“Giờ đây, sau 40 ngày chiến sự, khi Mỹ đã hết hy vọng đạt được bất kỳ mục tiêu nào trong cuộc chiến với Iran, họ lại đề xuất đàm phán”, Ngoại trưởng Abbas Araghchi hôm nay nói trước báo giới tại thủ đô New Delhi, Ấn Độ. “Chúng tôi không có chút niềm tin nào vào người Mỹ. Đây chính là trở ngại lớn nhất trên con đường thực hiện mọi nỗ lực ngoại giao. Chúng tôi có đủ lý do để không tin tưởng Mỹ, trong khi họ không có lý do gì để không tin tưởng chúng tôi”.
Dù mô tả lệnh ngừng bắn hiện nay giữa Iran với Mỹ đang “rất chông chênh”, ông Araghchi khẳng định Tehran vẫn cố gắng duy trì nó nhằm tạo không gian cho các nỗ lực ngoại giao.
Người đứng đầu Bộ Ngoại giao Iran cho biết thêm Tehran đã “nhận được các thông điệp” từ phía Washington về việc tiếp tục các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột.
“Những tin đồn về việc Mỹ bác bỏ đề xuất từ Iran hay Iran từ chối đề xuất của Mỹ, thực ra là chuyện của vài ngày trước, khi ông Trump đăng bài nói rằng điều đó là không thể chấp nhận được”, ông Araghchi phát biểu trước các phóng viên. “Tuy nhiên, sau đó chúng tôi lại nhận được thông điệp từ phía Mỹ nói rằng họ sẵn sàng tiếp tục đàm phán và duy trì mối tương tác này”, ông cho hay.
Ngoại trưởng Araghchi nhấn mạnh tất cả tàu thuyền hiện nay đều có thể đi qua eo biển Hormuz với điều kiện họ phải phối hợp cùng hải quân Iran, ngoại trừ những tàu thuộc các nước “đang có xung đột” với Iran.
Tuy nhiên, ông lưu ý tình hình xung quanh tuyến đường thủy huyết mạch này đang “rất phức tạp”.
Khi được hỏi liệu Tehran có sẵn sàng đón nhận Bắc Kinh trong vai trò trung gian hòa giải hay không, ông Araghchi cho hay Iran trân trọng nỗ lực của bất kỳ quốc gia nào có khả năng giúp đỡ.
“Chúng tôi có mối quan hệ rất tốt đẹp với Trung Quốc”, ông nói. “Chúng tôi là đối tác chiến lược và chúng tôi biết người Trung Quốc có thiện chí. Vì vậy, bất cứ điều gì họ có thể làm để hỗ trợ ngoại giao đều được hoan nghênh”.
“Chúng tôi hy vọng với tiến triển của các cuộc đàm phán, chúng ta sẽ đạt được một kết quả tốt đẹp để Hormuz được bảo đảm an toàn và chúng ta có thể đẩy nhanh việc bình thường hóa hoạt động giao thông qua eo biển”, Ngoại trưởng Iran nói thêm.
Trung Quốc có quan hệ thân thiết với Iran và cũng là khách hàng tiêu thụ dầu mỏ lớn nhất của quốc gia Tây Á. Trước khi Tổng thống Mỹ lên đường thăm Trung Quốc, nhiều người dự đoán ông sẽ hối thúc Bắc Kinh gây áp lực lên Tehran để nước này chấp nhận thỏa thuận hòa bình và mở lại eo biển Hormuz.
Vài giờ trước khi ông Araghchi phát biểu, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói rằng ông đang cạn dần kiên nhẫn với Iran. Ông cho biết đã đạt được đồng thuận trong các cuộc hội đàm với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình rằng Tehran phải mở cửa trở lại eo biển Hormuz.
Ngay trước khi lãnh đạo Mỹ – Trung gặp nhau để dùng trà chiều hôm nay, Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã ra một tuyên bố thẳng thắn bày tỏ thất vọng về cuộc chiến của Mỹ – Israel với Iran: “Cuộc xung đột đáng lẽ không nên xảy ra này không có lý do gì để tiếp tục”.
Trên chuyến bay trở về Mỹ, ông Trump nói với các phóng viên rằng ông không “yêu cầu bất kỳ sự hỗ trợ nào” từ Trung Quốc về vấn đề Iran.
Mỹ và Israel phát động chiến dịch chống lại Iran vào ngày 28/2, kéo theo các đòn đáp trả của Tehran nhằm vào Israel cũng như đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh. Iran cũng gần như phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch đối với vận chuyển dầu và năng lượng của thế giới, từ khi chiến sự bùng phát. Trong khi đó, Mỹ cũng áp phong tỏa với các cảng của Iran.
Lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ ngày 8/4 thông qua vai trò trung gian của Pakistan. Iran ngày 10/5 chuyển cho Pakistan phản hồi của họ đối với đề xuất hòa bình của Mỹ, trọng tâm là yêu cầu kết thúc chiến sự ở mọi mặt trận, đặc biệt là Lebanon. Iran muốn được bồi thường thiệt hại do xung đột và nhấn mạnh “quyền chủ quyền” của họ đối với eo biển Hormuz. Tổng thống Trump mô tả phản hồi của Iran là “hoàn toàn không thể chấp nhận được”.
Trưởng đoàn đàm phán Iran ngày 12/5 tuyên bố Mỹ phải chấp nhận kế hoạch hòa bình mới nhất của Tehran, nếu không sẽ đối mặt thất bại.
Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 2/6 cho biết tàu dầu không chở theo hàng M/T Lexie treo cờ Botswana đã "phớt lờ nhiều cảnh báo liên tiếp" trong suốt 24 giờ, khi di chuyển từ vùng biển quốc tế tới đảo Kharg của Iran. Máy bay quân sự Mỹ sau đó đã "vô hiệu hóa con tàu bằng cách phóng tên lửa Hellfire vào phòng máy".
Đảo Kharg nằm trong vịnh Ba Tư, cách bờ biển Iran khoảng 25 km, cách eo biển Hormuz hơn 480 km. Các cơ sở tại Kharg có công suất xử lý 7 triệu thùng dầu mỗi ngày và khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran đi qua hòn đảo.
CENTCOM không nêu rõ vụ tấn công có gây thương vong đối với thủy thủ đoàn trên tàu Lexie hay không. Theo thông cáo của CENTCOM, 6 tàu đã bị vô hiệu hóa và 122 tàu đã phải chuyển hướng kể từ khi lệnh phong tỏa cảng có hiệu lực vào tháng 4.
Lực lượng Mỹ hôm 29/5 vô hiệu hóa tàu hàng treo cờ Gambia sau khi tàu này không tuân thủ các yêu cầu của họ, theo CENTCOM.
Ngày 8/5, quân đội Mỹ khai hỏa vào các ống khói của hai tàu chở dầu treo cờ Iran để buộc chúng dừng lại. Ngày 6/5, chiến đấu cơ Mỹ bắn vào bánh lái của tàu treo cờ Iran bằng pháo 20 mm, khiến con tàu mất khả năng điều khiển.
Hồi giữa tháng 4, một tàu treo cờ Iran cố vượt lệnh phong tỏa và bỏ qua nhiều cảnh báo từ tàu khu trục Mỹ, theo thông tin CENTCOM công bố vào thời điểm đó. Cuối cùng, chiến hạm Mỹ yêu cầu thủy thủ đoàn sơ tán khỏi phòng máy trước khi bắn nhiều phát đạn từ pháo hạm cỡ 127 mm vào vị trí này.
Eo biển Hormuz là tuyến vận tải chiến lược, nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu. Iran đã gần như phong tỏa eo biển từ đầu chiến sự, buộc các tàu thương mại xin phép hoặc nộp phí để đi qua và cấm các phương tiện có liên hệ với Mỹ, Israel cùng những bên tham gia xung đột.
Hải quân Mỹ từ ngày 13/4 thực thi lệnh phong tỏa bên ngoài vịnh Oman, cảnh báo sẽ bắt giữ mọi tàu hàng đến hoặc rời đi từ cảng Iran, cũng như đã nộp phí cho Tehran.
Dù lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ 8/4 vẫn được duy trì, Washington và Tehran chưa đạt thỏa thuận gia hạn thỏa thuận và mở cửa eo biển Hormuz. Cuộc đàm phán giữa hai bên hiện rơi vào bế tắc do Israel tấn công vào ngoại ô thủ đô Lebanon, động thái mà Iran cho rằng "vi phạm lệnh ngừng bắn trên mọi mặt trận".
Trong khi Đảng Cộng hòa ca ngợi sự rõ ràng và những tuyên bố cứng rắn trong bài phát biểu trực tiếp của Tổng thống Trump, Đảng Dân chủ lại đặt câu hỏi về kế hoạch hành động và những lời lẽ gay gắt của nhà lãnh đạo Mỹ.
Sau bài phát biểu của ông Trump, các thành viên Đảng Cộng hòa bao gồm Ngoại trưởng Marco Rubio, Bộ trưởng An ninh nội địa Markwayne Mullin, Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright và Thượng nghị sĩ Tom Cotton đều có những phản ứng tích cực, theo Đài CNN.
Viết trên mạng xã hội X, Ngoại trưởng Rubio nhấn mạnh bài phát biểu “mạnh mẽ” của ông Trump đã nêu rõ các mục tiêu Mỹ đề ra tại Iran.
“Vai trò lãnh đạo của Tổng thống gửi đi một thông điệp tới thế giới rằng Mỹ sẽ bảo vệ người dân và lợi ích của mình, đồng thời duy trì hòa bình thông qua sức mạnh”, ông Rubio viết.
Thượng nghị sĩ Lindsey Graham thuộc Đảng Cộng hòa - người ủng hộ chiến dịch quân sự tại Iran - bình luận: “Sự lãnh đạo của ông Trump, cùng với lòng dũng cảm từ những người lính của chúng ta, là lý do khiến chúng ta được ngủ ngon mỗi đêm”.
Ngoài ra, Thượng nghị sĩ Cộng hòa Ted Cruz ca ngợi bài phát biểu của ông Trump “hoàn toàn chính xác”. Ông cho hay: “Chiến dịch Epic Fury (tạm dịch: Cơn thịnh nộ kinh hoàng) là một khoản đầu tư cho tương lai của con cháu chúng ta”.
Ngược lại, bài phát biểu của ông chủ Nhà Trắng lại vấp phải sự chỉ trích của phe Dân chủ.
Thượng nghị sĩ Richard Blumenthal cho rằng phát biểu của ông Trump đang lặp lại những điều “bất bình và dối trá”, đồng thời nhấn mạnh bài phát biểu “diễn ra không đúng thời điểm”.
“Ông Trump đưa ra những quan điểm ảo tưởng, nhưng lại không có kế hoạch thực tế về việc mở lại eo biển Hormuz, phớt lờ tác động tàn khốc khi giá năng lượng tăng cao đối với người tiêu dùng Mỹ”, ông Blumenthal viết trên mạng xã hội.
Trong khi đó, Thượng nghị sĩ Chris Coons cho rằng bài phát biểu của ông Trump “không có kế hoạch rõ ràng. Dông dài, thiếu định hướng, không nghiêm túc”.
“Tất cả những gì tôi nghe được từ bài phát biểu tối nay là chiến tranh, chiến tranh, chiến tranh. Không có gì về việc giảm chi phí sinh hoạt cho người dân Mỹ.
Không có gì về việc cắt giảm khoản nợ gần 40.000 tỉ USD của chúng ta. Không có gì để cứu vãn chương trình an sinh xã hội, vốn sẽ phá sản chỉ trong vài năm tới”, Hạ nghị sĩ Marjorie Taylor Greene chỉ trích.
Pakistan có lợi thế nổi trội và lợi ích thiết thực riêng khi xung phong đảm trách vai trò ngoại giao trung gian giữa Mỹ và Iran. Cuộc chiến tại Trung Đông tác động rất tiêu cực và nguy hại trực tiếp tới Pakistan, đặc biệt về kinh tế, thương mại và an ninh. Pakistan có hơn 900 km biên giới chung trên bộ với Iran và cùng trực diện nguy cơ khủng bố ở vùng Balochistan của Pakistan. Pakistan không thể không quan ngại sâu sắc về khả năng mất an ninh và ổn định bởi chiến sự ở Iran lan sang Pakistan. Pakistan còn nhập khẩu gần như 100% dầu lửa và khí đốt từ các quốc gia vùng Vịnh mà chiến sự đang làm chuỗi cung ứng này gián đoạn rõ rệt. Xung đột càng sớm kết thúc thì mức độ tổn hại đối với Pakistan, cho dù chỉ bị vạ lây, càng giảm thiểu.
Lợi thế của Pakistan trong chuyện trung gian ngoại giao giữa Mỹ và Iran là dễ được Mỹ và Iran chấp nhận hơn những đối tác khác. Tổng thống Mỹ Donald Trump có mối quan hệ cá nhân thân thiết từ nhiều năm nay với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir. Ông Trump tin rằng do lệ thuộc ở mức độ lớn vào Mỹ về kinh tế và quân sự nên Pakistan không thể làm gì gây tổn hại tới lợi ích của Mỹ. Iran chấp nhận Pakistan vì 2 bên là láng giềng có sự gắn kết truyền thống, Pakistan trung lập trong cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran, không có căn cứ quân sự của Mỹ, lại hợp tác chặt chẽ với Ả Rập Xê Út, Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ cũng như với Trung Quốc. Như vậy, Pakistan đã tận dụng lợi thế để chớp thời cơ phất cờ.
