Một buổi sáng, chị T., sau khi thấy con gái 8 tuổi nhất quyết không chịu ăn sáng đã phải dùng chiêu cuối, nói “con không ăn thì mẹ sẽ buồn, mẹ sẽ giận, mẹ sẽ không đưa đi học nữa”. Bé gái òa khóc, ăn trong nước mắt, rồi đến trường với đôi mắt sưng húp.
Giống như chị T., nhiều cha mẹ thường rơi vào mâu thuẫn. Muốn xây cho con một hệ điều hành nội tâm, muốn con độc lập, tự chủ, nhưng lại “cài” cho con một hệ điều khiển từ bên ngoài.
Hệ điều hành nội tâm (internal operating system) và hệ điều khiển (control system) là 2 thứ trông giống nhau một cách đáng ngạc nhiên, đặc biệt khi cả hai đều “chạy tốt” ở bề mặt.
Đứa trẻ có hệ điều hành biết tự vận hành từ bên trong sẽ biết tự quan sát, tự cảm nhận, tự quyết định, tự điều chỉnh.
Đứa trẻ có hệ điều khiển cũng biết làm nhiều việc, cũng ngoan, học giỏi, có trách nhiệm, nhưng bên trong không phải là một bộ máy tự vận hành, mà là một loạt “nút nhấn” được cài đặt sẵn và sẵn sàng “nhận tín hiệu” từ bên ngoài.
Nhìn từ ngoài, hai đứa trẻ có thể giống nhau. Nhưng bên trong là hai vũ trụ khác hẳn.
Khi chúng ta dạy con bằng dọa nạt, đòn roi, hay những đòn trừng phạt bằng cảm xúc như nếu không làm điều này, điều kia thì “mẹ không thương con nữa”, hệ thần kinh của đứa trẻ sẽ trả giá nặng nề.
Theo lý thuyết đa phế vị (Polyvagal Theory) mà Stephen Porges phát triển, hệ thần kinh tự chủ của chúng ta liên tục quét môi trường để đánh giá an toàn hay nguy hiểm, một tiến trình gần như tự động gọi là cảm nhận an nguy. Khi trẻ cảm nhận nguy hiểm, cho dù là đe dọa thể chất hay đe dọa mất kết nối với người mình phụ thuộc, hệ thần kinh chuyển sang chế độ giao cảm để sẵn sàng chiến đấu hoặc chạy trốn. Nếu mối đe dọa quá lớn và trẻ không thể chống cự cũng không thể chạy thoát, hệ thần kinh trượt sâu hơn vào chế độ đóng băng và khuất phục.
Không chỉ vậy, những trải nghiệm này không hề hình thành ở trẻ bài học đạo đức nào, mà sẽ điều kiện hóa những phản xạ kiểu “khi người quan trọng nhất đời mình tỏ ra lạnh lẽo hay giận dữ, mình phải làm bất cứ điều gì để được kết nối lại”. Phản xạ này lặp lại hàng ngàn lần qua tuổi thơ sẽ trở thành một lối mòn thần kinh hoạt động trong vô thức. Đó chính là một nút điều khiển, nhiều nút sẽ tạo thành hệ điều khiển, không phải hệ điều hành.
Không phải cha mẹ nào cũng dùng đòn roi. Nhiều cha mẹ tinh tế hơn nhiều, và chính vì vậy những “nút điều khiển” họ cài vào con còn khó tháo gỡ hơn.
Có những câu nói nghe chí lý và rất có trách nhiệm mà cha mẹ thường nói như “con là anh cả, con phải làm gương”; “nhà mình chỉ trông vào con thôi đấy”; “ba mẹ già rồi, còn lại trông cả vào con”; “con không học là phụ công ba mẹ”… Mỗi câu mang tính điều kiện như vậy là một sợi dây vô hình buộc vào phần trách nhiệm, phần đạo hiếu, phần tình thương trong con. Nhưng cái giá là đứa trẻ phải học cách xem nhẹ nhu cầu chính đáng của bản thân. Con học được rằng mong muốn của riêng nó là ích kỷ, là không đáng kể, là thứ phải hy sinh.
Carl Rogers, nhà tâm lý học nhân bản, gọi hiện tượng này là sự hình thành các “điều kiện của giá trị bản thân”. Đứa trẻ dần dần nhập tâm một thông điệp ngầm: mình chỉ có giá trị, chỉ đáng được yêu thương khi đáp ứng một số điều kiện. Dần dần, nó mất dần khả năng lắng nghe tiếng nói từ bên trong, nó mất khả năng biết được mình thực sự cảm thấy gì, muốn gì, cần gì…
Những “nút điều khiển” ấy không hề biến mất khi đứa trẻ lớn lên. Chúng được mỗi người mang theo vào đời, và trở thành những “móc câu” mà cuộc đời, hoàn cảnh… có thể lợi dụng vào để giật dây.
Một chàng trai trong độ tuổi 30 tham vấn với tôi, anh làm kế toán trưởng của một công ty lớn. Anh kể “Không hiểu sao mỗi lần sếp tỏ ra không hài lòng, em lại cảm thấy như bầu trời sập xuống. Em làm mọi thứ để lấy lòng sếp, kể cả những việc trái với giá trị của em”. Quay về thời ấu thơ, anh kể, hồi 5 tuổi, anh đã từng đứng chết lặng trước ánh mắt lạnh lùng của người cha, mỗi khi anh không đạt kỳ vọng.
Chuyển từ hệ điều khiển sang hệ điều hành không phải chuyện một sớm một chiều, càng không phải là một kỹ thuật. Trước tiên, cha mẹ cần chuyển hóa.
Điều đầu tiên là cha mẹ nhận ra mình đang cài đặt điều gì trong nội tâm con.
Điều thứ hai là học cách đặt giới hạn mà không cần đến sợ hãi. Trẻ con cần giới hạn, điều này là tất nhiên. Nhưng giới hạn hợp lý tự nhiên dựa trên hệ quả thực tế khác hẳn với giới hạn áp đặt qua sự mặc cả bằng tình cảm của cha mẹ.
Ví dụ, con không ăn sáng thì con sẽ đói vào giờ ra chơi, đó là hệ quả tự nhiên, con học được mối liên hệ giữa hành động và kết quả. Còn nếu không ăn sáng thì “mẹ không thương con nữa” không phải là giới hạn, đó là “tống tiền” tình cảm, con sẽ học được rằng tình yêu có thể bị dùng để khống chế người khác.
Điều thứ ba, và có lẽ khó nhất, là tin vào khả năng tự điều chỉnh của con. Khi ta không vội can thiệp, không vội sửa sai, không vội cứu con khỏi mọi khó khăn nhỏ, ta đang cho con cơ hội phát triển năng lực tự nhận thức và tự chịu trách nhiệm. Cây nào quả đó, hoa quả ra theo mùa. Đứa trẻ cần thời gian, không gian, và niềm tin của cha mẹ để nội lực tự nảy nở từ bên trong. Nội lực không thể được cài đặt từ bên ngoài, nó chỉ có thể được nuôi dưỡng để tự lớn lên bên trong trẻ.
Đó là Thái Song Trí, lớp 12A3; Nguyễn Lê Quang, lớp 12A12 và hai học sinh Lê Vĩnh Ngọc Anh, Đoàn Nhật Huy cùng học lớp 12A13, Trường THPT Nguyễn Du, phường Hòa Hưng, TP.HCM (quận 10 cũ).
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, cả 4 học sinh đều cho biết mình rất bất ngờ khi nhận kết quả 8.5 IELTS, vì đây là lần thi đầu tiên và "bộ tứ" cũng không dành quá nhiều thời gian cho môn học này.
"Mục tiêu học tiếng Anh của mình là có thể sử dụng được nó trong cuộc sống chứ không phải học để thi. Vì vậy khoảng thời gian mình dành cho môn học này là vừa phải, hài hòa với các môn học khác chứ không có ưu tiên nào cả" - Trí chia sẻ.
Tuy nhiên "bộ tứ" có một điểm chung là được bố mẹ, người thân cho tiếp xúc với tiếng Anh ngay từ nhỏ như: xem phim hoạt hình, nghe nhạc, coi các video tìm hiểu về thế giới xung quanh và thói quen này đã thành nếp cho đến bây giờ.
"Sau này, khi lớn lên thì tự bản thân mình tìm các chương trình thực tế, phim, clip… bằng tiếng Anh để xem. Đơn giản vì mình thấy "kho tàng" phim ảnh ngôn ngữ nước ngoài rất phong phú và đa dạng" - Quang nhận xét.
Không những thế, Ngọc Anh còn làm quen và thường xuyên chat với các bạn cùng trang lứa ở nước ngoài về sở thích, học tập. Nhật Huy thì nói chuyện với anh trai ở nhà hoàn toàn bằng tiếng Anh. Song Trí thì thường xuyên đọc sách bằng tiếng Anh.
Đều là học sinh giỏi của trường, đợt vừa rồi 3 thành viên của "bộ tứ" đã tham gia kỳ thi học sinh giỏi môn tiếng Anh cấp thành phố và đều đoạt giải nhì.
Hỏi về bí quyết học tập, cả 4 học sinh đều cho rằng: để giỏi ngoại ngữ thì phải "nhúng" mình trong ngoại ngữ đó, thường xuyên và liên tục sử dụng. Từ đó, bản thân mỗi học sinh sẽ tự rút ra cho mình những bài học kinh nghiệm khi nghe, nói, đọc, viết.
Sáng 1/6, thí sinh bắt đầu kỳ thi với môn Văn trong thời gian 120 phút.
Ông Nguyễn Văn Hiếu, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo, hôm 30/5 cho biết đề thi vào lớp 10 vẫn ra theo hướng mở, đòi hỏi vận dụng thực tiễn, song sẽ được điều chỉnh độ khó để phù hợp với năng lực học sinh ở ba khu vực. Ông động viên thí sinh yên tâm làm bài, phát huy năng lực với kiến thức đã được ôn luyện.
Lần đầu tiên học sinh, giáo viên khu vực Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu tham gia vào kỳ thi chung với TP HCM, Sở đặc biệt lưu ý công tác tổ chức bởi một số quy trình sẽ khác với trước, như việc nhận giấy nháp, giấy làm bài hoặc vận chuyển bài của thí sinh. Trong mọi tình huống, giám thị phải đảm bảo quyền lợi cho thí sinh trước.
Cô Phan Thị Hợi, phụ trách cơ sở vật chất điểm thi THPT Bàu Bàng, xã Bàu Bàng, nói các giám thị, cán bộ phụ trách điểm thi đều cảm nhận không khí khẩn trương, tập trung cao độ.
"Sở đôn đốc, ráo riết kiểm tra, nhắc nhở quy chế, từ quá trình giao nhận đề, bài làm, phương án xử lý tình huống bất thường đến chuẩn bị thiết bị phục vụ kỳ thi", cô Hợi cho hay.
Năm nay, thành phố có hơn 151.300 học sinh đăng ký thi lớp 10. Các trường THPT công lập đáp ứng khoảng 118.550 suất học.
THPT Bùi Thị Xuân có tỷ lệ chọi cao nhất (1/2,84), cứ ba em thi có một em đỗ. Ở chiều ngược lại, hơn 40 trường có tỷ lệ cạnh tranh dưới 1, tức số thí sinh đăng ký ít hơn chỉ tiêu. Nếu đăng ký vào các trường này, các em có cơ hội trúng tuyển cao hơn.
Chiều nay, thí sinh thi môn Ngoại ngữ, thời gian làm bài 90 phút. Ngày 2/6, các em làm bài thi môn Toán trong 120 phút. Sau đó, những em có nguyện vọng vào các lớp chuyên sẽ thi thêm môn tương ứng, dài 150 phút.
Điểm xét tuyển lớp 10 đại trà là tổng ba môn, cộng điểm ưu tiên, khuyến khích (nếu có). Với các lớp chuyên, công thức là tổng điểm ba môn nói trên theo hệ số 1, cộng điểm môn chuyên hệ số 2.
Số lượng du học sinh Việt Nam tại Đài Loan ghi nhận mức tăng mạnh trong giai đoạn sau đại dịch COVID-19.
Theo các thống kê giáo dục Đài Loan, năm học 2020-2021 có khoảng 17.534 sinh viên Việt Nam tại đây. Con số này tăng lên 18.755 vào năm học 2021-2022, đạt 23.728 vào năm học 2022-2023 và tiếp tục lên 27.491 trong năm học 2023-2024.
Đến năm học 2024-2025, quy mô người học Việt Nam vào khoảng 40.000, đông nhất trong nhóm sinh viên quốc tế. Chỉ trong khoảng 4 năm, số du học sinh Việt Nam tại Đài Loan đã tăng hơn gấp đôi.
Bà Khâu Thục Quyên - Chủ nhiệm Văn phòng giao lưu quốc tế Trường đại học Minh Tân (Đài Loan) - cho biết trường có khoảng 10.000 sinh viên, trong đó 25% là sinh viên quốc tế. Sinh viên Việt Nam đứng đầu số lượng sinh viên quốc tế, còn lại là sinh viên từ Philippines, Indonesia, Malaysia.
Trong khi đó, Trường đại học Minh Truyền (Đài Loan) hiện cũng có 700 sinh viên Việt Nam theo học trong tổng số 20.000 sinh viên của trường. Học viện Kỹ thuật Nam Á có 110 sinh viên Việt Nam đang theo học các hệ tự túc sinh viên quốc tế, hệ vừa học vừa làm…
Đà tăng này diễn ra song song với việc Đài Loan mở rộng chính sách thu hút nhân lực quốc tế, đặc biệt ở các lĩnh vực công nghệ cao. Ông Lâm Vi Chí - Trưởng phòng, Tham tán giáo dục của Văn phòng Kinh tế và Văn hóa Đài Bắc tại TP.HCM - nhận định có ba nhóm yếu tố chính.
Thứ nhất là yếu tố văn hóa và môi trường sống. Đài Loan có nhiều nét tương đồng với Việt Nam về thời tiết, ẩm thực và sinh hoạt hằng ngày. Bên cạnh đó, cộng đồng người Việt tại Đài Loan hiện khá đông đảo.
Yếu tố thứ hai là chi phí học tập. Theo ông, mức chi phí du học tại Đài Loan thấp hơn đáng kể so với Mỹ và châu Âu, trong khi sinh viên vẫn có thể tiếp cận hệ thống giáo dục có chất lượng cao cùng nhiều nguồn hỗ trợ tài chính.
Ngoài học bổng của Cơ quan giáo dục Đài Loan dành cho bậc đại học đến tiến sĩ, hầu hết trường đại học tại đây đều có chính sách học bổng riêng cho sinh viên quốc tế.
Thứ ba là chất lượng đào tạo cùng những cơ hội việc làm trong các ngành công nghệ cao như bán dẫn, AI hay robot.
Nhiều tập đoàn lớn như TSMC, NVIDIA, Micron hay MediaTek đã tham gia tiếp nhận sinh viên quốc tế thông qua chương trình INTENSE. Riêng lĩnh vực bán dẫn, các doanh nghiệp tại Đài Loan đã mở tới 34.000 vị trí việc làm mới trong năm 2024.
Bà Hoàng Thị Minh Liên - Giám đốc Công ty TNHH đầu tư và phát triển giáo dục Minh Anh, Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Nhân Văn (TP.HCM) - cho rằng trong bối cảnh số người Việt học tập tại Đài Loan tăng nhanh, điều quan trọng nhất là giúp học sinh hiểu đúng lộ trình, chọn ngành phù hợp với năng lực và chuẩn bị một kế hoạch học tập đủ dài hơi trước khi xuất cảnh.
Một trong những lộ trình được nhiều học sinh sau THPT quan tâm là hệ đại học 1+4, với một năm học tiếng Hoa trước khi bước vào chương trình đại học chính thức. Một năm đầu cũng là khoảng thời gian để người học làm quen với ngôn ngữ, nếp sống, phương pháp học tập, văn hóa trường đại học.
Ở góc độ tài chính, bà Liên cho biết một số chương trình du học Đài Loan có chính sách hỗ trợ ban đầu cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn, gồm bảo lãnh tài chính, hỗ trợ chi phí ban đầu với lãi suất 0%, miễn phí học tiếng Hoa tại Việt Nam, hỗ trợ xin visa và ký túc xá trong giai đoạn đầu.
Các chính sách này có ý nghĩa với học sinh ở địa phương, nơi nhiều em có năng lực học tập và mong muốn đi xa nhưng gia đình còn cân nhắc về chi phí. Tuy nhiên, phụ huynh cần tìm hiểu kỹ điều kiện áp dụng, phạm vi hỗ trợ, thời hạn hoàn trả và các cam kết đi kèm của từng chương trình.
Đặc biệt, bà Liên cho rằng nhu cầu nhân lực của Đài Loan đang tăng ở nhiều nhóm ngành như bán dẫn, UAV, năng lượng tái tạo, công nghệ ứng dụng thông minh…
Với một số chương trình vừa học vừa thực hành, sinh viên Việt Nam có thể tiếp cận môi trường doanh nghiệp tại Đài Loan, học cách tổ chức sản xuất, quản lý chất lượng, ứng dụng công nghệ và rèn tác phong làm việc, qua đó tích lũy kinh nghiệm để sau này trở về đóng góp cho nhu cầu nhân lực và phát triển kinh tế tại địa phương.
