Khác với các loại cá biển thường thấy, cá khoai (hay còn gọi là cá cháo) có ngoại hình khá… “yếu đuối”. Thân cá thon dài, màu trắng đục nõn nà, không hề có vảy và xương thì mềm như sụn. Tên gọi “khoai” xuất phát từ đặc điểm thịt cá mềm, khi nấu chín, thịt cá trắng muốt, tan trong miệng như ăn cháo, ngọt lịm và hoàn toàn không có xương dăm (chỉ có một dây sống lưng rất mềm).
Cá khoai phân bố khá rộng ở vùng biển Việt Nam, tập trung nhiều tại các tỉnh ven biển miền Trung và miền Bắc như Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và kéo dài vào một số vùng ven biển Nam Trung Bộ. Loài cá này thường sống ở tầng đáy, khu vực gần bờ, nơi có bùn cát pha, độ mặn vừa phải.
Mùa cá khoai rộ nhất thường từ khoảng tháng 10 âm lịch đến hết tháng Giêng, tháng Hai năm sau, trùng với thời điểm gió mùa đông bắc. Đây cũng là lúc ngư dân ven biển tranh thủ ra khơi gần bờ bằng thuyền nhỏ, sử dụng lưới kéo, lưới giăng để đánh bắt cá khoai. Do chỉ xuất hiện nhiều theo mùa, cá khoai thường được xem là “đặc sản thời vụ”, hết mùa là rất khó tìm.
Về kích thước, cá khoai không lớn, con trưởng thành dài chừng 15–25cm. Tuy nhỏ và mềm, nhưng cá khoai lại có mùi thơm tự nhiên, vị ngọt thanh, rất phù hợp để nấu canh, nấu cháo hoặc nhúng lẩu. Chính đặc điểm này khiến cá khoai trở thành nguyên liệu quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình vùng biển.
Bởi vì tính mùa vụ của loại cá này nên bán rất được giá, trung bình 100.000 đồng mỗi kg, mua tại biển. Còn khi các tiểu thương đem lên chợ bán thì giá dao động 130.000 -350.000 đồng/kg.
Trong ẩm thực dân gian, cá khoai được đánh giá cao bởi sự “dễ ăn, dễ nấu”. Món phổ biến nhất là canh cá khoai nấu chua với cà chua, dứa, me hoặc lá giang. Khi nấu, cá khoai gần như tan ra, làm nước canh sánh nhẹ, ngọt tự nhiên, rất hợp ăn trong những ngày se lạnh. Ngoài ra, cá khoai còn được dùng nấu cháo cho người ốm, trẻ nhỏ và người cao tuổi vì thịt mềm, dễ tiêu hóa.
Theo nghiên cứu, cá khoai rất giàu dinh dưỡng với nhiều protein, chất béo, vitamin và các dưỡng chất thiết yếu. Trong 100g cá khoai có chứa 220 calo, 10g chất béo, hơn 18mg cholesterol, 15g protein và 4g chất xơ.
Nhờ hàm lượng calo cao, cá khoai tạo cảm giác no mà không gây béo, hỗ trợ giảm cân hiệu quả. Đặc biệt, protein dồi dào trong cá khoai dễ tiêu hóa, giúp cải thiện quá trình tiêu hóa. Ngoài ra, loại protein này còn hỗ trợ xây dựng và duy trì khối cơ nạc, thúc đẩy quá trình trao đổi chất hiệu quả.
Theo Đông y, cá khoai có vị ngọt, tính mát, không độc, giúp bổ hư, làm mát huyết, nhuận tràng và hỗ trợ chức năng ngũ tạng. Nhờ những đặc tính này, cá khoai đặc biệt tốt cho người bị suy nhược, nóng trong, huyết hư, nhiệt miệng khô khát, táo bón, ho khan. Thậm chí những người mắc bệnh tiểu đường ăn rất tốt giúp ổn định đường huyết.
Với ngư dân, cá khoai tuy không phải loài cá có giá trị kinh tế cao như cá thu, cá ngừ, nhưng lại mang ý nghĩa quan trọng trong việc “lấy ngắn nuôi dài”. Vào mùa biển động, không thể ra khơi xa, việc đánh bắt cá khoai gần bờ giúp ngư dân có thêm thu nhập, trang trải chi phí sinh hoạt.
Tuy nhiên, do cá khoai thân mềm, khó bảo quản, nên chủ yếu được bán tươi trong ngày. Một số địa phương đã bắt đầu nghĩ đến việc chế biến cá khoai thành sản phẩm giá trị gia tăng như cá khoai đông lạnh, cháo cá khoai đóng gói, nhưng quy mô còn nhỏ lẻ.
Cá khoai nấu canh: Canh cá khoai ghi điểm bởi cách chế biến nhẹ nhàng nhưng mang lại hương vị thanh mát, dễ ăn. Cá khoai muốn ngon phải còn tươi, được rửa kỹ với nước muối loãng để khử mùi tanh, sau đó ướp cùng chút gừng giã nhỏ, tiêu xay, sả, hành tỏi băm và ớt để dậy mùi.
Khi nấu, cá được cho vào nồi nước dùng đã phi thơm hành, đun liu riu để thịt cá chín mềm mà không bị nát. Cà chua, rau thơm và gia vị được thêm vào sau cùng, tạo nên bát canh hài hòa giữa vị chua dịu, cay nhẹ và vị ngọt tự nhiên của cá khoai. Món canh này đặc biệt thích hợp dùng nóng trong bữa cơm gia đình.
Cháo cá khoai: Cháo cá khoai từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc của người dân vùng biển vào những ngày mưa gió. Cá khoai được làm sạch, sau đó nấu cùng gạo đến khi hạt gạo bung nở, cháo sánh mịn. Trong quá trình ninh, thịt cá tan đều, quyện vào cháo, tạo nên vị ngọt nhẹ tự nhiên.
Khi thưởng thức, người ăn sẽ cảm nhận được độ mềm mượt, thơm ấm của cháo hòa cùng vị cá khoai thanh tao, rất dễ ăn và phù hợp với mọi lứa tuổi.
Lẩu cá khoai chua cay: Lẩu cá khoai chua cay là món ăn đặc trưng, được nhiều thực khách nhắc đến khi nói về ẩm thực Quảng Bình. Cá khoai được làm sạch, cắt khúc vừa ăn, bày sẵn để nhúng vào nồi lẩu đang sôi.
Khi ăn, từng miếng cá được thả vào nước lẩu chua cay đậm đà, chỉ cần chín tới là có thể thưởng thức. Thịt cá mềm, ngọt, không bị bở, kết hợp cùng nước lẩu nóng hổi tạo nên trải nghiệm ẩm thực khó quên, nhất là trong tiết trời se lạnh.
Cá khoai chiên giòn: Với những ai yêu thích món chiên, cá khoai chiên giòn là lựa chọn không thể bỏ qua. Cá sau khi làm sạch sẽ được lọc bớt xương, tẩm qua lớp bột mỏng rồi cho vào chảo dầu nóng.
Thành phẩm là những miếng cá vàng ruộm, giòn bên ngoài nhưng vẫn giữ được vị ngọt bên trong. Món này thường được dùng kèm tương ớt hoặc nước chấm chua ngọt, rất được trẻ nhỏ và các tín đồ ăn vặt ưa chuộng.
Cá khoai kho tiêu: Cá khoai kho tiêu mang hương vị đậm đà, hao cơm không kém các món cá kho truyền thống. Cá được ướp gia vị vừa phải, kho trên lửa nhỏ để thịt cá thấm đều mà vẫn giữ được độ mềm đặc trưng.
Vị cay nồng của tiêu hòa quyện với vị ngọt tự nhiên của cá khoai tạo nên món ăn dân dã nhưng cuốn hút, thích hợp cho những bữa cơm gia đình giản dị mà ấm cúng.
Anh Trần (48 tuổi) ở Trung Quốc đã tử vong vì đột quỵ não trong đêm. Theo tìm hiểu, người đàn ông 48 tuổi này có những thói quen nguy hiểm vào buổi tối và cuối cùng đã không tránh được bi kịch.
Đột quỵ (còn gọi là tai biến mạch máu não) là tình trạng não bị tổn thương đột ngột do dòng máu nuôi não bị ngưng trệ hoặc vỡ mạch máu não, dẫn đến sự thiếu hụt oxy và dưỡng chất. Tế bào não rất nhạy cảm và có thể chết chỉ sau vài phút nếu không được cung cấp đủ máu.
Có 2 loại đột quỵ chính là:
- Đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu não): Chiếm khoảng 80–85% tổng số ca. Xảy ra khi mạch máu não bị tắc nghẽn do cục máu đông hoặc mảng xơ vữa.
- Đột quỵ xuất huyết (xuất huyết não): Khoảng 15–20%. Do mạch máu não bị vỡ, gây chảy máu trong mô não hoặc quanh não.
Ngoài ra, còn có một tình trạng gọi là cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) – giống như đột quỵ nhưng triệu chứng chỉ kéo dài trong dưới 24 giờ và không để lại tổn thương vĩnh viễn. Tuy nhiên, đây là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ thật sự trong tương lai.
Đáng nói, phần lớn các ca đột quỵ có liên quan trực tiếp đến thói quen sinh hoạt, đặc biệt là 5 việc thường làm vào ban đêm.
Theo các nghiên cứu, 5 thói quen sau đây là "kẻ đẩy nhanh tiến trình tắc mạch máu não":
- Thức khuya, làm việc quá sức: Thiếu ngủ khiến hệ thần kinh căng thẳng, huyết áp dao động, hormone rối loạn, các mạch máu nhỏ phải làm việc liên tục mà không được nghỉ. Bệnh viện Nhân dân tỉnh Hà Nam (Trung Quốc) ghi nhận: người thường xuyên thức khuya có nguy cơ đột quỵ cao gấp 2,5 lần người ngủ đúng giờ.
- Hút thuốc lá: Một điếu thuốc, vài phút thư giãn nhưng hậu quả kéo dài nhiều năm. Nicotine và hắc ín trong thuốc lá phá hủy lớp nội mạc mạch máu, khiến máu trở nên đặc và dễ hình thành cục huyết khối. Nghiên cứu của Bệnh viện Trung tâm Đại học Trịnh Châu cho thấy: người hút thuốc có nguy cơ tử vong do đột quỵ tăng gần 90% so với người không hút.
- Nổi nóng, căng thẳng: Cơn giận có thể giết chết bạn nhanh hơn bạn nghĩ. Khi tức giận, huyết áp tăng vọt, tim đập nhanh, mạch máu co thắt đột ngột là điều kiện hoàn hảo cho một cơn đột quỵ "đánh úp". Các bác sĩ tại Bệnh viện Nhân dân Đại học Vũ Hán cảnh báo: chỉ cần vài phút bốc hỏa, nguy cơ vỡ mạch máu não tăng gấp nhiều lần.
- Uống rượu bia trước khi ngủ: Rượu khiến huyết áp biến động mạnh, gan làm việc quá tải, nhịp tim rối loạn - tất cả đều gây áp lực lên hệ tuần hoàn não. Theo Bệnh viện Tuyên Vũ, Đại học Y Thủ đô (Bắc Kinh), người uống rượu thường xuyên có nguy cơ đột quỵ cao hơn 22%, đặc biệt là trong khung giờ nửa đêm đến rạng sáng.
- Ăn đêm, ăn khuya: Nghiên cứu của các nhà khoa học Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy: ăn trong vòng 2 giờ trước khi ngủ khiến huyết áp ban đêm tăng gấp 2,8 lần, dễ kích hoạt cơn đột quỵ ở người có bệnh nền. Ăn đêm còn làm máu đặc hơn, gan và tụy phải làm việc quá sức, khiến cơ thể không thể nghỉ ngơi đúng cách.
Hiệp hội đột quỵ Hoa Kỳ khuyên tất cả mọi người học cách nhận ra những dấu hiệu sau đây của đột quỵ:
- Đột ngột tê hay yếu của mặt, tay hay chân, đặc biệt ở một nửa cơ thể.
- Đột ngột lú lẫn, rối loạn hay không hiểu lời nói.
- Đột ngột rối loạn thị giác ở một bên hay hai bên.
- Đột ngột rối loạn việc đi đứng, choáng váng, mất thăng bằng hay mất khả năng phối hợp động tác.
- Đột ngột đau đầu nhiều không biết nguyên nhân.
Quy tắc FAST là một trong những cách giúp nhận biết sớm các dấu hiệu đột quỵ nhanh nhất và xử lý đúng.
F (face): bệnh nhân có thể bị méo miệng, liệt mặt, nhân trung lệch đi, biểu hiện rõ khi bệnh nhân cười khuôn mặt bị mất cân đối.
A (arm): yêu cầu bệnh nhân đưa hai tay lên cao. Bệnh nhân không nâng tay lên được, nếu nâng được cũng rất khó thì có khả năng người đó bị đột quỵ.
S (speech): gặp tình trạng khó nói, nói ngọng, dính chữ. Đề nghị bệnh nhân lặp lại một cụm từ đơn giản xem bệnh nhân có hiểu không? Có lặp lại được không? Nghe xem có bị đớ, ngọng hay dính chữ không? Nếu có thì người đó có dấu hiệu bị đột quỵ.
T (time): khi một người có những triệu chứng trên thì rất có thể họ đã bị đột quỵ, vì vậy hãy gọi ngay cấp cứu (115) hoặc đưa bệnh nhân đến ngay cơ sở y tế gần nhất có điều trị đột quỵ.
Phòng bệnh đột quỵ
Nhằm ngăn ngừa nguy cơ đột quỵ, cần xây dựng cho mình một lối sống lành mạnh:
- Ngừng hút thuốc
- Hãy lựa chọn thực phẩm lành mạnh. Đảm bảo ăn đủ lượng trái cây, rau củ và ngũ cốc nguyên hạt được khuyến nghị. Chọn thực phẩm ít chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, cholesterol, muối (natri) và đường bổ sung.
- Giữ cân nặng khỏe mạnh: Hãy hoạt động thể chất.
- Hạn chế sử dụng rượu bia và chất kích thích.
Ngoài ra, nên có thói quen kiểm tra sức khỏe định kỳ. Hãy lắng nghe cơ thể và tìm đến bác sĩ chuyên môn, các cơ sở y tế uy tín khi cần được thăm khám và tư vấn và tầm soát đột quỵ từ sớm.
Một phụ nữ 41 tuổi ở Trung Quốc đã qua đời chỉ sau chưa đầy 3 ngày nhập viện vì suy thận cấp, gióng lên hồi chuông cảnh báo về những dấu hiệu sức khỏe dễ bị bỏ qua. Trước đó, cô vẫn chủ quan cho rằng cơ thể mệt mỏi chỉ do áp lực công việc và làm việc quá sức. Câu chuyện sau khi được chia sẻ đã khiến nhiều người không khỏi bàng hoàng và suy ngẫm.
Người phụ nữ xấu số nói trên là Li Sha 41 tuổi, sống tại Sơn Đông, Trung Quốc là nhân viên ngân hàng, từng được xem là trụ cột kinh tế của gia đình. Những ngày cuối đời của cô diễn ra trong phòng hồi sức tích cực (ICU) đầy ám ảnh: cơ thể phù nề nghiêm trọng, hơi thở khó nhọc, phải hỗ trợ thở máy liên tục trong tiếng cảnh báo dồn dập của thiết bị y tế.
Trước khi nhập viện, Li Sha thường xuyên có các triệu chứng như khô miệng, đau lưng, tiểu đêm và mệt mỏi kéo dài. Tuy nhiên, cô cho rằng đây chỉ là hệ quả của áp lực công việc và thói quen ngồi lâu trong văn phòng.
Chỉ đến khi ngất xỉu tại bàn làm việc và được đưa đi cấp cứu, kết quả xét nghiệm mới khiến tất cả bàng hoàng: chỉ số creatinine tăng vọt, chức năng thận suy kiệt nghiêm trọng, được chẩn đoán suy thận giai đoạn cuối.
Tình trạng nhanh chóng chuyển nặng khi một đợt suy thận cấp xảy ra chồng lên nền bệnh mạn tính, khiến thận gần như ngừng hoạt động hoàn toàn. Độc tố tích tụ gây hôn mê sâu, trong khi lượng dịch ứ đọng dẫn đến phù phổi cấp, khiến việc hô hấp trở nên nguy kịch.
Dù được chạy thận nhân tạo khẩn cấp và đặt ống nội khí quản, tổn thương thận của cô đã không thể phục hồi. Chỉ sau 3 ngày, Li Sha tử vong do ngừng tim và suy đa tạng.
Điều khiến bác sĩ chú ý là thói quen sinh hoạt buổi tối của bệnh nhân. Theo người nhà, Li Sha thường xuyên làm việc khuya và có thói quen uống nước ngọt có ga hoặc trà giảm cân đậm đặc vào ban đêm để tỉnh táo và kiểm soát cân nặng. Theo bác sĩ, đây chính là "cú đòn kép" khiến thận bị quá tải nghiêm trọng.
Nước ngọt có ga chứa lượng đường cao cùng phốt phát và chất bảo quản, buộc thận phải tăng cường lọc thải trong thời điểm cơ thể cần nghỉ ngơi. Trong khi đó, trà giảm cân thường chứa các thành phần lợi tiểu mạnh, khiến cơ thể mất nước và rối loạn điện giải trong lúc ngủ.
Sự kết hợp này khiến thận vừa phải làm việc quá sức, vừa rơi vào trạng thái thiếu nước kéo dài, dẫn đến tổn thương vi mạch và suy giảm chức năng lọc máu theo thời gian.
Bác sĩ chuyên khoa thận cảnh báo, ban đêm là thời điểm cơ thể bước vào quá trình phục hồi tự nhiên, trong đó thận cũng giảm hoạt động để tái tạo.
Việc nạp vào cơ thể các loại đồ uống chứa đường cao, chất kích thích hoặc lợi tiểu mạnh vào thời điểm này sẽ khiến hệ bài tiết bị "ép làm thêm giờ", lâu dài có thể dẫn đến tổn thương không hồi phục.
Các chuyên gia khuyến cáo, sau 20h nên hạn chế tối đa đồ uống chế biến sẵn, nước ngọt có ga hoặc trà thảo mộc không rõ thành phần. Nếu cảm thấy khát, lựa chọn an toàn nhất là nước lọc ở nhiệt độ phòng hoặc nước ấm, uống lượng nhỏ để tránh gây áp lực cho thận.
Câu chuyện của Li Sha là lời nhắc nhở nghiêm khắc rằng những thói quen tưởng chừng vô hại trong sinh hoạt hằng ngày, đặc biệt vào ban đêm, có thể âm thầm bào mòn sức khỏe thận trong thời gian dài.
Uống nước tưởng đơn giản nhưng nếu sai thời điểm và thói quen có thể ảnh hưởng lớn đến sức khỏe.
- Uống nước ngay cả khi chưa khát: Cảm giác khát xuất hiện khi cơ thể đã mất khoảng 2-5% lượng nước. Vì vậy, bạn nên uống nước đều đặn trong ngày để tránh tình trạng mất nước âm thầm và giúp cơ thể duy trì trao đổi chất ổn định.
- Không uống quá nhiều nước ngay sau khi vận động mạnh: Sau khi tập luyện hoặc chơi thể thao, cơ thể vẫn đang ở trạng thái hoạt động cao. Uống quá nhiều nước ngay lúc này có thể gây áp lực cho tim. Tốt nhất nên nghỉ khoảng 10 phút rồi uống từ từ để bù nước an toàn hơn.
- Hạn chế nước đun đi đun lại nhiều lần: Nước đun sôi nhiều lần có thể làm tăng nguy cơ tích tụ cặn khoáng và kim loại nặng. Vì vậy, nên dùng nước sạch đun mới để đảm bảo an toàn cho cơ thể.
- Tránh uống nhiều nước trong bữa ăn: Uống nước khi ăn có thể làm loãng dịch tiêu hóa, khiến dạ dày phải làm việc nhiều hơn. Thói quen này lâu dài có thể ảnh hưởng đến quá trình tiêu hóa và chuyển hóa năng lượng.
- Hạn chế nước lạnh thường xuyên: Nước lạnh có thể gây co mạch ở dạ dày và ruột, làm giảm hiệu quả tiêu hóa. Uống thường xuyên có thể dẫn đến đau bụng hoặc rối loạn tiêu hóa.
- Không uống quá nhiều nước cùng lúc: Uống quá nhiều nước khiến thận quá tải, làm loãng natri trong máu, gây mệt mỏi, chóng mặt, thậm chí choáng ngất.
Trước nguy cơ nắng nóng ảnh hưởng đến sức khỏe người dân, đặc biệt là người cao tuổi, chính quyền thành phố Kingston, bang Ontario (Canada) triển khai chương trình tặng máy điều hòa cho người lớn tuổi có thu nhập thấp.
Gần đây, thành phố chính thức phê duyệt khoản ngân sách 17.000 USD (hơn 447 triệu đồng) để triển khai chương trình.
Bà Ruth Noordegraaf, Giám đốc Phát triển Cộng đồng và Phúc lợi của thành phố, cho biết những đợt nắng nóng kéo dài đang trở thành mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng.
"Người cao tuổi, đặc biệt là những người có bệnh lý nền, là nhóm dễ bị tổn thương nhất khi nắng nóng kéo dài. Chương trình là bước đi thiết thực giúp cư dân chuẩn bị tốt hơn trước các đợt nắng nóng trong tương lai", bà nói.
Theo kế hoạch, thành phố sẽ phối hợp với các tổ chức địa phương để huy động tình nguyện viên hỗ trợ vận chuyển và lắp đặt máy điều hòa cho người dân, góp phần giảm bớt khó khăn cho các hộ gia đình lớn tuổi, tờ Kingstondaily đưa tin ngày 28/5.
Sau khi được lắp đặt, người nhận hỗ trợ sẽ tự chịu trách nhiệm về thủ tục bảo hành, bảo trì cũng như chi phí điện năng phát sinh trong quá trình sử dụng. Đại diện thành phố sẽ tiến hành khảo sát, đánh giá hiệu quả chương trình vào cuối năm 2026 trước khi báo cáo lại Hội đồng Thành phố vào năm sau.
Để đủ điều kiện đăng ký, người tham gia phải từ 65 tuổi trở lên, đang sinh sống tại Kingston, thuộc diện thu nhập thấp, đồng thời sống trong chung cư.
Ngoài ra, người đăng ký cần tự xác nhận được nhân viên y tế khuyến nghị dùng máy điều hòa để hỗ trợ sức khỏe, không cần nộp giấy tờ hay hồ sơ y tế.
Người dân có thể nộp hồ sơ trực tuyến hoặc trực tiếp tại các trung tâm cộng đồng và văn phòng dịch vụ xã hội của thành phố trước 16h ngày 10/6.
Do số lượng máy điều hòa có hạn, những hồ sơ hợp lệ sẽ được đưa vào danh sách bốc thăm ngẫu nhiên. Những người được chọn sẽ được nhân viên thành phố liên hệ từ khoảng ngày 15/6.
