Một câu người Việt xưa nhắc đi nhắc lại qua nhiều thế hệ là “phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Câu nói ngắn gọn nhưng đi trước rất nhiều nhận thức hiện đại về y học dự phòng.
Ông bà mình ngày trước không có đồng hồ thông minh để đo nhịp tim, không có ứng dụng theo dõi giấc ngủ, không có xét nghiệm gene dự báo nguy cơ bệnh tật, nhưng họ hiểu một điều rất căn bản: giữ gìn sức khỏe phải bắt đầu từ những điều nhỏ mỗi ngày như ăn uống điều độ, lao động vừa sức, ngủ nghỉ đúng giờ, sống thuận tự nhiên.
Đời người khỏe mạnh được tạo dựng từ căn bếp, sân nhà, thói quen sinh hoạt và cách mỗi người đối xử với cơ thể mình.
Phát biểu của Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn mới đây trên Tuổi Trẻ Online gợi suy nghĩ đáng chú ý: “Phòng bệnh nằm ngay trong mâm cơm gia đình, trong đôi giày đi bộ, trong giấc ngủ, trong cách chúng ta lắng nghe cơ thể mình mỗi ngày”. Đó là lời nhắc về một nghịch lý của đời sống hiện đại: con người ngày càng nhiều tiện nghi hơn nhưng sức khỏe lại mong manh hơn.
Chúng ta đang sống trong thời đại có thể gọi món ăn bằng vài thao tác điện thoại, nhưng cũng là thời đại của tăng huyết áp, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, béo phì, đột quỵ ngày càng trẻ hóa.
Và, ta có nhiều thiết bị hỗ trợ cuộc sống hơn bất cứ thế hệ nào trước đây, nhưng cũng có thể là thế hệ ít vận động nhất. Nhiều người cả ngày gần như không bước nổi vài nghìn bước chân nhưng vẫn nghĩ mình đang “ổn”.
Không ít người làm việc đến 1-2h sáng như một thói quen bình thường, thay nước lọc bằng nước ngọt có đường, thay bữa cơm gia đình bằng thức ăn nhanh, thay giấc ngủ đủ bằng vài tiếng nghỉ ngơi chắp vá. Những lựa chọn ấy nhỏ đến mức ít ai nghĩ rằng chúng có thể âm thầm tạo nên bệnh tật nhiều năm sau.
Người xưa còn có một câu rất đáng suy ngẫm: “Bệnh tùng khẩu nhập” – bệnh từ miệng mà vào. Đấy không chỉ là lời nhắc về vệ sinh ăn uống, còn là triết lý sức khỏe đi trước khoa học hiện đại nhiều thế hệ.
Ngày nay, y học đã chứng minh rất nhiều bệnh lý mạn tính liên quan trực tiếp đến chế độ dinh dưỡng và lối sống. Ăn quá nhiều muối làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, tiêu thụ nhiều đường làm gia tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường, lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn làm tăng nguy cơ tim mạch, uống nhiều rượu bia làm tổn thương gan, tim và thần kinh.
Một phần rất lớn bệnh tật hiện đại thực ra bắt đầu từ những gì con người đưa vào cơ thể mỗi ngày.
Có một thực tế đáng suy nghĩ là nhiều gia đình sẵn sàng bỏ hàng chục triệu đồng để điều trị bệnh nhưng lại ngại chi thêm cho một bữa ăn lành mạnh. Người ta dễ đầu tư điện thoại mới, xe mới, quần áo đẹp, nhưng đôi khi lại xem nhẹ việc đầu tư cho sức khỏe.
Trong khi đó, thứ quyết định chất lượng sống về lâu dài không nằm ở vật chất đang sở hữu mà nằm ở cơ thể còn đủ khỏe mạnh để tận hưởng cuộc sống hay không.
Nhiều người nghĩ ăn uống lành mạnh đồng nghĩa phải thật đắt đỏ. Không hẳn vậy. Điều ngành y tế nhấn mạnh lâu nay là ăn có hiểu biết, như bớt một chút muối, ít hơn một chút đường, nhiều rau xanh hơn, hạn chế đồ chế biến sẵn, uống đủ nước, không ăn quá mức cơ thể cần. Những điều nghe đơn giản nhưng khó ở chỗ phải duy trì đều đặn.
Ngày xưa, bữa cơm gia đình thường có nhiều rau, nhiều món luộc, nhiều vận động tự nhiên. Hôm nay, nhiều gia đình ăn nhanh hơn, vội hơn và đôi khi cũng xa nhau hơn. Không ít người vừa ăn vừa nhìn điện thoại, trẻ em quen nước ngọt hơn nước lọc, người lớn quen thức khuya hơn ngủ sớm. Thói quen sống thay đổi kéo theo sức khỏe thay đổi.
Đáng lo hơn, cảnh báo gần đây cho thấy Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỉ lệ thanh thiếu niên ít vận động ở mức cao. Một thế hệ lớn lên cùng màn hình điện thoại nhưng ít bước chân ngoài trời có thể sẽ phải trả giá bằng sức khỏe nhiều năm sau.
Điều đáng sợ của bệnh mạn tính thường đến rất chậm, đến mức người ta chủ quan. Một chút thức khuya hôm nay chưa thấy gì, chút lười vận động chưa thấy gì. Một lon nước ngọt thêm vào chưa thấy gì. Nhưng 10 năm, 20 năm sau, cơ thể sẽ ghi nhớ tất cả.
Con người hiện đại rất giỏi chăm sóc điện thoại của mình. Máy chậm thì mang đi sửa. Xe gần hỏng thì bảo dưỡng. Điều hòa vệ sinh định kỳ. Nhưng cơ thể – thứ đồng hành với mình cả đời – đôi khi lại bị bỏ quên.
Không ít người chỉ đi khám khi đã đau, chỉ thay đổi lối sống khi bệnh xuất hiện và quan tâm sức khỏe khi bác sĩ cảnh báo. Nhưng y học hiện đại ngày càng cho thấy điều quan trọng nhất không nằm ở chữa bệnh mà nằm ở phòng bệnh.
Một đôi giày đi bộ có thể quan trọng hơn nhiều người nghĩ. 30 phút vận động mỗi ngày có thể tạo khác biệt lớn cho tim mạch, chuyển hóa và tinh thần. Một giấc ngủ đủ có thể là liều “thuốc” miễn phí tốt nhất cho não bộ, và khoảng thời gian tắt điện thoại sớm hơn có thể giúp cơ thể hồi phục tốt hơn.
Điều đáng nói là phòng bệnh không phải là thói quen ngay lập tức chỉ sau một đêm nhận thức. Sức khỏe được tạo dựng từ những thay đổi nhỏ nhưng đủ kiên trì, cụ thể bằng bớt một chút đường hôm nay, đi bộ thêm vài nghìn bước, ngủ sớm hơn một giờ, giảm đi một chút căng thẳng, lắng nghe cơ thể nhiều hơn.
Sức khỏe không được tạo nên từ những quyết tâm lớn lao trong một ngày, mà từ những lựa chọn nhỏ được lặp lại đủ lâu để trở thành lối sống. Bệnh tật thường không đến bất ngờ mà âm thầm được tích lũy từ những thói quen tưởng vô hại kéo dài nhiều năm.
Người Việt có câu: “Có sức khỏe là có tất cả”. Chỉ khi bệnh tật xuất hiện, nhiều người mới nhận ra tài sản quý nhất không phải tiền bạc hay thành công, mà là khả năng tự bước đi, tự chăm sóc mình và bình yên tận hưởng một ngày bình thường. Phòng bệnh không nằm đâu xa, nó ở ngay trong mâm cơm gia đình, đôi giày đi bộ, giấc ngủ đủ đầy và quyết định sống tử tế với cơ thể mình từ khi còn khỏe mạnh.
Nhiều người khi thấy đường huyết cao thường mắc sai lầm là cắt bỏ hoàn toàn tinh bột như cơm, mì vì cho rằng đó là thủ phạm. Tuy nhiên, bác sĩ chuyên khoa giảm cân và chuyển hóa Hsiao Chieh-chien đã chứng minh điều ngược lại qua một ca lâm sàng, bệnh nhân giảm được 10 kg trong 4 tháng, thu nhỏ 10 cm vòng eo và đưa chỉ số đường huyết từ mức nguy hiểm về mức hoàn hảo chỉ trong 4 tháng mà vẫn ăn cơm trắng đều đặn.
Phân tích về trường hợp này, bác sĩ Hsiao cho hay nữ bệnh nhân trên đã chọn cách loại bỏ đường tinh luyện và thực phẩm siêu chế biến, thay vào đó là thực phẩm tự nhiên. Cô sử dụng các nguồn tinh bột nguyên bản như cơm trắng làm nhiên liệu chất lượng cao cho cơ thể, kết hợp cùng các bài tập aerobic và tập luyện kháng lực (resistance training) theo nguyên tắc ăn nhiều hơn vào ngày tập luyện và giảm bớt vào ngày nghỉ.
Theo bác sĩ Hsiao, chìa khóa nằm ở phương pháp "xoay vòng tinh bột" (carbohydrate cycling), tức là điều chỉnh lượng ăn tùy theo mức độ vận động trong ngày. Khi tập luyện cường độ cao hoặc tập tạ, các khối cơ giống như một miếng bọt biển đang khô hạn và khát năng lượng.
Lúc này, lượng cơm trắng nạp vào sẽ được cơ bắp hấp thụ trực tiếp và chuyển hóa thành nguồn năng lượng mạnh mẽ, ngăn chặn tình trạng đường dư thừa trong máu gây ra các vấn đề sức khỏe, từ đó giúp ổn định đường huyết hiệu quả.
Ông cho hay cơ bắp chính là "cỗ máy" tiêu thụ đường lớn nhất của cơ thể. Khi khối lượng cơ bắp tăng lên, khả năng hấp thụ tinh bột của cơ thể cũng tự nhiên tăng theo, đồng thời độ nhạy insulin được cải thiện đáng kể. Nhờ áp dụng phương pháp này, nữ bệnh nhân không chỉ đạt được các chỉ số hình thể lý tưởng mà chỉ số đường huyết trung bình (HbA1c) cũng giảm từ 9,7% xuống còn 5,8%. Trước đây, cô không thể nhấc nổi đứa trẻ 18 kg nhưng giờ có thể vừa bế trẻ nặng 31 kg vừa đi bộ.
Thực tế, giới y khoa hiện đại ngày càng chú trọng hơn vào "chất lượng tinh bột". Thay vì cực đoan cắt giảm tinh bột về mức bằng không, bác sĩ khuyên quan tâm hơn đến nguồn gốc thực phẩm, ưu tiên các loại tinh bột tự nhiên và kết hợp với việc rèn luyện cơ bắp định kỳ. Cách làm này sẽ giúp cơ thể nâng cấp từ "chế độ tích trữ" sang "chế độ đốt cháy hiệu quả", giúp những người đang giảm cân không còn phải đối mặt với nỗi sợ hãi mỗi khi nhìn thấy bát cơm trắng.
Ngày 28.4, thông tin từ Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Đắk Lắk, cho biết ông N.Đ.Q đang được cách ly điều trị tại Bệnh viện đa khoa vùng Tây Nguyên do dương tính với viêm não mô cầu.
Theo CDC Đắk Lắk, trước đó ngày 27.4, ghi nhận 2 trường hợp bệnh nhân mắc viêm não mô cầu, trong đó một trường hợp cháu N.D.T.Ê (2 tuổi, ở xã Quảng Phú) đã tử vong.
Ngày 23.4, ở nhà trẻ xuất hiện các triệu chứng sổ mũi. Ngày 25.4, trẻ sốt cao, nôn ói, li bì, người nhà đưa trẻ đi khám tại bệnh viện điều trị, được chẩn đoán theo dõi nhiễm trùng huyết, nhiễm não mô cầu.
Tại Bệnh viện đa khoa vùng Tây Nguyên, cháu bé được chẩn đoán suy hô hấp độ 2, theo dõi nhiễm trùng huyết do não mô cầu, viêm phổi nặng, theo dõi viêm não màng não. Dù được điều trị nhưng cháu bé đã tử vong do viêm não mô cầu.
Đặc biệt, CDC Đắk Lắk phát hiện thêm trường hợp ông N.Đ.Q (chú ruột của cháu bé) có biểu hiện ho, mệt mỏi, dương tính viêm não mô cầu và được đưa vào Bệnh viện đa khoa vùng Tây Nguyên cách ly, điều trị.
Ngay sau khi ghi nhận, CDC Đắk Lắk đã phối hợp với các cơ sở y tế địa phương truy vết, lấy mẫu xét nghiệm và cho uống kháng sinh điều trị dự phòng đối với các trường hợp tiếp xúc gần, hướng dẫn xử lý môi trường bằng hóa chất tại nhà bệnh nhân và khu vực xung quanh.
Theo CDC Đắk Lắk, để phòng bệnh viêm não mô cầu, người dân cần chủ động tiêm vắc xin phòng não mô cầu đầy đủ, đặc biệt đối với trẻ nhỏ.
Bên cạnh đó, người dân cần giữ gìn vệ sinh cá nhân, thường xuyên rửa tay bằng xà phòng, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, không dùng chung đồ dùng cá nhân như cốc, thìa, bàn chải đánh răng. Khu vực nhà ở, lớp học cần được vệ sinh sạch sẽ, thông thoáng.
Khi có các dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh, người dân cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán và điều trị kịp thời, đồng thời hạn chế tiếp xúc gần với người khác để tránh lây lan trong cộng đồng.
Nước dừa mang lại nhiều lợi ích như bổ sung nước, cung cấp chất điện giải và có lợi cho sức khỏe tim mạch. Ngược lại, nếu uống quá thường xuyên hoặc không phù hợp với tình trạng sức khỏe, thức uống này có thể gây ra những rủi ro mà nhiều người không để ý, đặc biệt liên quan đến hàm lượng đường và kali trong nước dừa, theo chuyên trang Eating Well (Mỹ).
Nước dừa có thành phần chủ yếu là nước và một số chất điện giải quan trọng như khoáng chất kali, natri, magiê và canxi. Nhờ vậy, đây là thức uống hữu ích sau khi vận động, đổ nhiều mồ hôi hoặc sau những đợt mất nước nhẹ do tiêu chảy, nôn ói.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa nước dừa tốt hơn nước lọc trong mọi tình huống. Với nhu cầu uống nước hằng ngày, nước lọc vẫn là lựa chọn phù hợp hơn vì không chứa đường.
Ngoài ra, một ly nước dừa có thể cung cấp lượng kali tương đối cao. Kali đóng vai trò giúp cân bằng tác động của natri trong cơ thể, từ đó giúp điều hòa huyết áp. Người đang điều trị huyết áp cao bằng thuốc không nên tự ý uống quá nhiều nước dừa.
Một nguy cơ khác khi uống nhiều nước dừa là tăng kali máu. Với người khỏe mạnh, thận thường có thể đào thải lượng kali dư thừa. Tuy nhiên, ở người mắc bệnh thận mạn, suy giảm chức năng thận thì uống quá nhiều nước dừa có thể làm tăng kali máu. Tình trạng này có thể gây rối loạn nhịp tim.
Do đó, dù là thức uống tự nhiên, nước dừa không phù hợp với tất cả mọi người. Những người mắc bệnh thận mạn, người cần kiểm soát đường huyết, người đang dùng thuốc huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu nên hỏi ý kiến bác sĩ nếu muốn uống thường xuyên. Ngoài ra, một số người có hệ tiêu hóa nhạy cảm cũng có thể bị đầy bụng hoặc khó chịu nếu uống quá nhiều trong ngày.
Với người khỏe mạnh, uống một ly nhỏ hoặc một trái dừa tươi mỗi ngày là hoàn toàn ổn. Điều quan trọng là không nên đánh giá quá cao vai trò của nước dừa hay dùng chúng để thay thế hoàn toàn nước lọc. Uống đúng lượng và phù hợp với tình trạng sức khỏe cá nhân mới là cách tận dụng lợi ích của loại thức uống này một cách an toàn, theo Eating Well.
