Một buổi sáng, chị T., sau khi thấy con gái 8 tuổi nhất quyết không chịu ăn sáng đã phải dùng chiêu cuối, nói “con không ăn thì mẹ sẽ buồn, mẹ sẽ giận, mẹ sẽ không đưa đi học nữa”. Bé gái òa khóc, ăn trong nước mắt, rồi đến trường với đôi mắt sưng húp.
Giống như chị T., nhiều cha mẹ thường rơi vào mâu thuẫn. Muốn xây cho con một hệ điều hành nội tâm, muốn con độc lập, tự chủ, nhưng lại “cài” cho con một hệ điều khiển từ bên ngoài.
Hệ điều hành nội tâm (internal operating system) và hệ điều khiển (control system) là 2 thứ trông giống nhau một cách đáng ngạc nhiên, đặc biệt khi cả hai đều “chạy tốt” ở bề mặt.
Đứa trẻ có hệ điều hành biết tự vận hành từ bên trong sẽ biết tự quan sát, tự cảm nhận, tự quyết định, tự điều chỉnh.
Đứa trẻ có hệ điều khiển cũng biết làm nhiều việc, cũng ngoan, học giỏi, có trách nhiệm, nhưng bên trong không phải là một bộ máy tự vận hành, mà là một loạt “nút nhấn” được cài đặt sẵn và sẵn sàng “nhận tín hiệu” từ bên ngoài.
Nhìn từ ngoài, hai đứa trẻ có thể giống nhau. Nhưng bên trong là hai vũ trụ khác hẳn.
Khi chúng ta dạy con bằng dọa nạt, đòn roi, hay những đòn trừng phạt bằng cảm xúc như nếu không làm điều này, điều kia thì “mẹ không thương con nữa”, hệ thần kinh của đứa trẻ sẽ trả giá nặng nề.
Theo lý thuyết đa phế vị (Polyvagal Theory) mà Stephen Porges phát triển, hệ thần kinh tự chủ của chúng ta liên tục quét môi trường để đánh giá an toàn hay nguy hiểm, một tiến trình gần như tự động gọi là cảm nhận an nguy. Khi trẻ cảm nhận nguy hiểm, cho dù là đe dọa thể chất hay đe dọa mất kết nối với người mình phụ thuộc, hệ thần kinh chuyển sang chế độ giao cảm để sẵn sàng chiến đấu hoặc chạy trốn. Nếu mối đe dọa quá lớn và trẻ không thể chống cự cũng không thể chạy thoát, hệ thần kinh trượt sâu hơn vào chế độ đóng băng và khuất phục.
Không chỉ vậy, những trải nghiệm này không hề hình thành ở trẻ bài học đạo đức nào, mà sẽ điều kiện hóa những phản xạ kiểu “khi người quan trọng nhất đời mình tỏ ra lạnh lẽo hay giận dữ, mình phải làm bất cứ điều gì để được kết nối lại”. Phản xạ này lặp lại hàng ngàn lần qua tuổi thơ sẽ trở thành một lối mòn thần kinh hoạt động trong vô thức. Đó chính là một nút điều khiển, nhiều nút sẽ tạo thành hệ điều khiển, không phải hệ điều hành.
Không phải cha mẹ nào cũng dùng đòn roi. Nhiều cha mẹ tinh tế hơn nhiều, và chính vì vậy những “nút điều khiển” họ cài vào con còn khó tháo gỡ hơn.
Có những câu nói nghe chí lý và rất có trách nhiệm mà cha mẹ thường nói như “con là anh cả, con phải làm gương”; “nhà mình chỉ trông vào con thôi đấy”; “ba mẹ già rồi, còn lại trông cả vào con”; “con không học là phụ công ba mẹ”… Mỗi câu mang tính điều kiện như vậy là một sợi dây vô hình buộc vào phần trách nhiệm, phần đạo hiếu, phần tình thương trong con. Nhưng cái giá là đứa trẻ phải học cách xem nhẹ nhu cầu chính đáng của bản thân. Con học được rằng mong muốn của riêng nó là ích kỷ, là không đáng kể, là thứ phải hy sinh.
Carl Rogers, nhà tâm lý học nhân bản, gọi hiện tượng này là sự hình thành các “điều kiện của giá trị bản thân”. Đứa trẻ dần dần nhập tâm một thông điệp ngầm: mình chỉ có giá trị, chỉ đáng được yêu thương khi đáp ứng một số điều kiện. Dần dần, nó mất dần khả năng lắng nghe tiếng nói từ bên trong, nó mất khả năng biết được mình thực sự cảm thấy gì, muốn gì, cần gì…
Những “nút điều khiển” ấy không hề biến mất khi đứa trẻ lớn lên. Chúng được mỗi người mang theo vào đời, và trở thành những “móc câu” mà cuộc đời, hoàn cảnh… có thể lợi dụng vào để giật dây.
Một chàng trai trong độ tuổi 30 tham vấn với tôi, anh làm kế toán trưởng của một công ty lớn. Anh kể “Không hiểu sao mỗi lần sếp tỏ ra không hài lòng, em lại cảm thấy như bầu trời sập xuống. Em làm mọi thứ để lấy lòng sếp, kể cả những việc trái với giá trị của em”. Quay về thời ấu thơ, anh kể, hồi 5 tuổi, anh đã từng đứng chết lặng trước ánh mắt lạnh lùng của người cha, mỗi khi anh không đạt kỳ vọng.
Chuyển từ hệ điều khiển sang hệ điều hành không phải chuyện một sớm một chiều, càng không phải là một kỹ thuật. Trước tiên, cha mẹ cần chuyển hóa.
Điều đầu tiên là cha mẹ nhận ra mình đang cài đặt điều gì trong nội tâm con.
Điều thứ hai là học cách đặt giới hạn mà không cần đến sợ hãi. Trẻ con cần giới hạn, điều này là tất nhiên. Nhưng giới hạn hợp lý tự nhiên dựa trên hệ quả thực tế khác hẳn với giới hạn áp đặt qua sự mặc cả bằng tình cảm của cha mẹ.
Ví dụ, con không ăn sáng thì con sẽ đói vào giờ ra chơi, đó là hệ quả tự nhiên, con học được mối liên hệ giữa hành động và kết quả. Còn nếu không ăn sáng thì “mẹ không thương con nữa” không phải là giới hạn, đó là “tống tiền” tình cảm, con sẽ học được rằng tình yêu có thể bị dùng để khống chế người khác.
Điều thứ ba, và có lẽ khó nhất, là tin vào khả năng tự điều chỉnh của con. Khi ta không vội can thiệp, không vội sửa sai, không vội cứu con khỏi mọi khó khăn nhỏ, ta đang cho con cơ hội phát triển năng lực tự nhận thức và tự chịu trách nhiệm. Cây nào quả đó, hoa quả ra theo mùa. Đứa trẻ cần thời gian, không gian, và niềm tin của cha mẹ để nội lực tự nảy nở từ bên trong. Nội lực không thể được cài đặt từ bên ngoài, nó chỉ có thể được nuôi dưỡng để tự lớn lên bên trong trẻ.
Chính sách miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông được Chính phủ quy định cụ thể tại Nghị định số 271/2026/NĐ-CP ngày 3.7.2026.
Theo đó, từ năm học 2029 - 2030, miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc. Song, đối với các địa phương có khả năng cân đối ngân sách (hoặc xã hội hóa) được khuyến khích thực hiện chính sách miễn phí sách giáo khoa sớm hơn quy định tại khoản 1 điều này, ưu tiên bố trí nguồn lực để triển khai trước đối với các địa bàn biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tiễn và khả năng ngân sách của địa phương.
Cho đến hôm nay (12.7.2026), cả nước đã có 5 địa phương miễn phí sách giáo khoa cho học sinh từ năm học 2026-2027. Đó là xã Hòa Vang (TP.Đà Nẵng); tỉnh Quảng Ninh; TP.HCM; tỉnh Cà Mau và phường Đồng Xoài (TP.Đồng Nai).
Việc miễn phí sách giáo khoa theo lộ trình riêng của từng địa phương. Cụ thể:
Tại xã Hòa Vang (Đà Nẵng), từ năm học 2026-2027, khoảng 7.000 học sinh các cấp trên địa bàn xã Hòa Vang sẽ được mượn miễn phí sách giáo khoa, đáp ứng 100% nhu cầu của học sinh trên địa bàn. Trước đó, trong năm học 2025-2026, xã đã cho mượn miễn phí sách giáo khoa cho hơn 1.200 học sinh, dưới hình thức "Tủ sách dùng chung", nhằm huy động nguồn lực xã hội, khuyến khích tinh thần tiết kiệm, chống lãng phí.
Tỉnh Quảng Ninh, từ năm học 2026-2027, cho mượn sách giáo khoa miễn phí với học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên cấp THPT đang theo học tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh. Năm học 2026-2027, toàn tỉnh có 229 cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên với trên 293.000 học sinh, học viên được mượn sách giáo khoa miễn phí.
Từ năm học 2026-2027, TP.HCM sẽ miễn phí cho mượn sách giáo khoa đối với học sinh lớp 1, lớp 6 và lớp 10. Riêng học sinh có hoàn cảnh khó khăn và học sinh là người dân tộc thiểu số sẽ được cấp miễn phí sách giáo khoa. Sau đó, vào các năm học sau, thành phố sẽ mở rộng theo lộ trình để bao phủ tất cả mượn sách giáo khoa miễn phí cho các khối lớp vào năm 2029.
Tại Cà Mau, dự kiến, từ năm học 2026-2027 sẽ có khoảng 157.670 học sinh tiểu học được miễn phí sách giáo khoa trước. Sau đó, mở rộng sang THCS từ năm học 2027 - 2028 và tiếp tục áp dụng cho THPT từ năm học 2028 - 2029, để đảm bảo từ năm học 2029 - 2030 sẽ miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh.
Tại phường Đồng Xoài (thành phố Đồng Nai), trong năm học 2026-2027, miễn phí sách giáo khoa cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 10 trên địa bàn phường, thông qua đề án “Thư viện sách giáo khoa dùng chung - cấp phát sách giáo khoa miễn phí”. Qua hơn 1 tháng vận động xã hội hóa, đề án “Thư viện sách giáo khoa dùng chung - cấp phát sách giáo khoa miễn phí” đã nhận được sự hưởng ứng tích cực từ các trường học, phụ huynh, học sinh cùng các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp và nhà hảo tâm, qua đó vận động đủ 5.466 bộ sách giáo khoa chuyển về các trường tiểu học, trường THCS và học sinh lớp 10 trên địa bàn, phục vụ cho năm học 2026-2027.
Trao đổi với PV Báo Thanh Niên, tiến sĩ Đỗ Đình Đảo, Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Hữu Thọ, phường Xóm Chiếu, TP.HCM, nhìn nhận Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông là quyết sách có ý nghĩa xã hội sâu sắc, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp giáo dục. Nghị định không chỉ mang lại lợi ích thiết thực cho học sinh và phụ huynh mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ trong công tác quản trị nhà trường.
Tiến sĩ Đảo cho hay trong nhiều năm qua, chi phí mua sách giáo khoa luôn là một trong những khoản chi đầu năm học mà hầu hết các gia đình đều phải chuẩn bị. Đối với những gia đình có 2 hoặc 3 con đang đi học, khoản chi này không hề nhỏ. Khi miễn phí sách giáo khoa - là góp phần thực hiện mục tiêu công bằng trong giáo dục và giảm áp lực tài chính cho các gia đình.
Điều đáng ghi nhận là nghị định lựa chọn phương thức mượn - trả sách giáo khoa thông qua thư viện nhà trường, thay vì cấp phát để học sinh sở hữu như trước đây. Cách làm này vừa bảo đảm mọi học sinh đều có đủ sách để học tập, vừa sử dụng hiệu quả ngân sách nhà nước, hạn chế lãng phí và góp phần giáo dục ý thức bảo vệ tài sản công.
Theo tiến sĩ Đỗ Đình Đảo, các trường phổ thông cần sớm rà soát điều kiện cơ sở vật chất của thư viện, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý sách giáo khoa là yêu cầu tất yếu.
Khi hàng ngàn bộ sách giáo khoa được lưu trữ, bảo quản và luân chuyển hằng năm, thư viện không còn chỉ là nơi đọc sách mà sẽ trở thành trung tâm quản lý một hệ thống tài sản có giá trị lớn. Điều này đòi hỏi trường học phải đầu tư thêm kho lưu trữ, giá kệ, trang thiết bị bảo quản và nhân lực phù hợp. Các trường cần xây dựng phần mềm quản lý mượn - trả, kiểm kê điện tử, gắn mã QR hoặc mã định danh cho từng cuốn sách nhằm bảo đảm tính chính xác, minh bạch và tiết kiệm thời gian trong quá trình vận hành.
"Song song với đó là việc cần thiết của ban hành quy chế quản lý sách giáo khoa dùng chung, quy định rõ trách nhiệm của học sinh, giáo viên chủ nhiệm, nhân viên thư viện và các bộ phận liên quan trong việc tiếp nhận, bảo quản, sử dụng và hoàn trả sách", tiến sĩ Đảo trao đổi.
Tiết học mở vì ngoài các giáo viên bộ môn lịch sử và địa lý dự giờ, tiết học tại lớp 9A1 còn có sự tham dự của hơn 40 phụ huynh. Tiết học còn được phát trực tiếp trên YouTube để phụ huynh theo dõi khi không đến dự trực tiếp.
Với bài học "Cách mạng khoa học kỹ thuật và xu thế toàn cầu hóa", cô Hoàng Thị Thúy - giáo viên môn lịch sử và địa lý Trường THCS Ngô Tất Tố - đã chia lớp 9A1 thành 4 nhóm.
Có sẵn máy tính đã nối mạng Internet và máy in trong lớp học, cô Thúy giao cho học sinh thu thập thông tin trên mạng để thiết kế poster, phỏng vấn các bạn trong lớp theo yêu cầu đề bài, xử lý số liệu theo nhóm, đến việc dùng AI để tạo video có lồng tiếng về thành tựu khoa học kỹ thuật hoặc xu thế toàn cầu hóa…
Cô Thúy lưu ý học sinh: "AI không phải là hoàn hảo, không phải thông tin nào đưa ra cũng chính xác. Chính vì vậy chúng ta không nên quá lạm dụng, lệ thuộc AI, mà rất cần tư duy khi học tập và chỉ nên xem AI là công cụ để tham khảo".
Theo thầy Ngô Thành Bảo - Hiệu trưởng Trường THCS Ngô Tất Tố, nhà trường xem việc phát triển năng lực số cho học sinh là một trong những nhiệm vụ trọng tâm năm học 2025 - 2026.
Thầy Bảo nói đã xây dựng quy trình đào tạo liên môn bài bản, bắt đầu từ việc giáo viên bộ môn tin học trang bị cho học sinh các kiến thức nền tảng về công nghệ số, kỹ năng sử dụng AI, kỹ năng sử dụng máy tính…
Sau đó các kỹ năng này được chuyển giao và ứng dụng trực tiếp vào nhiều môn học khác. Hằng tuần, học sinh được học tập tại thư viện với hệ thống máy tính kết nối Internet để thực hành khai thác năng lực số.
Trong đó giáo viên tin học là lực lượng nòng cốt phát triển năng lực số cho học sinh. Đây được xem là môn học chủ lực cung cấp kiến thức, công cụ sử dụng công nghệ số một cách phù hợp.
"Các môn học khác đóng vai trò đồng hành, hỗ trợ học sinh phát triển năng lực số qua các yêu cầu lồng ghép. Với các tiết học yêu cầu sử dụng công nghệ, học sinh rất thích thú, và hào hứng", thầy Bảo chia sẻ.
Hiệu trưởng Trường THCS Ngô Tất Tố nhấn mạnh nhà trường tổ chức tiết học mở ngoài mục đích công khai chất lượng giáo dục, còn mong muốn phụ huynh hiểu hơn về sự nỗ lực đổi mới của giáo viên.
"Các bậc cha mẹ sẽ được "mắt thấy tai nghe" việc con em mình sử dụng thành thạo công nghệ số. Qua đó phụ huynh sẽ đồng hành, ủng hộ con trong quá trình các bạn học tập tại nhà để việc phát triển năng lực số đi đúng hướng, đúng trọng tâm…", thầy Bảo chia sẻ.
Ngày 27-5, ngày đầu tiên phụ huynh ở TP.HCM đăng ký tuyển sinh cho con vào lớp 1, năm học 2026-2027. Để hiểu rõ về trường, Trường tiểu học Nguyễn Thái Học (phường Bến Thành, TP.HCM) - mô hình trường tiên tiến hội nhập - tổ chức chuỗi tư vấn trực tiếp tuyển sinh lớp 1 cho con.
Phóng viên Tuổi Trẻ Online ghi nhận nhiều phụ huynh có mặt sớm tại Trường tiểu học Nguyễn Thái Học. Đội ngũ tư vấn trực tiếp là giáo viên, thậm chí cả ban lãnh đạo nhà trường.
Bà Nguyễn Thị Chi (phường Bến Thành, TP.HCM) cho biết con vào lớp 1 nếu đúng tuyến là một trường trên đường Sương Nguyệt Ánh. Nhưng con gái chị Chi có năng khiếu vẽ và hướng ngoại, không thích gò bó bởi chương trình học tập nặng.
Bà Chi nói: "Nếu cho con học quốc tế, tôi không đủ kinh phí để theo lâu dài. Mong muốn học kiểu na ná mô hình quốc tế trong trường công lập nên tôi quan tâm trường tiên tiến hội nhập. Tìm hiểu trên fanpage nhà trường, thấy có nhiều câu lạc bộ ngoại khóa, tôi đăng ký ngay cho con".
Trong khi đó, một số phụ huynh cũng đăng ký một suất vào trường đặc thù theo tiêu chí cao nhất phải là bếp ăn bán trú an toàn, nhà vệ sinh sạch sẽ...
"Có quá nhiều vụ việc liên quan đến bữa ăn bán trú không đảm bảo an toàn thực phẩm. Phải khỏe mạnh mới nuôi sức học lâu dài nên tôi chọn trường có bếp ăn bán trú tốt. Ngoài ra nhà vệ sinh phải sạch sẽ", anh Hồ Đắc Thiên (quận 9 cũ) chia sẻ.
Cô Trần Bé Hồng Hạnh - Hiệu trưởng Trường tiểu học Nguyễn Thái Học - thông tin năm học này nhà trường tuyển 210 chỉ tiêu cho 6 lớp 1. Với chuỗi (gồm 3 ngày, từ ngày 27 đến hết ngày 29-5) tư vấn trực tiếp tuyển sinh cho phụ huynh là công tác tư vấn hằng năm mà nhà trường thực hiện.
"Trường tiên tiến hội nhập là trường đặc thù, khác biệt với trường đại trà nên cần phụ huynh hiểu được chương trình nhà trường dạy gì, nội dung và chuẩn đầu ra mức nào, yêu cầu phụ huynh phối hợp với nhà trường ra sao, công khai mức học phí…
Nhà trường nói rõ hết để phụ huynh nắm và ký cam kết đồng thuận nếu được xét tuyển sẽ thực hiện theo yêu cầu chung", cô Hạnh thông tin.
Khác với các năm trước, nói đến trường tiên tiến hội nhập, phụ huynh quan tâm đến học phí nhưng với đông đảo phụ huynh có mặt ở trường sáng 27-5, cô Hạnh cho rằng phụ huynh có xu hướng chọn trường không đặt nặng chuyện học thuật, mà quan tâm đến chương trình tiếng Anh, hoạt động ngoại khóa, phát triển năng khiếu và thể dục thể thao…
"Đặc biệt bếp ăn bán trú. Các phụ huynh quan tâm bữa ăn bán trú, và xin "thị sát" bếp ăn nhà trường trước khi đặt bút chọn trường. Trong khi đó, một số phụ huynh gen Z có con vào lớp 1 quan tâm nhiều đến các hoạt động trải nghiệm ngoại khoá, thể dục thể thao", cô Hạnh nhấn mạnh.
