Gan giúp chuyển hóa chất dinh dưỡng, khử độc, còn thận lọc chất thải, điều hòa huyết áp, cân bằng nước – điện giải. Tuy nhiên, chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, ít vận động, uống rượu bia hay mất ngủ kéo dài có thể khiến cả hai cơ quan này bị tổn thương theo thời gian.
Nhiều nghiên cứu và khuyến cáo từ các tổ chức y khoa cho thấy duy trì một số thói quen đơn giản mỗi ngày có thể giúp giảm gánh nặng cho gan và thận, đồng thời hạn chế nguy cơ gan nhiễm mỡ hay bệnh thận mạn.
Uống đủ nước
Nước giúp thận đào thải chất cặn, natri và độc tố qua nước tiểu, hỗ trợ gan trong quá trình chuyển hóa. Thiếu nước kéo dài có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận và khiến cơ thể mệt mỏi, tích tụ chất thải.
Theo khuyến nghị từ các bác sĩ trên Healthline, người trưởng thành nên duy trì khoảng 1,5-2 lít nước mỗi ngày, tùy mức độ vận động và thời tiết. Người thường xuyên vận động hoặc sống ở nơi nóng bức có thể cần nhiều hơn.
Tuy nhiên, không nên uống quá nhiều nước trong thời gian ngắn vì có thể gây rối loạn điện giải. Nên chia đều lượng nước trong ngày, ưu tiên nước lọc thay vì nước ngọt hay đồ uống nhiều đường.
Ăn nhiều rau xanh, thực phẩm tươi
Rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm giàu chất xơ có lợi cho cả gan lẫn thận. Những thực phẩm này chứa chất chống oxy hóa, giúp giảm viêm và hạn chế tổn thương tế bào.
Theo WebMD, rau lá xanh như cải bó xôi, cải xoăn chứa nhiều chất chống oxy hóa, hỗ trợ gan xử lý độc tố hiệu quả hơn. Yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt cũng giúp kiểm soát cân nặng đồng thời giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ.
Chế độ ăn nhiều thực phẩm tươi, ít natri còn giúp giảm áp lực lọc cho thận. Theo Healthline, nên hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, thịt xông khói, đồ hộp hay snack mặn vì chứa lượng muối cao, dễ làm tăng huyết áp, tổn thương thận về lâu dài.
Duy trì vận động
Tập thể dục không chỉ giúp kiểm soát cân nặng mà còn hỗ trợ ổn định huyết áp, đường huyết – hai yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới chức năng thận và gan. Duy trì hoạt động thể chất đều đặn có thể làm giảm nguy cơ bệnh thận mạn. Đi bộ nhanh, đạp xe, yoga hoặc bơi lội khoảng 30 phút mỗi ngày đều có ích.
Với gan, việc giữ tỷ lệ mỡ cơ thể ở mức hợp lý đặc biệt quan trọng. Theo Mayo Clinic, thừa cân và tích mỡ nội tạng làm tăng nguy cơ mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD).
Kiểm soát đường huyết và huyết áp
Đái tháo đường và tăng huyết áp là hai nguyên nhân hàng đầu gây suy thận mạn. Đường huyết cao kéo dài có thể làm hỏng các mạch máu nhỏ trong thận, khiến khả năng lọc suy giảm theo thời gian.
Huyết áp cao cũng làm tổn thương hệ thống mạch máu nuôi thận và gan. Các chuyên gia khuyến cáo nên duy trì chế độ ăn ít đường bổ sung, hạn chế nước ngọt, đồ uống có đường để hỗ trợ kiểm soát đường huyết tốt hơn.
Kiểm tra huyết áp, đường huyết định kỳ, đặc biệt ở người sau 40 tuổi hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh chuyển hóa, giúp phát hiện sớm nguy cơ tổn thương gan thận.
Hạn chế rượu bia, lạm dụng thuốc giảm đau
Gan là cơ quan trực tiếp xử lý cồn. Uống rượu bia thường xuyên khiến gan phải hoạt động quá mức, làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, viêm gan và xơ gan. WebMD lưu ý không có mức tiêu thụ rượu nào được xem là hoàn toàn an toàn cho gan.
Lạm dụng thuốc giảm đau không kê đơn cũng có thể gây hại cho gan và thận nếu dùng kéo dài hoặc quá liều. Người dùng thuốc thường xuyên nên tham khảo ý kiến bác sĩ, tránh tự ý kết hợp nhiều loại thuốc hay thực phẩm chức năng.
Ngủ đủ giấc, giảm căng thẳng
Căng thẳng kéo dài có thể làm tăng hormone stress, ảnh hưởng tới huyết áp, đường huyết và chất lượng giấc ngủ, từ đó gián tiếp gây áp lực cho gan, thận.
Một giấc ngủ đủ và đều đặn giúp cơ thể phục hồi, ổn định chuyển hóa, giảm phản ứng viêm. Nên duy trì giờ ngủ cố định, hạn chế thức khuya, tránh sử dụng thiết bị điện tử sát giờ ngủ.
Ngoài ra, thiền, yoga, đi bộ nhẹ hoặc dành thời gian thư giãn ngoài trời cũng giúp cải thiện sức khỏe tổng thể và hỗ trợ chức năng các cơ quan nội tạng.
Dịp lễ, mọi người có xu hướng uống nhiều rượu bia, đồ uống có cồn để thư giãn và gắn kết tình cảm. Tuy nhiên, niềm vui ấy đôi khi lại vô tình trở thành "gánh nặng" cho sức khỏe nếu không biết cách kiểm soát.
PGS.TS Nguyễn Quang Dũng, Phó trưởng Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm, Đại học Y Hà Nội, hướng dẫn cách uống để giảm thiểu nguy hại sức khỏe, cụ thể:
Không để bụng đói
Sau khi uống rượu, mọi người có thể uống nước gừng để giải rượu. Gừng có vị nóng làm cho các mạch máu lưu thông tốt hơn, từ đó hóa giải nhanh chất cồn trong cơ thể. Có thể cho thêm vào nước gừng nóng một thìa nhỏ mật ong để có thể hấp thụ nhanh và giúp giải say rượu. Một số thức uống khác như nước chanh, nước cam, nước dừa, mía, sắn dây, dưa hấu cũng giải rượu hiệu quả.
Sau uống rượu, bạn không nên uống các loại thuốc giảm đau đầu, như paracetamol rất nguy hiểm. Đây cũng không phải thuốc để giải rượu hay giảm cảm giác say rượu, mệt mỏi.
Tuy nhiên, sử dụng quá nhiều rượu, bia, đồ uống có cồn có thể dẫn tới các vấn đề sức khỏe về tim mạch, gan, thận, tuỵ, thần kinh, nội tiết. "Mọi biện pháp trên chỉ là phương án giảm thiểu", bác sĩ nói.
Cách bảo vệ sức khỏe tốt nhất trong những ngày lễ là uống có chừng mực, có văn hóa và luôn ưu tiên sự an toàn cho bản thân cũng như những người xung quanh, không lái xe sau khi sử dụng đồ uống có cồn).
Mỗi ngày nam giới không nên uống quá 720 ml bia hoặc 300 ml rượu vang hoặc 60 ml rượu whisky. Đối với nữ giới, mỗi ngày không nên uống quá 360 ml bia hoặc 150 ml rượu vang hay 30 ml rượu whisky. Không để cho trẻ em và vị thành niên uống rượu bia. Cố gắng kiểm soát lượng uống ở mức nguy cơ thấp nhất trong một lần.
Khi thấy biểu hiện đau đầu, đau bụng, chóng mặt, hạ thân nhiệt, huyết áp, nhìn mờ bóng mây sau uống rượu, người dân cần tới các cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và điều trị kịp thời.
Những đêm oi bức không chỉ gây khó chịu mà còn làm rối loạn cơ chế sinh học của giấc ngủ. Từ thân nhiệt, hormone đến hoạt động thần kinh, cơ thể con người phản ứng với nhiệt độ theo cách khiến việc ngủ sâu trở nên khó khăn hơn. Hiểu đúng nguyên nhân sẽ giúp bạn cải thiện chất lượng giấc ngủ trong mùa nóng.
Nguyên nhân thứ nhất đến từ thân nhiệt. Cơ thể con người vận hành theo một đồng hồ sinh học tự nhiên. Vào buổi tối, thân nhiệt trung tâm có xu hướng giảm khoảng 0,5-1°C để tạo điều kiện cho cơ thể đi vào giấc ngủ. Quá trình này liên quan chặt chẽ đến việc tiết hormone melatonin, yếu tố quan trọng giúp gây buồn ngủ.
Tuy nhiên, khi nhiệt độ môi trường quá cao, cơ thể gặp khó khăn trong việc hạ nhiệt. Điều này khiến quá trình tiết melatonin bị gián đoạn, làm não bộ không nhận được tín hiệu "đã đến giờ ngủ". Kết quả là bạn cảm thấy khó ngủ hoặc ngủ không sâu.
Các nghiên cứu cho thấy nhiệt độ phòng lý tưởng để ngủ dao động khoảng 16-18°C. Khi nhiệt độ vượt quá 22°C, chất lượng giấc ngủ có thể bị ảnh hưởng rõ rệt.
Nguyên nhân thứ hai là "công tắc não bộ": Trong điều kiện nóng bức, cơ thể phải liên tục kích hoạt các cơ chế làm mát như giãn mạch máu, tăng tiết mồ hôi và tăng nhịp tim. Những phản ứng này thuộc về hệ thần kinh tự chủ, hệ thống vốn hoạt động mạnh khi cơ thể ở trạng thái căng thẳng hoặc cảnh giác.
Chính sự "kích hoạt liên tục" này khiến não bộ khó chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi. Người ngủ có thể rơi vào vòng luẩn quẩn: càng cố ngủ lại càng tỉnh táo, dẫn đến mất ngủ kéo dài hoặc giấc ngủ chập chờn.
Một trong những nguyên nhân trực tiếp khiến giấc ngủ bị phá vỡ là tình trạng đổ mồ hôi ban đêm. Khi cơ thể tiết mồ hôi, cảm giác ẩm ướt gây khó chịu khiến bạn phải thay đổi tư thế liên tục dẫn đến tần suất thức giấc tăng lên. Mồ hôi cũng khiến da có thể bị kích ứng nhẹ hoặc ngứa khiến ta khó ngủ sâu giấc hơn.
Những "vi gián đoạn" này tuy nhỏ nhưng lặp lại nhiều lần trong đêm sẽ làm giảm chất lượng giấc ngủ sâu, giai đoạn quan trọng giúp cơ thể phục hồi năng lượng.
Để cải thiện giấc ngủ trong điều kiện nhiệt độ cao, các chuyên gia khuyến nghị ưu tiên những giải pháp tự nhiên, hỗ trợ cơ thể điều hòa thân nhiệt hiệu quả hơn.
Trước hết, cần tối ưu môi trường ngủ. Phòng ngủ nên được thông thoáng, hạn chế tích nhiệt. Việc sử dụng chăn ga gối làm từ chất liệu tự nhiên như cotton giúp tăng khả năng thoát nhiệt và hút ẩm.
Bên cạnh đó, một số phương pháp làm mát cơ thể trước khi ngủ cũng được quan tâm. Trong đó, liệu pháp làm mát nhẹ vùng đáy chậu, khu vực tập trung nhiều mạch máu và đầu mút thần kinh, được cho là có thể hỗ trợ giảm thân nhiệt và tạo cảm giác thư giãn.
Theo nguyên lý sinh lý học, việc tác động nhiệt độ lên khu vực này có thể giúp cơ thể phân tán nhiệt nhanh hơn, đồng thời kích hoạt phản ứng thư giãn của hệ thần kinh. Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý cần áp dụng ở mức độ nhẹ, tránh gây sốc nhiệt hoặc khó chịu.
Nóng bức không chỉ là yếu tố gây khó chịu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh lý giấc ngủ. Từ việc cản trở quá trình hạ thân nhiệt, làm rối loạn hormone đến kích thích hệ thần kinh, nhiệt độ cao có thể khiến giấc ngủ trở nên nông và kém phục hồi.
Việc cải thiện giấc ngủ trong mùa nóng không đòi hỏi những biện pháp phức tạp, mà bắt đầu từ việc hiểu cơ thể và điều chỉnh môi trường sống phù hợp. Khi thân nhiệt được kiểm soát tốt, giấc ngủ sẽ đến một cách tự nhiên và ổn định hơn.
Bác sĩ Nguyễn Phối Hiền, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM - cơ sở 3, cho biết vì quen thuộc nên nhiều người nghĩ rau má, atisô, nhân trần, rễ tranh và cam thảo uống sao cũng được. Thực tế, dược liệu và thảo mộc vẫn có tính vị, công năng và điểm cần lưu ý. Theo y học cổ truyền, một vị thuốc dùng đúng thể trạng có thể phù hợp, nhưng dùng sai người, sai lúc hoặc sai lượng sẽ khiến cơ thể khó chịu.
Rau má là loại nước mát được nhiều người chọn khi cảm thấy nóng bứt rứt, khô miệng hoặc muốn uống một món thanh mát trong ngày nóng. Theo y học cổ truyền, nước rau má thường được dùng với mục đích thanh nhiệt, lợi tiểu, hỗ trợ làm dịu cảm giác nóng trong người.
Tuy nhiên, theo bác sĩ Phối Hiền, rau má không nên được xem là thức uống uống càng nhiều càng tốt. Dùng lượng lớn hoặc dùng kéo dài có thể gây đầy bụng, tiêu lỏng, đau đầu hoặc khó chịu ở một số người. Người có tiêu hóa yếu, hay lạnh bụng, người có bệnh gan hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày nên thận trọng.
Cam thảo có vị ngọt, dễ uống, thường được cho vào các loại nước mát để làm dịu vị và giúp nước uống dễ chịu hơn. Nhưng đây lại là một trong những vị cần lưu ý nhất khi dùng kéo dài.
Dùng cam thảo liều cao hoặc dùng thường xuyên trong thời gian dài có thể gây giữ nước, phù, tăng huyết áp, giảm kali máu và làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim. Người tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh thận, người đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc tim mạch cần đặc biệt thận trọng. Không nên nghĩ cam thảo có vị ngọt, dễ uống thì chắc chắn an toàn.
Atisô thường xuất hiện trong các loại trà hoặc nước uống được giới thiệu là giúp dễ tiêu, thanh mát. Loại này có thể phù hợp với một số người hay đầy bụng, chậm tiêu sau bữa ăn, nhưng cũng không nên dùng theo kiểu uống thay nước lọc mỗi ngày. Dùng quá nhiều atisô có thể gây đầy hơi, chướng bụng hoặc khó chịu tiêu hóa.
"Người có bệnh lý đường mật, sỏi mật hoặc đang điều trị bệnh gan mật nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên, vì không phải trường hợp nào liên quan gan mật cũng phù hợp để tự uống atisô", bác sĩ lưu ý.
Nhân trần là vị thường gặp trong các loại nước uống thanh nhiệt, nhất là khi mọi người muốn dùng để "mát gan" hoặc "giải nhiệt". Theo y học cổ truyền, nhân trần thường được dùng trong phạm vi thanh thấp nhiệt, lợi tiểu, hỗ trợ các biểu hiện liên quan thấp nhiệt khi có chỉ định phù hợp.
Điểm cần nhớ là nhân trần không phải nước uống dùng kéo dài hằng ngày cho mọi người. Người huyết áp thấp, người dễ lạnh bụng, hay tiêu lỏng, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc người đang dùng thuốc điều trị nên hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thường xuyên.
Rễ tranh có tính thanh nhiệt, lợi tiểu theo y học cổ truyền. Trong dân gian, rễ tranh thường được nấu nước uống trong những ngày nóng hoặc khi cảm thấy tiểu ít, nước tiểu vàng.
Tuy nhiên, vì có tính lợi tiểu, dùng nhiều rễ tranh có thể làm tăng số lần đi tiểu. Với người cao tuổi, người uống ít nước, người đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc người có bệnh thận, việc dùng tùy tiện có thể ảnh hưởng đến cân bằng nước trong cơ thể. Không nên dùng rễ tranh thay nước lọc mỗi ngày.
