầu đang chuẩn bị cho tình trạng gián đoạn kéo dài. Ngay cả khi chưa có phong tỏa toàn diện, việc Mỹ siết kiểm soát và Iran tiếp tục gây sức ép cũng có thể khiến lưu lượng vận tải qua eo biển Hormuz duy trì ở mức thấp, tiếp tục gia tăng áp lực lên Washington.
Hãng AFP ngày 27.4 dẫn số liệu vừa công bố của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI - Thụy Điển) cho thấy chi tiêu quân sự toàn cầu đạt gần 2,9 ngàn tỉ USD vào năm 2025, đánh dấu năm tăng trưởng thứ 11 liên tiếp, do tình trạng bất ổn và việc tái vũ trang thúc đẩy ngân sách quốc phòng.
Ba quốc gia chi tiêu nhiều nhất là Mỹ, Trung Quốc và Nga, chi tổng cộng 1,48 ngàn tỉ USD, chiếm hơn một nửa tổng chi tiêu toàn cầu.
Chi tiêu năm ngoái đã tăng 2,9% so với năm 2024, bất chấp sự sụt giảm chi tiêu của Mỹ, quốc gia chi tiêu nhiều nhất thế giới, theo báo cáo.
Theo nhà nghiên cứu Lorenzo Scarazzato, sự sụt giảm từ Mỹ được bù đắp nhiều hơn bởi sự gia tăng ở châu Âu và châu Á, khi thế giới bước vào "một năm nữa của chiến sự và căng thẳng gia tăng".
Ông Scarazzato cho biết điều này cũng được phản ánh khi "gánh nặng quân sự" toàn cầu, tỷ lệ GDP toàn cầu dành cho chi tiêu quân sự, đạt mức cao nhất kể từ năm 2009.
"Mọi thứ đều chỉ ra một thế giới cảm thấy kém an toàn hơn và chi tiêu quân sự nhằm bù đắp cho bối cảnh toàn cầu", ông nhận định.
Mỹ đã chi 954 tỉ USD trong năm 2025, ít hơn 7,5% so với năm 2024, chủ yếu do không có khoản viện trợ quân sự mới nào cho Ukraine được phê duyệt. Ngược lại, Washington đã cam kết tổng cộng 127 tỉ USD cho Kyiv trong ba năm trước đó.
Tuy nhiên, sự sụt giảm này dự kiến sẽ chỉ diễn ra trong thời gian ngắn vì Quốc hội Mỹ đã phê duyệt khoản chi tiêu hơn 1 ngàn tỉ USD cho năm 2026, và con số này có thể tăng lên 1,5 ngàn tỉ USD vào năm 2027 nếu đề xuất ngân sách của Tổng thống Mỹ Donald Trump được thông qua.
Năm ngoái, động lực chính thúc đẩy sự gia tăng chi tiêu quân sự toàn cầu là châu Âu, bao gồm Nga và Ukraine, nơi chi tiêu tăng vọt 14% lên 864 tỉ USD. Chi tiêu của Nga tăng 5,9% lên 190 tỉ USD, tương đương 7,5% GDP. Trong khi đó, Ukraine tăng chi tiêu thêm 20% lên 84,1 tỉ USD, chiếm 40% GDP.
Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, chi tiêu đạt 681 tỉ USD, tăng 8,5% so với năm 2024 - mức tăng hàng năm lớn nhất trong khu vực kể từ năm 2009.
Ông Scarazzato cho biết nhân tố chính trong khu vực là Trung Quốc, quốc gia đã tăng chi tiêu mỗi năm trong ba thập niên qua và ước tính đã chi 336 tỉ USD vào năm 2025.
"Nhưng có lẽ điều thú vị là phản ứng của một số quốc gia và vùng lãnh thổ khác, chẳng hạn như Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan, trước nhận thức về các mối đe dọa", ông nói.
Nhật Bản đã tăng chi tiêu quân sự thêm 9,7%, lên 62,2 tỉ USD vào năm 2025, tương đương 1,4% GDP, mức cao nhất kể từ năm 1958, trong khi vùng lãnh thổ Đài Loan tăng chi tiêu thêm 14% lên 18,2 tỉ USD.
Chính phủ Venezuela ngày 17/5 cho biết họ đã trục xuất ông Alex Saab, một đồng minh của Tổng thống Nicolás Maduro, để doanh nhân này đối mặt với các thủ tục tư pháp tại Mỹ. Diễn biến này xảy ra chưa đầy 3 năm sau khi ông được Mỹ ân xá trong một thỏa thuận trao đổi tù nhân.
Quyết định kể trên đánh dấu bước ngoặt lớn đối với ông Alex Saab, người mà ông Maduro đã đưa về nước sau vụ bắt giữ quốc tế năm 2020.
Ông Maduro đang chờ xét xử với các cáo buộc ma túy tại Manhattan sau khi bị quân đội Mỹ bắt giữ trong một cuộc đột kích hồi tháng 1. Nhà lãnh đạo Venezuela nhiều lần bác bỏ cáo buộc từ Mỹ. Không rõ liệu việc ông Saab bị trục xuất sang Mỹ có thể ảnh hưởng thế nào tới phiên tòa xử ông Maduro.
Cơ quan di trú Venezuela trong một tuyên bố ngắn ngày 17/5 không nêu rõ ông Saab bị đưa tới đâu, nhưng cho biết quyết định được đưa ra dựa trên một số cuộc điều tra hình sự đang diễn ra tại Mỹ.
Ông Saab, doanh nhân mang hai quốc tịch Colombia - Venezuela, được cho là bị bắt tại Caracas hồi tháng 2 trong một chiến dịch phối hợp giữa giới chức Mỹ và Venezuela, theo một quan chức thực thi pháp luật Mỹ.
Việc ông Saab bị bắt và trục xuất cho thấy mức độ hợp tác mới giữa cơ quan thực thi pháp luật Mỹ và Venezuela dưới thời quyền Tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez, cấp phó của ông Maduro.
Ông Saab, 54 tuổi, sinh tại Colombia, trước đó từng bị bắt ở Cape Verde năm 2020 và bị giam tại Mỹ với các cáo buộc hối lộ. Ông được ân xá năm 2023 để đổi lấy việc Venezuela trả tự do cho các công dân Mỹ bị giam giữ. Ông từng là một nhân vật giữ vị trí quan trọng trong chính quyền ông Maduro.
"Ngay sau khi hoàn tất các giai đoạn cuối cùng của cuộc đàm phán, thỏa thuận sẽ được ký kết và công bố. Quá trình ban đầu sẽ được thực hiện dưới hình thức kỹ thuật số và mỗi bên sẽ ký từ xa", Ngoại trưởng Abbas Araghchi nói trong cuộc phỏng vấn với truyền hình nhà nước Iran ngày 12/6.
Ông Araghchi thêm rằng lễ ký văn kiện "có thể diễn ra trong vài ngày tới" và bày tỏ "rất hy vọng" vào kết quả này.
Ông Araghchi cho biết sẽ công bố chi tiết về thỏa thuận sau khi nó được "kết luận và hoàn thiện", cảnh báo rằng tiết lộ nội dung ngay bây giờ sẽ có nguy cơ "gây nguy hiểm cho kế hoạch ký thỏa thuận".
Dự thảo thỏa thuận có điều khoản "chấm dứt hoàn toàn" lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng biển Iran được áp dụng từ ngày 13/4. "Đó là điểm đầu tiên được đề cập trong văn kiện", ông nói.
Về eo biển Hormuz, Ngoại trưởng Araghchi cho hay "Iran đã đưa ra quyết định dứt khoát rằng quản lý eo biển sẽ không còn như trước nữa", đồng thời nói rằng các cuộc thảo luận với Oman về vấn đề này đang diễn ra. Ông nhấn mạnh eo biển Hormuz là một trong những "công cụ răn đe chính" của Iran.
Ngoại trưởng Iran cũng xác nhận các vấn đề về chương trình hạt nhân của nước này, trong đó có kho dự trữ uranium làm giàu cao, sẽ được hai bên thảo luận trong thời hạn 60 ngày sau khi ký khung thỏa thuận sơ bộ. "Cách duy nhất để giải quyết kho uranium làm giàu là pha loãng nó tại chính Iran. Đó luôn là lập trường của chúng ta", ông nói.
Ngoại trưởng Iran cũng cảnh báo về các nỗ lực phá hoại thỏa thuận tiềm năng, đặc biệt là từ Israel. Ông Araghchi nhận định những thay đổi vẫn có thể diễn ra, nhưng thỏa thuận sơ bộ cho thấy Iran đã mạnh mẽ hơn sau xung đột. "Iran là bên chiến thắng trong cuộc chiến với Mỹ", ông nói.
Trong bài đăng trên mạng xã hội cùng ngày, Ngoại trưởng Araghchi nhận định rằng hai bên chưa bao giờ tiến gần đến thỏa thuận chấm dứt xung đột như vậy, thêm rằng văn kiện sẽ mang tên "Bản ghi nhớ Islamabad", đề cập thủ đô của quốc gia trung gian hòa giải là Pakistan.
Tổng thống Trump cùng ngày đã chỉ trích Iran đang đưa ra "những thông tin không đúng" về điều khoản mà hai bên thỏa thuận.
"Những gì họ nói, bao gồm cả tuyên bố yếu đuối và đáng thương của họ về đạt được một thỏa thuận, không phải là sự thật. Những người này rất thiếu trung thực khi giao dịch. Với họ, không có chuyện giao dịch thiện chí", ông viết trên mạng xã hội Truth Social.
Tuy nhiên, lãnh đạo Mỹ sau đó chia sẻ ảnh chụp màn hình bài đăng của Ngoại trưởng Iran, nhận xét "chưa bao giờ hai bên tiến gần thỏa thuận đến thế".
Một quan chức cấp cao Mỹ cũng bày tỏ sự lạc quan rằng các bên sắp đạt được thỏa thuận. "Nếu phải nói về khả năng ký kết thỏa thuận này, sáng nay tôi sẽ nói là 75%, bây giờ có lẽ là khoảng 80-85%, nhưng chưa phải là 100%", người này nói với AFP.
Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif tuyên bố rằng văn bản cuối cùng của thỏa thuận hòa bình đã được các bên thống nhất. "Hòa bình chưa bao giờ ở gần như lúc này", ông Sharif nói.
