Một câu người Việt xưa nhắc đi nhắc lại qua nhiều thế hệ là “phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Câu nói ngắn gọn nhưng đi trước rất nhiều nhận thức hiện đại về y học dự phòng.
Ông bà mình ngày trước không có đồng hồ thông minh để đo nhịp tim, không có ứng dụng theo dõi giấc ngủ, không có xét nghiệm gene dự báo nguy cơ bệnh tật, nhưng họ hiểu một điều rất căn bản: giữ gìn sức khỏe phải bắt đầu từ những điều nhỏ mỗi ngày như ăn uống điều độ, lao động vừa sức, ngủ nghỉ đúng giờ, sống thuận tự nhiên.
Đời người khỏe mạnh được tạo dựng từ căn bếp, sân nhà, thói quen sinh hoạt và cách mỗi người đối xử với cơ thể mình.
Phát biểu của Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn mới đây trên Tuổi Trẻ Online gợi suy nghĩ đáng chú ý: “Phòng bệnh nằm ngay trong mâm cơm gia đình, trong đôi giày đi bộ, trong giấc ngủ, trong cách chúng ta lắng nghe cơ thể mình mỗi ngày”. Đó là lời nhắc về một nghịch lý của đời sống hiện đại: con người ngày càng nhiều tiện nghi hơn nhưng sức khỏe lại mong manh hơn.
Chúng ta đang sống trong thời đại có thể gọi món ăn bằng vài thao tác điện thoại, nhưng cũng là thời đại của tăng huyết áp, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, béo phì, đột quỵ ngày càng trẻ hóa.
Và, ta có nhiều thiết bị hỗ trợ cuộc sống hơn bất cứ thế hệ nào trước đây, nhưng cũng có thể là thế hệ ít vận động nhất. Nhiều người cả ngày gần như không bước nổi vài nghìn bước chân nhưng vẫn nghĩ mình đang “ổn”.
Không ít người làm việc đến 1-2h sáng như một thói quen bình thường, thay nước lọc bằng nước ngọt có đường, thay bữa cơm gia đình bằng thức ăn nhanh, thay giấc ngủ đủ bằng vài tiếng nghỉ ngơi chắp vá. Những lựa chọn ấy nhỏ đến mức ít ai nghĩ rằng chúng có thể âm thầm tạo nên bệnh tật nhiều năm sau.
Người xưa còn có một câu rất đáng suy ngẫm: “Bệnh tùng khẩu nhập” – bệnh từ miệng mà vào. Đấy không chỉ là lời nhắc về vệ sinh ăn uống, còn là triết lý sức khỏe đi trước khoa học hiện đại nhiều thế hệ.
Ngày nay, y học đã chứng minh rất nhiều bệnh lý mạn tính liên quan trực tiếp đến chế độ dinh dưỡng và lối sống. Ăn quá nhiều muối làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, tiêu thụ nhiều đường làm gia tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường, lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn làm tăng nguy cơ tim mạch, uống nhiều rượu bia làm tổn thương gan, tim và thần kinh.
Một phần rất lớn bệnh tật hiện đại thực ra bắt đầu từ những gì con người đưa vào cơ thể mỗi ngày.
Có một thực tế đáng suy nghĩ là nhiều gia đình sẵn sàng bỏ hàng chục triệu đồng để điều trị bệnh nhưng lại ngại chi thêm cho một bữa ăn lành mạnh. Người ta dễ đầu tư điện thoại mới, xe mới, quần áo đẹp, nhưng đôi khi lại xem nhẹ việc đầu tư cho sức khỏe.
Trong khi đó, thứ quyết định chất lượng sống về lâu dài không nằm ở vật chất đang sở hữu mà nằm ở cơ thể còn đủ khỏe mạnh để tận hưởng cuộc sống hay không.
Nhiều người nghĩ ăn uống lành mạnh đồng nghĩa phải thật đắt đỏ. Không hẳn vậy. Điều ngành y tế nhấn mạnh lâu nay là ăn có hiểu biết, như bớt một chút muối, ít hơn một chút đường, nhiều rau xanh hơn, hạn chế đồ chế biến sẵn, uống đủ nước, không ăn quá mức cơ thể cần. Những điều nghe đơn giản nhưng khó ở chỗ phải duy trì đều đặn.
Ngày xưa, bữa cơm gia đình thường có nhiều rau, nhiều món luộc, nhiều vận động tự nhiên. Hôm nay, nhiều gia đình ăn nhanh hơn, vội hơn và đôi khi cũng xa nhau hơn. Không ít người vừa ăn vừa nhìn điện thoại, trẻ em quen nước ngọt hơn nước lọc, người lớn quen thức khuya hơn ngủ sớm. Thói quen sống thay đổi kéo theo sức khỏe thay đổi.
Đáng lo hơn, cảnh báo gần đây cho thấy Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỉ lệ thanh thiếu niên ít vận động ở mức cao. Một thế hệ lớn lên cùng màn hình điện thoại nhưng ít bước chân ngoài trời có thể sẽ phải trả giá bằng sức khỏe nhiều năm sau.
Điều đáng sợ của bệnh mạn tính thường đến rất chậm, đến mức người ta chủ quan. Một chút thức khuya hôm nay chưa thấy gì, chút lười vận động chưa thấy gì. Một lon nước ngọt thêm vào chưa thấy gì. Nhưng 10 năm, 20 năm sau, cơ thể sẽ ghi nhớ tất cả.
Con người hiện đại rất giỏi chăm sóc điện thoại của mình. Máy chậm thì mang đi sửa. Xe gần hỏng thì bảo dưỡng. Điều hòa vệ sinh định kỳ. Nhưng cơ thể – thứ đồng hành với mình cả đời – đôi khi lại bị bỏ quên.
Không ít người chỉ đi khám khi đã đau, chỉ thay đổi lối sống khi bệnh xuất hiện và quan tâm sức khỏe khi bác sĩ cảnh báo. Nhưng y học hiện đại ngày càng cho thấy điều quan trọng nhất không nằm ở chữa bệnh mà nằm ở phòng bệnh.
Một đôi giày đi bộ có thể quan trọng hơn nhiều người nghĩ. 30 phút vận động mỗi ngày có thể tạo khác biệt lớn cho tim mạch, chuyển hóa và tinh thần. Một giấc ngủ đủ có thể là liều “thuốc” miễn phí tốt nhất cho não bộ, và khoảng thời gian tắt điện thoại sớm hơn có thể giúp cơ thể hồi phục tốt hơn.
Điều đáng nói là phòng bệnh không phải là thói quen ngay lập tức chỉ sau một đêm nhận thức. Sức khỏe được tạo dựng từ những thay đổi nhỏ nhưng đủ kiên trì, cụ thể bằng bớt một chút đường hôm nay, đi bộ thêm vài nghìn bước, ngủ sớm hơn một giờ, giảm đi một chút căng thẳng, lắng nghe cơ thể nhiều hơn.
Sức khỏe không được tạo nên từ những quyết tâm lớn lao trong một ngày, mà từ những lựa chọn nhỏ được lặp lại đủ lâu để trở thành lối sống. Bệnh tật thường không đến bất ngờ mà âm thầm được tích lũy từ những thói quen tưởng vô hại kéo dài nhiều năm.
Người Việt có câu: “Có sức khỏe là có tất cả”. Chỉ khi bệnh tật xuất hiện, nhiều người mới nhận ra tài sản quý nhất không phải tiền bạc hay thành công, mà là khả năng tự bước đi, tự chăm sóc mình và bình yên tận hưởng một ngày bình thường. Phòng bệnh không nằm đâu xa, nó ở ngay trong mâm cơm gia đình, đôi giày đi bộ, giấc ngủ đủ đầy và quyết định sống tử tế với cơ thể mình từ khi còn khỏe mạnh.
Nhiều người có thói quen thức dậy, uống một cốc nước rồi đi bộ ngay khi chưa ăn sáng hoặc chưa uống cà phê. Với hình thức đi bộ nhẹ hoặc vừa phải, đây là lựa chọn khá phù hợp và tốt cho sức khỏe, theo chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ).
Đi bộ trước, uống cà phê sau cũng phù hợp với những người dạ dày dễ cồn cào nếu uống cà phê lúc bụng đói. Ngoài ra, đi bộ ngoài trời vào buổi sáng còn giúp cơ thể tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên, điều chỉnh đồng hồ sinh học và giúp tinh thần tỉnh táo hơn.
Trong khi đó, với những người thường đi bộ nhanh, đi bộ đường dài hoặc tập luyện với cường độ cao hơn, uống cà phê trước có thể mang lại một số lợi ích. Caffeine là chất kích thích hệ thần kinh trung ương, có khả năng làm giảm cảm giác mệt mỏi và cải thiện tỉnh táo.
Nhiều bằng chứng nghiên cứu cho thấy caffeine có khả năng cải thiện hiệu suất ở một số hình thức vận động sức bền và bài tập cường độ cao.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa càng uống nhiều cà phê càng tốt. Uống quá nhiều có thể khiến tim đập nhanh, bồn chồn hoặc khó chịu đường tiêu hóa. Nếu muốn thử cách này, mọi người chỉ nên uống lượng vừa phải và theo dõi phản ứng của cơ thể.
Sau khi thức dậy, cơ thể tự động tăng tiết cortisol, loại hoóc môn giúp duy trì sự tỉnh táo vào buổi sáng. Ở một số người, nạp caffeine ngay khi vừa ngủ dậy có thể ảnh hưởng đến nồng độ cortisol, có thể dẫn đến tình trạng hồi hộp, run tay, buồn nôn hoặc cảm giác mệt sau đó. Nếu gặp tình trạng này, hãy đợi khoảng 30 - 60 phút sau khi thức dậy hãy uống cà phê.
Đặc biệt, những người bị viêm dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản nên chú ý phản ứng của cơ thể. Trong trường hợp đó, đi bộ trước, ăn sáng nhẹ rồi uống cà phê sau bữa ăn sẽ là lựa chọn dễ chịu hơn, theo Healthline.
10 ngày trước nhập viện, người bệnh xuất hiện đi ngoài phân đen và điều trị tại tuyến cơ sở. Sau đó, bệnh diễn biến nhanh với sốt cao liên tục 38-39 độ C, nước tiểu đỏ thẫm, mệt nhiều. Khi chuyển đến Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, bệnh nhân thở nhanh, tụt huyết áp, suy thận cấp, rối loạn ý thức và nhanh chóng rơi vào sốc.
Các bác sĩ phải khẩn trương đặt ống nội khí quản, cho thở máy, lọc máu và hồi sức tích cực. Kết quả thăm khám, xét nghiệm xác định người bệnh bị tan máu và thiếu máu cấp rất nặng, lượng hemobglobin máu 31 g/L (bình thường 120-155 g/L).
Quá trình khai thác bệnh sử, người nhà đưa ra 5 lọ thuốc (2 trắng 3 đỏ nhãn xanh) trên có các chữ tiếng nước ngoài. Đặc biệt trong đó, lọ to nhất có nhãn ghi rõ tên thuốc Phenylbutazone - một hoạt chất đã bị loại bỏ khỏi thuốc dùng cho người tại Việt Nam từ nhiều năm do nguy cơ gây các phản ứng bất lợi nghiêm trọng. Những lọ thuốc này được bệnh nhân nhờ bạn mua hộ trên mạng để sử dụng mà không qua thăm khám, hay kê đơn từ bác sĩ. Trong khi đó, người bệnh có tiền sử đái tháo đường, hạ huyết áp điều trị không thường xuyên.
Sau một thời gian điều trị, bệnh nhân thoát nguy kịch, hồi phục và được xuất viện.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, cho hay đây là một trong những trường hợp điển hình của việc tự ý sử dụng thuốc không rõ nguồn gốc theo lời truyền miệng. Ông cho biết vì Phenylbutazone có thể gây nhiều biến chứng nặng như tan máu, suy tủy, giảm bạch cầu hạt, xuất huyết tiêu hóa, tổn thương gan, suy thận và nhiều phản ứng dị ứng nguy hiểm, thậm chí đe dọa tính mạng. Do đó, tại Việt Nam, Cục Quản lý Dược đã yêu cầu ngừng nhập khẩu nguyên liệu, thành phẩm chứa phenylbutazone và ngừng sản xuất các sản phẩm chứa hoạt chất này.
Tại Mỹ, phenylbutazone đã không còn được phép sử dụng trên người do gây ra nhiều tác dụng có hại. Thuốc cũng bị cấm sử dụng trên động vật cung cấp thịt hoặc sữa cho con người. Ngoài ra, Phenylbutazone cũng đã ngừng sử dụng ở hầu hết các khu vực ở châu Âu.
"Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh mạn tính và sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc. Việc tự ý dùng thuốc không rõ nguồn gốc có thể làm tăng nguy cơ tương tác thuốc và các biến chứng nặng", TS.BS Nguyên nói.
Theo bác sĩ, hiện tượng đi ngoài phân đen ở người bệnh có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa. Trong khi đó, nước tiểu đỏ sẫm không chỉ do chảy máu mà còn có thể là hậu quả của quá trình tan máu cấp, khi hồng cầu bị phá hủy hàng loạt, gây tổn thương thận và dẫn đến sốc.
Trung tâm Chống độc khuyến cáo người dân tuyệt đối không mua thuốc chữa bệnh qua mạng xã hội hoặc theo lời mách bảo của người quen, đặc biệt là những sản phẩm không rõ nguồn gốc, không có số đăng ký lưu hành. Khi có dấu hiệu bệnh, cần đi khám tại các cơ sở y tế hoặc những người hành nghề khám chữa bệnh được các cơ quan có thẩm quyền cấp phép, qua đó sẽ được tư vấn và chỉ định chữa bệnh, bao gồm việc dùng thuốc đúng đắn, an toàn và hiệu quả.
Người dân cũng cần cảnh giác với những quảng cáo như "thuốc gia truyền", "thuốc xách tay", "hết đau sau vài viên", "không tác dụng phụ"... bởi đây là những lời quảng cáo đánh trúng tâm lý muốn khỏi bệnh nhanh. Nếu sau khi dùng thuốc xuất hiện các biểu hiện bất thường cần ngừng ngay thuốc và đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời. Cần mang theo vỏ hộp, viên thuốc, ảnh chụp sản phẩm hoặc thông tin nơi bán để hỗ trợ bác sĩ xác định nguyên nhân nhanh chóng và xử trí kịp thời.
Bệnh viện Bạch Mai từng ghi nhận nhiều trường hợp gặp phản ứng nặng sau khi mua Phenylbutazone trên mạng để điều trị đau khớp. Các biểu hiện được ghi nhận gồm sốt cao, phát ban toàn thân, tổn thương gan, sốc nhiễm khuẩn và những hội chứng dị ứng thuốc nghiêm trọng; đã có trường hợp tử vong.
TS Nguyên cảnh báo thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc mua trên mạng, rỉ tai, truyền miệng không chỉ có nguy cơ chứa hoạt chất bị cấm, độc hại mà còn có thể bị pha trộn nhiều thành phần, sai hàm lượng hoặc không bảo đảm điều kiện sản xuất. Thuốc lưu hành trái phép với các thông tin bị che dấu, gian dối, kết hợp việc tự dùng thuốc và thiếu thông tin về bệnh và chuyên môn của bác sĩ, dẫn tới khi sử dụng sẽ có quá nhiều nguy cơ và yếu tố rất dễ dẫn tới các tác dụng có hại hoặc ngộ độc.
Thậm chí, biểu hiện của bệnh không đỡ hoặc nặng lên lại có thể là các tác dụng có hại hoặc ngộ độc thuốc, khiến cả người bệnh và bác sĩ nhầm lẫn, nghĩ là do bệnh, gây khó khăn cho chẩn đoán và điều trị, dẫn tới bệnh kéo dài không khỏi, nặng lên hoặc tử vong.
Điều đáng lo là người bệnh không biết chính xác đột quỵ xảy ra vào thời điểm nào trong đêm. Hệ quả là dễ bỏ lỡ thời gian can thiệp tối ưu. Thậm chí, nhiều người còn nhầm các dấu hiệu ban đầu với cảm giác mệt mỏi sau khi ngủ dậy, theo chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ).
Nhận biết sớm các triệu chứng bất thường ngay sau khi thức giấc có thể giúp người bệnh được cấp cứu kịp thời, giảm nguy cơ tổn thương não nghiêm trọng. Dưới đây là những dấu hiệu ngay sau khi thức dậy cảnh báo đột quỵ:
Nếu sau khi thức dậy mà thấy khuôn mặt mất cân đối, khóe miệng bị xệ xuống hoặc cười không đều, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của đột quỵ. Tình trạng này xảy ra khi vùng não kiểm soát cơ mặt bị thiếu máu hoặc tổn thương.
Để kiểm tra, hãy thử cười trước gương hoặc nói một câu đơn giản. Nếu một bên mặt phản ứng chậm hơn bình thường hoặc bị méo rõ rệt, cần đi cấp cứu càng sớm càng tốt.
Một số người thức dậy và nhận thấy cánh tay khó cử động, cầm nắm yếu hơn bình thường hoặc chân bị mất lực khi bước xuống giường. Có người thậm chí không thể đứng vững.
Đây là dấu hiệu thường gặp của đột quỵ do gián đoạn lưu thông máu đến một vùng não nào đó. Nếu tình trạng yếu tay chân xuất hiện đột ngột và không cải thiện nhanh, không nên chờ xem có tự hết hay không mà cần đến bệnh viện càng sớm càng tốt.
Sau khi ngủ dậy, nếu nhận thấy mình nói líu lưỡi, phát âm không rõ hoặc gặp khó khăn khi diễn đạt ý muốn nói, cần đặc biệt cảnh giác.
Trong một số trường hợp, người bệnh vẫn tỉnh táo nhưng không hiểu người khác đang nói gì hoặc không thể ghép câu hoàn chỉnh. Đây là dấu hiệu cho thấy vùng não liên quan đến ngôn ngữ có thể đang bị ảnh hưởng.
Một số người phát hiện bất thường ngay khi vừa thức dậy. Họ thấy tầm nhìn trở nên mờ, nhìn đôi hoặc thậm chí mất thị lực ở một bên mắt. Triệu chứng này dễ bị nhầm với tình trạng mỏi mắt hoặc thiếu ngủ. Tuy nhiên, nếu vấn đề thị lực xuất hiện đột ngột và đi kèm các biểu hiện khác như chóng mặt hoặc yếu tay chân, cần đến bệnh viện ngay.
Nếu vừa bước xuống giường đã cảm thấy choáng váng, đi đứng loạng choạng hoặc mất thăng bằng rõ rệt, đây có thể là dấu hiệu của đột quỵ. Tình trạng này đã ảnh hưởng đến vùng não kiểm soát vận động.
Nhiều người cho rằng đây chỉ là tụt huyết áp hoặc thiếu ngủ. Thế nhưng, nếu triệu chứng kéo dài hoặc ngày càng nặng hơn thì không nên chủ quan.
Nếu sau khi thức dậy xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu của đột quỵ thì cần đến bệnh viện ngay lập tức. Không nên quay lại ngủ, tự uống thuốc hay chờ triệu chứng tự biến mất. Trong điều trị đột quỵ, từng phút đều rất quan trọng vì não có thể bị tổn thương nhanh chóng nếu không được can thiệp kịp thời, theo Healthline.
