Bác sĩ Phạm Ánh Ngân, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh – Cơ sở 3, cho biết trên hành trình điều trị các bệnh lý mạn tính đau đớn, bà thấy nhiều người dễ tin vào những cam kết “có cánh” như trị dứt điểm, khỏi hoàn toàn hay những video diễn viên đóng giả bác sĩ quảng cáo bán thuốc. Tuy nhiên, đằng sau sự giảm đau tức thời là những cái bẫy chết người.
Đầu tiên, người bệnh cần tỉnh táo, “biết tên bệnh không có nghĩa là tự chữa được”. Những cơn đau ở cơ xương khớp, những rối loạn chức năng trong các bệnh lý gan thận, chuyển hóa như đái tháo đường, béo phì không tương đồng với các bệnh lý được nhắc trên quảng cáo thuốc.
Nhiều cơ sở đánh vào tâm lý quen thuộc của người tiêu dùng, liệt kê các tên bệnh trong nhóm bệnh lý chung, hoặc liệt kê triệu chứng dễ gặp như đau nhức, ngứa,… khiến người tiêu dùng đồng cảm và bỏ tiền ra mua.
Trường hợp gọi đúng tên bệnh đã được chẩn đoán như “thoái hóa khớp”, “viêm khớp gút”, “đái tháo đường” thì bệnh trạng của từng người sẽ khác nhau, cần phối hợp với bác sĩ để điều trị.
“Không một loại thuốc gia truyền bán tràn lan nào có thể bao trùm mọi cơ địa”, bác sĩ nói.
Khảo sát năm 2023 của Viện Dinh dưỡng và Y học Dự phòng cho thấy 47% người cao tuổi ở nông thôn từng sử dụng thuốc xương khớp không rõ nguồn gốc qua lời truyền miệng. Con số này đã tăng 15% so với năm 2020. Niềm tin đặt sai chỗ vào các quảng cáo bán thuốc đang buộc nhiều gia đình phải trả giá bằng tình trạng suy thận, hoại tử xương và thậm chí là tính mạng của chính người thân.
Bác sĩ Ngân giải thích nguyên nhân đằng sau thực trạng này xuất phát từ tâm lý khao khát hết bệnh của người mắc bệnh mạn tính. Các cơ sở kinh doanh lậu nắm bắt rất rõ điểm yếu này. Họ liệt kê hàng loạt triệu chứng phổ biến như đau nhức hay ngứa ngáy để tạo sự đồng cảm. Người tiêu dùng khi thấy đúng nỗi đau của mình sẽ dễ dàng mở ví.
Tuy nhiên, việc nhận biết triệu chứng không đồng nghĩa với khả năng tự điều trị. Ngay cả khi người bệnh được chẩn đoán chính xác mắc thoái hóa khớp, gút hay đái tháo đường, thể trạng mỗi cá nhân luôn đòi hỏi một phác đồ y khoa riêng biệt.
Không một loại thuốc gia truyền sản xuất đại trà nào có thể phù hợp với mọi cơ địa. Thêm vào đó, khái niệm trị dứt điểm sau một đêm đối với bệnh mạn tính là một điều không tưởng. Khác với các bệnh cấp tính như viêm ruột thừa, mục tiêu điều trị bệnh cơ xương khớp hay rối loạn chuyển hóa là thuyên giảm triệu chứng và hạn chế các đợt bùng phát.
Đằng sau cảm giác hết đau thần kỳ là một cái bẫy tàn phá sức khỏe nghiêm trọng. Giám định dược phẩm tại các Trung tâm Kiểm nghiệm trong 5 năm qua phát hiện nhiều mẫu thuốc gia truyền chứa trộn tân dược như Corticoid, NSAIDs, Paracetamol liều cao. Các nhà nghiên cứu cũng tìm thấy kim loại nặng gồm chì, thủy ngân, asen.
Một số sản phẩm bào chế từ thảo dược nhưng quy trình phơi sấy bẩn đã sinh ra aflatoxin, một chất gây ung thư gan. Bệnh nhân khi uống vào sẽ ăn ngon, tăng cân và hết đau nhanh chóng, nhưng bác sĩ Ngân gọi đây là trạng thái khỏe giả.
Corticoid lạm dụng sẽ gây loãng xương trầm trọng, làm cột sống và khớp hông giòn gãy. Nhiều người đối mặt với suy thận, loét dạ dày, tăng huyết áp hoặc suy tuyến thượng thận, dẫn đến suy kiệt hoàn toàn nếu ngừng thuốc.
Để tự bảo vệ mình, bác sĩ khuyên người dân cần chủ động truy cập trang web của Cục Quản lý Dược để tra cứu số đăng ký pháp lý của sản phẩm. Thuốc giả hoặc thuốc lậu thường in mờ nhòe, thiếu ngày sản xuất, không có nhãn tiếng Việt và núp bóng dưới mác hàng xách tay bán qua mạng.
Cơ quan chức năng cần tăng cường giám sát để ngăn chặn những đối tượng buôn bán thuốc lậu. Về phần người bệnh, sự tỉnh táo trước những diễn viên đóng giả bác sĩ trên mạng xã hội là rào chắn đầu tiên bảo vệ sức khỏe.
“Đừng đợi đến khi da mỏng đi, cơ thể bầm tím, teo cơ hay mặt phù giữ nước mới nhận ra sai lầm thì mọi can thiệp y tế đều đã trở nên quá muộn”, bác sĩ nói.
Nam thanh niên được bạn trai cũ đưa đến khám khi thấy cơ thể mệt mỏi, sốt âm ỉ và nổi hạch vùng bẹn. Ban đầu, cả hai chỉ nghĩ đến một bệnh nhiễm trùng thông thường. Tuy nhiên, khi bác sĩ chỉ định làm các xét nghiệm tầm soát bệnh lây truyền qua đường tình dục, kết quả cho thấy bệnh nhân nhiễm HIV, đồng thời mắc viêm gan B.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men's Health, điều gây trăn trở không chỉ là độ tuổi quá trẻ mà còn là tâm lý người bệnh. Chàng trai sống kín đáo, giấu xu hướng tính dục, gần như suy sụp khi nhận kết quả và rơi vào trạng thái hoang mang kéo dài. "Đây không chỉ là câu chuyện của virus, mà còn là câu chuyện của cô độc và thiếu chỗ dựa tâm lý", bác sĩ nói.
Không chỉ trường hợp này, phòng khám thường xuyên ghi nhận các ca phát hiện HIV rất "tình cờ". Mới đây, hai nam nhân viên văn phòng sau một đêm karaoke và massage đến khám vì lo mắc "bệnh xã hội". Một người có biểu hiện viêm niệu đạo, người còn lại gần như không có triệu chứng đáng kể. Tuy nhiên, khi làm xét nghiệm đầy đủ, một người cho kết quả dương tính với HIV, nhiều khả năng đã nhiễm từ vài tháng trước. Cả hai đều sốc, hoang mang và gần như không tin chuyện xảy ra với mình.
Theo bác sĩ Duy, HIV không còn là câu chuyện xa lạ. Điểm chung ở nhiều ca bệnh là không hề nghĩ mình có nguy cơ. Họ đến khám vì tiểu buốt, nổi sùi, đau họng, viêm hậu môn, hoặc chỉ vì "thấy cơ thể hơi lạ", rồi bất ngờ nhận kết quả HIV.
"Nhiều người trẻ nghĩ rằng không có triệu chứng thì đồng nghĩa an toàn, trong khi thực tế HIV có thể tồn tại trong cơ thể một thời gian dài mà không biểu hiện rõ ràng", bác sĩ phân tích. Có người vẫn sinh hoạt bình thường, vẫn hẹn hò và nghĩ mình ổn, cho đến khi đi khám một bệnh khác mới phát hiện.
Tại TP HCM, HIV hiện tập trung chủ yếu ở nhóm người trẻ, với hàng nghìn ca nhiễm mới mỗi năm. Thống kê năm 2025 cho thấy nhóm 15-29 tuổi chiếm 42% số ca nhiễm mới, cao hơn các nhóm tuổi còn lại. Đáng chú ý, 81% ca nhiễm mới lây qua quan hệ tình dục không an toàn, thay thế đường lây chủ đạo trước đây là tiêm chích ma túy. Trong các nhóm nguy cơ cao chiếm khoảng 90% tổng số ca mới, nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) chiếm tỷ lệ lớn nhất với 54%.
Bác sĩ cho rằng người trẻ dễ đối mặt nguy cơ cao do nhiều yếu tố quan hệ tình dục sớm nhưng thiếu kỹ năng bảo vệ, việc tìm bạn tình qua app nhanh và kín khiến các cuộc gặp thiếu thông tin, ít kiểm soát nguy cơ. Việc kết nối qua các ứng dụng hẹn hò ngày càng dễ dàng, nhưng kiến thức tự bảo vệ lại không theo kịp.
Bên cạnh đó, không ít người vẫn ngại sử dụng bao cao su, ngại xét nghiệm, ngại tìm hiểu về các biện pháp dự phòng như PrEP, trong khi lại quá tin vào cảm giác "nhìn người này chắc an toàn". Ngoài ra, kỳ thị cũng là rào cản lớn. Nhiều người trẻ vừa phải giấu bản thân, vừa sợ bị đánh giá nên trì hoãn việc đi khám, xét nghiệm, khiến bệnh thường được phát hiện muộn.
Theo bác sĩ Duy, HIV ngày nay không còn là "án tử" nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng, nhưng vẫn là bệnh mạn tính cần theo dõi lâu dài. Phòng ngừa HIV không quá phức tạp, chỉ cần sử dụng bao cao su đúng cách, xét nghiệm định kỳ và cân nhắc PrEP nếu có nguy cơ lặp lại. Trường hợp vừa có hành vi nguy cơ cao như quan hệ không bảo vệ hoặc rách bao, cần nghĩ đến PEP và sử dụng càng sớm càng tốt, tốt nhất trong vòng 72 giờ.
Ngoài ra, không nên chỉ xét nghiệm HIV khi có triệu chứng. Người có nguy cơ nên tầm soát định kỳ, đồng thời kiểm tra thêm các bệnh lây truyền qua đường tình dục như giang mai, lậu, chlamydia, viêm gan B, viêm gan C, bởi HIV thường đi kèm các bệnh này.
Thạc sĩ - bác sĩ chuyên khoa 1, bác sĩ nội trú Ngô Văn Tân, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM - cơ sở 3, cho biết thời tiết nắng nóng kéo dài, nhiệt độ ngoài trời có khi vượt quá 37 - 38 độ C, khiến cơ thể mất nước nhanh chóng. Trong bối cảnh đó, nhiều người chỉ nghĩ đơn giản rằng “uống nhiều nước là đủ”. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít trường hợp dù trước đây hoàn toàn khỏe mạnh vẫn xuất hiện sỏi thận hoặc rối loạn điện giải trong mùa nóng. Điều này cho thấy mối liên hệ giữa thời tiết nóng bức và sức khỏe thận phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ thông thường.
Thận là cơ quan đóng vai trò lọc máu, đào thải chất cặn bã và cân bằng điện giải trong cơ thể. Khi trời nóng, cơ thể mất nước chủ yếu qua mồ hôi. Nếu lượng nước mất đi nhiều mà không được bù đúng cách, nước tiểu sẽ trở nên cô đặc. Khi đó, các chất khoáng như canxi, oxalat hoặc axit uric dễ kết tinh và hình thành sỏi.
"Vì vậy, thời tiết nóng kéo dài thực sự có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận, kể cả ở những người trước đây chưa từng mắc bệnh thận. Một điều đáng lưu ý là không phải cứ uống thật nhiều nước là tốt cho thận", bác sĩ Ngô Văn Tân chia sẻ.
Nhiều người có thói quen uống dồn nhiều nước trong thời gian ngắn, nhất là sau khi đi nắng hoặc vận động mạnh. Cách này có thể làm loãng nhanh nồng độ muối trong máu, gây rối loạn điện giải với các biểu hiện như mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt. Ngược lại, việc bù nước bằng nước ngọt có ga, nước tăng lực hoặc đồ uống nhiều đường, muối khoáng cũng không có lợi, thậm chí làm tăng gánh nặng chuyển hóa và nguy cơ hình thành sỏi thận.
Cách uống nước hợp lý là chia nhỏ trong ngày, uống đều đặn ngay cả khi chưa khát, ưu tiên nước lọc. Người lao động ngoài trời hoặc vận động nhiều có thể bổ sung nước điện giải ở mức vừa phải, tránh lạm dụng.
Ngoài ra, thói quen tắm nước lạnh ngay sau khi đi nắng cũng tiềm ẩn rủi ro. Khi cơ thể đang nóng, mạch máu giãn, việc gặp lạnh đột ngột có thể gây co mạch, làm rối loạn tuần hoàn tạm thời và ảnh hưởng đến việc cung cấp máu cho các cơ quan, trong đó có thận - đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc có bệnh tim mạch.
Một vấn đề đáng tiếc là nhiều dấu hiệu cảnh báo sớm tổn thương thận trong mùa nóng thường bị bỏ qua. Ví dụ như nước tiểu sẫm màu, có mùi nồng, lượng nước tiểu ít hơn bình thường, hoặc cảm giác tiểu rát nhẹ. Một số người lại có biểu hiện khát nước liên tục dù đã uống nhiều, kèm theo mệt mỏi, đau vùng thắt lưng hoặc đau âm ỉ vùng hông. Đây có thể là những dấu hiệu cho thấy cơ thể đang thiếu nước nghiêm trọng hoặc thận đang phải làm việc quá tải.
Để bảo vệ sức khỏe thận trong mùa nóng, người dân cần lưu ý một số nguyên tắc đơn giản nhưng rất quan trọng: uống nước đều đặn trong ngày, hạn chế đồ uống nhiều đường hoặc chất kích thích; tránh để cơ thể mất nước kéo dài; không tắm nước lạnh ngay sau khi đi nắng; và chú ý quan sát những thay đổi bất thường của nước tiểu. Chế độ ăn nên tăng cường rau xanh, trái cây có tính thanh mát để hỗ trợ thanh nhiệt, sinh tân dịch.
"Nếu xuất hiện các dấu hiệu như đau lưng, tiểu buốt, nước tiểu sẫm màu kéo dài, nên đi kiểm tra sớm để phát hiện và xử lý kịp thời. Cái nóng của thời tiết đôi khi chỉ khiến chúng ta khó chịu trong chốc lát, nhưng những tác động âm thầm của nó đối với cơ thể, đặc biệt là với thận, lại có thể kéo dài hơn nhiều. Hiểu đúng và phòng ngừa đúng chính là cách để bảo vệ sức khỏe của chính mình trong những ngày nắng nóng khắc nghiệt", bác sĩ Tân khuyến cáo.
Thực phẩm chức năng ngày càng trở nên phổ biến do nhiều yếu tố. Theo ông Christiane Matey, chuyên gia dinh dưỡng, nhà sáng lập Mint Nutrition thì mạng xã hội và người nổi tiếng là những nguyên nhân hàng đầu.
Bà chia sẻ với tạp chí Health: “Các nền tảng như Instagram, Facebook và TikTok giúp khuếch đại sức ảnh hưởng của các lời quảng bá, biến một bài đăng đơn lẻ thành hiện tượng lan truyền mạnh mẽ. Người tiêu dùng thường bị thu hút bởi những lời hứa hẹn về sự thay đổi ngoạn mục hay kết quả ấn tượng, họ đánh đồng vẻ ngoài của người quảng bá với chính chất lượng của sản phẩm”.
Đồng thời, xu hướng chuyển dịch sang cách tiếp cận sức khỏe mang tính tự nhiên hơn đã góp phần thúc đẩy nhu cầu mua các loại thực phẩm bổ sung.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Pew, khoảng một nửa dân số Mỹ cho biết họ từng thử qua một hình thức y học thay thế nào đó, thường là để thay thế cho y học chính thống. Ngành công nghiệp chăm sóc sức khỏe toàn diện vốn chú trọng các phương pháp phi y tế đối với sức khỏe cá nhân, hiện đã trở thành một lĩnh vực kinh doanh trị giá hàng nghìn tỉ đô la.
Những lo ngại về sức khỏe cũng giúp gia tăng sự quan tâm đến việc chăm sóc sức khỏe mang tính phòng ngừa. Theo ông Matey, sự gia tăng của nhóm dân số lớn tuổi, nhóm đối tượng vốn ngày càng quan tâm đến tuổi thọ và sức khỏe hệ miễn dịch cũng có thể là một yếu tố góp phần vào xu hướng này.
Thực phẩm bổ sung mang lại cảm giác như một giải pháp nhanh chóng và dễ dàng để cải thiện sức khỏe.
Bác sĩ Karina Appel, chuyên gia nội khoa tại Episcopal Health Services cho rằng không có một con số cụ thể nào để xác định chính xác thời điểm lượng thực phẩm bổ sung nạp vào cơ thể đột ngột chuyển sang mức quá nhiều. Tuy nhiên, dùng nhiều hơn không hẳn là tốt hơn, và thực tế là hoàn toàn có thể xảy ra tình trạng lạm dụng.
Các loại thực phẩm bổ sung được chia thành nhiều nhóm, bao gồm vitamin, khoáng chất, axit amin và các thành phần có nguồn gốc thực vật. Chúng có thể chứa một hoạt chất duy nhất hoặc sự kết hợp của nhiều thành phần.
"Nếu bạn dùng cùng lúc vitamin tổng hợp, kẹo dẻo hỗ trợ tóc, da và móng, hỗn hợp tăng cường miễn dịch và bột protein, thì rất có thể bạn đang nạp cùng một loại thành phần với liều lượng gấp đôi hoặc gấp ba mà không hề hay biết”, Appel cho biết.
Trong một số trường hợp, điều này có thể không phải là vấn đề. Ví dụ, các loại vitamin tan trong nước sẽ được đào thải qua đường nước tiểu. Tuy nhiên, theo bà, các loại vitamin tan trong chất béo và một số khoáng chất có thể tích tụ trong các mô của cơ thể theo thời gian, có khả năng gây ngộ độc.
Nếu bạn có chế độ ăn uống cân bằng, có thể bạn thậm chí không cần bổ sung thêm dưỡng chất. Theo Văn phòng Thực phẩm Bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), nhiều người dân Mỹ đã nạp đủ lượng dưỡng chất cần thiết thông qua việc ăn đa dạng các loại thực phẩm.
Một số nghiên cứu quy mô lớn cũng cho thấy việc sử dụng vitamin tổng hợp không giúp giảm nguy cơ mắc bệnh mãn tính hay tử vong.
Khi cân nhắc xem liệu mình có đang dùng quá nhiều thực phẩm bổ sung hay không, cần xem mỗi loại thực phẩm bổ sung đó có mục đích sử dụng rõ ràng và liều lượng an toàn hay không, cũng như liệu chúng có gây ra phản ứng bất lợi với các loại thuốc khác hay không?
Việc kết hợp nhiều loại thực phẩm bổ sung vào chế độ hàng ngày có thể mang đến những rủi ro cho cơ thể. Việc nạp quá nhiều các loại vitamin tan trong chất béo (A, D, E và K) cùng các khoáng chất như kẽm và sắt có thể dẫn đến tình trạng tích tụ độc tố trong cơ thể, sỏi thận, tổn thương thần kinh và rối loạn nhịp tim là những hậu quả có thể xảy ra.
Các loại thực phẩm bổ sung cũng có thể tương tác bất lợi với nhau và với thuốc kê đơn. Trong một số trường hợp, chúng thậm chí còn làm giảm hiệu quả của thuốc. Một số loại thực phẩm bổ sung, đặc biệt là các sản phẩm thảo dược như chiết xuất trà xanh và nghệ có chứa các hợp chất có thể gây hại cho gan.
