“14 ngày chờ kết quả sinh thiết là khoảng thời gian không có phép màu nào xảy ra”, Linh nhớ lại cuộc thăm khám tại Bệnh viện Ung bướu TPHCM vào tháng 9/2023. Kết quả sinh thiết sau đó xác nhận Linh bị Lympho không Hodgkin giai đoạn IAE, một dạng ung thư hạch ở thành dạ dày. Khi ấy, cô vừa tròn 22 tuổi.
Trước đó, Linh sống như phần lớn sinh viên TP HCM, thức đến 4-5 giờ sáng chạy deadline, bỏ bữa vì bận, ăn kiêng để giảm cân. Những cơn đau bao tử bắt đầu kéo dài từ tháng 6, kèm theo hơi thở có mùi và những cơn đau hành hạ mỗi buổi sáng đói bụng. Bạn bè cảnh báo. Linh gạt đi vì tự tin mình còn trẻ, còn khỏe.
“Mình cứ nghĩ thức khuya hay nhịn ăn một chút chắc cũng chẳng sao. Đâu ngờ những thói quen tích tiểu thành đại ấy lại âm thầm tàn phá dạ dày đến vậy”, cô nói.
Tháng 6/2023, Linh và bạn trai đến bệnh viện kiểm tra. Nội soi phát hiện hang vị dạ dày có nhiều tổn thương loét nhiễm cứng kích thước 3×6 cm, dương tính với vi khuẩn HP. Bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân có thể là quá trình dài vi khuẩn HP chuyển hóa, kết hợp thói quen ăn uống không điều độ. May mắn duy nhất là phát hiện ở giai đoạn còn điều trị được.
Trong vòng một tuần, Linh từ bỏ căn phòng trọ sau 7 năm gắn bó với TP HCM, xin nghỉ việc, bảo lưu học tập và về quê nhà Long Thành, Đồng Nai để điều trị. Phác đồ gồm 6 chu kỳ hóa trị, với buồng tiêm đặt dưới da để truyền hóa chất trực tiếp vào động mạch chủ. Toa thuốc đầu tiên bắt đầu tháng 10/2023.
“Cảm giác nóng ran trong cổ họng, đầu óc choáng váng, buồn nôn mỗi khi thuốc chạy khắp người”, Linh kể. Tóc rụng, lông mày lông mi thưa dần. Từ một người khỏe mạnh, da cô sạm đen lại. Cô chủ động cạo tóc trước để làm tóc giả, và bắt đầu trang điểm hàng ngày, không phải để đẹp mà để tìm lại chút tự tin giữa những ngày ngập mùi cồn và kim tiêm.
Điều Linh nói cô kiểm soát được duy nhất trong giai đoạn đó là tinh thần. “Nếu cuộc đời cho bạn trái chanh, hãy chọn pha một ly chanh đường”, cô nói, không phải như một khẩu hiệu mà như một lựa chọn thực tế mỗi sáng. Dữ liệu từ Bệnh viện Quân y 103 thực hiện trên 264 bệnh nhân khoa Ung bướu chỉ ra gần 58% người bệnh rơi vào trầm cảm. Phần lớn mang tâm lý lo sợ và đánh mất niềm tin vào khả năng kiểm soát cuộc sống. Các bác sĩ khẳng định việc duy trì thái độ tích cực đóng vai trò cốt lõi quyết định tỷ lệ thành công của các phác đồ hóa xạ trị.
Sau mỗi hai toa hóa trị, các chỉ số xét nghiệm cải thiện dần. Tháng 4/2024, ngay trước sinh nhật tuổi 23, Linh hoàn thành đợt hóa trị cuối. Cô ăn ngon, ngủ được và nhận ra những ngày đau đớn đã thực sự qua.
Nhưng điều Linh nói cô xót xa nhất không phải là nỗi đau của chính mình. Mẹ cô, một y sĩ, rơi vào trầm cảm nặng khi chứng kiến con gái điều trị. Bạn trai và cả gia đình gánh chịu áp lực tinh thần trong suốt nhiều tháng. “Chúng ta thường quan tâm đến bệnh nhân mà quên mất người nhà, những người vừa phải làm việc, chi trả viện phí, vừa bất lực nhìn người thân chiến đấu với bệnh tật. Mình không thể vượt qua nếu thiếu họ”, cô nói.
Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng Khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, xác nhận đây là vấn đề bị bỏ ngỏ trong hệ thống chăm sóc sức khỏe. Gánh nặng chăm sóc người bệnh mạn tính kéo dài gây căng thẳng thể chất, tinh thần và tài chính, đặc biệt với người lớn tuổi. Cảm giác cô lập xã hội và trách nhiệm không có điểm kết thúc rõ ràng làm trầm trọng thêm các triệu chứng trầm cảm và lo âu.
Ung thư dạ dày không phải căn bệnh hiếm gặp tại Việt Nam. Theo GLOBOCAN, năm 2022, cả nước ghi nhận hơn 16.277 ca mắc mới, với hơn 12.000 người tử vong, đứng thứ ba trong số các nguyên nhân tử vong do ung thư, sau gan và phổi. Vi khuẩn HP là một trong những yếu tố nguy cơ chính, lây qua đường ăn uống chung mâm, mớm thức ăn hoặc thiết bị y tế chưa được tiệt trùng triệt để. Tỷ lệ lây trong gia đình có thể vượt 80%, cao nhất ở trẻ dưới 12 tuổi. Ngay cả sau điều trị thành công, tỷ lệ tái nhiễm tại Việt Nam là 23% sau 12 tháng và 38,5% sau 31 tháng, cao hơn đáng kể so với mức 12% tại các nước phát triển. Thách thức thêm là tình trạng kháng kháng sinh, với tỷ lệ đa kháng đồng thời Clarithromycin và Levofloxacin vượt 57% tại Việt Nam.
Ở tuổi 25, Linh đã quay lại làm việc, học từ xa và tập thể thao. Đôi khi cô vẫn thức khuya, nhưng biết điểm dừng. Mục tiêu của cô không còn là những cột mốc sự nghiệp. “Mục tiêu duy nhất của mình bây giờ là được khỏe mạnh”, Linh nói.
“Gặp tình huống hoảng loạn, các cháu ôm, níu nhau nên không thể thoát ra”
Sáng 19/5, đoàn công tác của Bộ Y tế, gồm đại diện Cục Bà mẹ và Trẻ em, Quỹ Bảo trợ trẻ em Việt Nam cùng lãnh đạo địa phương đã tới thăm hỏi, động viên gia đình các nạn nhân trong vụ đuối nước thương tâm khiến 5 học sinh tử vong ở Phú Thọ.
Tại buổi làm việc với chính quyền địa phương, đại diện đoàn công tác đánh giá đây là vụ tai nạn rất thương tâm, xảy ra vào thời điểm học sinh nghỉ hè nên nguy cơ đuối nước ở trẻ em gia tăng cao.
Ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Chủ tịch xã Sông Lô, tỉnh Phú Thọ, cho biết, theo thông tin ban đầu, chiều hôm xảy ra vụ việc, do được nghỉ học sớm (vì chỉ học một buổi), các cháu học sinh lớp 6, lớp 7, lớp 8 rủ nhau ra khu vực bãi sông chơi và tắm. Thời điểm này nước sông không lớn, xuất hiện bãi cát rộng nên các cháu thường ra vui chơi.
Nhóm đi chơi có tổng cộng 9 cháu. Khi sự việc xảy ra, các cháu còn lại hoảng loạn chạy lên khu vực quán gần đó kêu cứu. Tuy nhiên, khoảng cách từ bãi sông lên khu dân cư khá xa nên việc tiếp cận cứu hộ gặp khó khăn. Người dân xuống hiện trường chỉ kịp đưa được một cháu lên bờ nhưng không thể cứu sống.
"Các nạn nhân chủ yếu là học sinh lớp 6, 7, 8, dù phần lớn biết bơi nhưng chỉ ở mức tự phát, chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng an toàn dưới nước. Khi gặp tình huống hoảng loạn, các cháu ôm, níu nhau nên không thể thoát ra", ông Dũng cho biết.
Khu vực xảy ra vụ việc là một nhánh lạch thông ra sông, có nhiều hố sâu do hoạt động khai thác cát trước đây để lại. Theo chính quyền địa phương, đây không phải lạch tự nhiên mà hình thành sau quá trình khai thác cát, làm thay đổi dòng chảy và địa hình lòng sông. Trước đây khu vực này từng xảy ra nhiều vụ đuối nước.
Lãnh đạo địa phương cho biết, xã có khoảng 34.000 dân, nhiều sông hồ và gần 10km sông chảy qua. Hằng năm địa phương đều xây dựng kế hoạch phòng chống tai nạn đuối nước, chỉ đạo các trường học ký cam kết với phụ huynh, cắm biển cảnh báo tại khu vực nguy hiểm.
Tuy nhiên, do chiều dài tuyến sông lớn nên chưa thể bố trí đầy đủ thiết bị cứu hộ ở tất cả các điểm nguy hiểm.
Rà soát và xóa bỏ "điểm đen" nguy hiểm
Ông Đinh Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế) chia sẻ với mất mát của các gia đình nạn nhân.
Ông cho rằng không chỉ gây nguy hiểm cho trẻ em, việc thiếu các biện pháp an toàn tại khu vực sông, suối, ao hồ còn tiềm ẩn rủi ro đối với cả người dân và những người tham gia cứu hộ.
Vì vậy, địa phương cần khẩn trương triển khai đồng bộ các giải pháp như cắm biển cảnh báo, bố trí sẵn thiết bị cứu hộ, đồng thời tăng cường dạy bơi, dạy kỹ năng an toàn trong môi trường nước, kỹ năng cứu hộ và sơ cấp cứu cho trẻ em.
"Không phải ai biết bơi cũng có thể an toàn tuyệt đối, nhưng nếu được trang bị kỹ năng an toàn dưới nước thì khả năng bảo vệ tính mạng sẽ cao hơn rất nhiều. Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế đã ban hành các hướng dẫn, giáo trình liên quan đến dạy bơi và kỹ năng an toàn trong môi trường nước.
Tuy nhiên, việc triển khai cần được đẩy mạnh hơn nữa trên phạm vi cả nước", ông Đinh Anh Tuấn nói.
Dù số vụ đuối nước trẻ em năm 2025 đã giảm xuống còn 1.512 trường hợp, tuy nhiên đây vẫn tiếp tục là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trẻ em tại Việt Nam.
Thời gian qua, công tác tuyên truyền, giáo dục dù được triển khai thường xuyên nhưng các vụ việc đau lòng vẫn liên tiếp xảy ra, đặc biệt vào mùa hè và mùa mưa bão. Thực trạng này đòi hỏi các giải pháp phòng, chống đuối nước phải được triển khai quyết liệt, đồng bộ và đi vào thực chất hơn.
Để chủ động bảo vệ tính mạng trẻ em, các cấp bộ, ngành và địa phương cần tập trung thực hiện đồng bộ các nhóm như đổi mới truyền thông đến từng hộ gia đình, chủ động rà soát và xóa bỏ "điểm đen" nguy hiểm, xã hội hóa và phổ cập bơi an toàn, chuẩn hóa tiêu chí an toàn tại cơ sở, tạo không gian sinh hoạt hè lành mạnh, đồng thời số hóa dữ liệu và phản ứng nhanh.
Cơ thể tiêu hóa tinh bột, chuyển thành đường glucose và hấp thụ vào máu. Hoóc môn insulin từ tuyến tụy tiết ra sẽ đưa glucose từ máu vào tế bào. Tế bào sẽ sử dụng nguồn glucose này làm nhiên liệu hoạt động, theo chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ).
Sau bữa ăn tinh bột, đường huyết và insulin sẽ tăng. Đây là một quá trình sinh lý hoàn toàn bình thường, cho thấy cơ thể đang huy động năng lượng nhanh chóng.
Do đó, đường huyết tăng sau bữa ăn có tinh bột không phải là điều gây hại. Vấn đề chỉ xảy ra khi lượng tinh bột vượt quá nhu cầu hoặc khi cơ thể không sử dụng hết đường glucose, khiến phần dư thừa bị chuyển thành mỡ thừa.
Cơ thể người hoạt động theo nhịp sinh học. Nhịp sinh học sẽ ảnh hưởng đến cách xử lý đường glucose và calo trong ngày. Buổi sáng, cơ thể thường nhạy hơn với hoóc môn insulin, giúp xử lý glucose hiệu quả. Ngược lại, vào buổi tối, độ nhạy insulin giảm, khiến đường huyết sau ăn dễ tăng cao hơn.
Điều này có nghĩa là nếu ăn cùng một lượng tinh bột, cơ thể có thể xử lý tốt hơn vào ban ngày và kém hiệu quả hơn vào ban đêm. Đây là lý do vì sao thời điểm ăn lại ảnh hưởng đến nguy cơ tích mỡ.
Tuy nhiên, không phải cứ ăn tinh bột buổi tối là sẽ tăng cân và tích mỡ. Nguy cơ tích mỡ sẽ cao nếu ăn nhiều và ít vận động. Buổi tối là thời điểm cơ thể giảm hoạt động, nhu cầu năng lượng thấp hơn và khả năng xử lý glucose cũng kém hơn.
Vận động cũng ảnh hưởng lớn đến lượng đường glucose trong máu. Đường huyết thường lên đỉnh khoảng 30 đến 60 phút sau bữa ăn chính hoặc ăn nhẹ. Nếu đi bộ, vận động trong thời điểm này thì cơ bắp sẽ tận dụng hiệu quả đường glucose trong máu, tránh tình trạng glucose dư thừa và tích thành mỡ.
Cách đơn giản để hạn chế tích mỡ khi ăn tinh bột là phân bổ phần lượng tinh bột này theo nhịp sinh học và mức độ vận động của cơ thể. Buổi sáng và buổi trưa nên là thời điểm ăn phần lớn lượng tinh bột trong ngày. Đây là lúc cơ thể sử dụng calo hiệu quả nhất.
Nếu có tập luyện, người tập có thể ăn nhẹ với một lượng tinh bột vừa phải trước khi tập. Lượng tinh bột này sẽ cung cấp năng lượng để cơ bắp hoạt động hiệu quả. Sau buổi tập cũng có thể ăn tinh bột để cơ bắp phục hồi. Trong khi đó, buổi tối nên giảm lượng tinh bột, đặc biệt là tránh ăn nhiều vào sát giờ ngủ. Cách ăn tinh bột này giúp đồng bộ giữa lượng năng lượng nạp vào và khả năng sử dụng của cơ thể, từ đó hạn chế việc tích trữ mỡ thừa, theo Healthline.
Nhiều người chỉ chú ý đến huyết áp khi có triệu chứng cụ thể, nhưng thực tế sau một bữa ăn không lành mạnh, huyết áp cũng có thể tăng vọt hoặc dao động mạnh. Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và xử trí đúng cách giúp giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm.
Theo bác sĩ Nguyễn Thị Hòa, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu và Tư vấn Dinh Dưỡng NERCI (TP.HCM), các dấu hiệu tăng huyết áp sau ăn cần chú ý gồm:
Tình huống cần đặc biệt cảnh giác là khi huyết áp đo được từ 180/120 mmHg trở lên, nhất là nếu đi kèm đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê một bên cơ thể, méo miệng, nói khó, lú lẫn, co giật, nhìn mờ đột ngột hoặc đau đầu dữ dội chưa từng có. Đây có thể là dấu hiệu của cơn tăng huyết áp nặng hoặc dấu hiệu của đột quỵ.
Khi đó, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay. Bác sĩ Hòa hướng dẫn, trong lúc chờ hỗ trợ, nên để người bệnh ngồi hoặc nằm đầu cao, nghỉ ngơi trong không gian yên tĩnh, nới lỏng quần áo, tránh đi lại nhiều, không tắm nước nóng, không xông hơi và không tự ý uống thêm thuốc hạ áp ngoài chỉ định.
Tuy nhiên, bác sĩ Hòa cũng cần nhấn mạnh rằng tăng huyết áp đôi khi không gây triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, người bệnh không nên chỉ dựa vào cảm giác chủ quan mà cần có thói quen đo huyết áp tại nhà, nhất là sau những bữa ăn nhiều muối hoặc khi cơ thể có biểu hiện bất thường.
Bác sĩ chuyên khoa 2 Nguyễn Ngọc Hạnh, Trưởng khoa Dinh dưỡng Tiết chế, Bệnh viện đa khoa An Sinh (TP.HCM), cho hay khi tình trạng huyết áp tăng sau ăn lặp lại thường xuyên, người bệnh cần can thiệp sớm nhằm phòng ngừa nguy cơ biến cố tim mạch, thần kinh. Bên cạnh đó, cần điều chỉnh dinh dưỡng và sinh hoạt, cụ thể:
Dinh dưỡng hợp lý, khoa học: Khuyến khích chế độ dinh dưỡng DASH, được xây dựng dựa trên 4 tiêu chí: Ăn nhiều rau quả tươi và các sản phẩm từ sữa ít béo; Tăng cường khẩu phần cá, thịt gia cầm, các loại hạt và thực phẩm nguyên hạt; Giảm thiểu hấp thụ chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và cholesterol nhằm hỗ trợ sức khỏe tim mạch và kiểm soát cân nặng; Hạn chế muối và thực phẩm chứa nhiều muối, đường, thức uống có ga và các loại thịt đỏ (là tác nhân có thể góp phần làm tăng nguy cơ về sức khỏe như tăng huyết áp và bệnh tim mạch).
Thay đổi lối sống, hoạt động thể lực thường xuyên phù hợp với tình trạng bệnh và tuổi tác.
Theo dõi huyết áp định kỳ dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế.
Tự trang bị máy đo huyết áp tại nhà và ghi chép lại nhật ký huyết áp.
Khám sức khỏe định kỳ để tư vấn, can thiệp dinh dưỡng phù hợp theo từng cá nhân.
“Một mẹo thực tế là mỗi bữa ăn nên có ít nhất nửa đĩa là rau, 1/4 là nguồn đạm lành mạnh và 1/4 là tinh bột tốt. Kiểm soát huyết áp là quá trình lâu dài; thuốc rất quan trọng, nhưng bữa ăn hằng ngày chính là nền tảng giúp thuốc phát huy hiệu quả tốt hơn và giảm nguy cơ biến chứng tim mạch, đột quỵ, suy thận trong tương lai”, bác sĩ Hòa nói thêm.
