Một câu người Việt xưa nhắc đi nhắc lại qua nhiều thế hệ là “phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Câu nói ngắn gọn nhưng đi trước rất nhiều nhận thức hiện đại về y học dự phòng.
Ông bà mình ngày trước không có đồng hồ thông minh để đo nhịp tim, không có ứng dụng theo dõi giấc ngủ, không có xét nghiệm gene dự báo nguy cơ bệnh tật, nhưng họ hiểu một điều rất căn bản: giữ gìn sức khỏe phải bắt đầu từ những điều nhỏ mỗi ngày như ăn uống điều độ, lao động vừa sức, ngủ nghỉ đúng giờ, sống thuận tự nhiên.
Đời người khỏe mạnh được tạo dựng từ căn bếp, sân nhà, thói quen sinh hoạt và cách mỗi người đối xử với cơ thể mình.
Phát biểu của Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn mới đây trên Tuổi Trẻ Online gợi suy nghĩ đáng chú ý: “Phòng bệnh nằm ngay trong mâm cơm gia đình, trong đôi giày đi bộ, trong giấc ngủ, trong cách chúng ta lắng nghe cơ thể mình mỗi ngày”. Đó là lời nhắc về một nghịch lý của đời sống hiện đại: con người ngày càng nhiều tiện nghi hơn nhưng sức khỏe lại mong manh hơn.
Chúng ta đang sống trong thời đại có thể gọi món ăn bằng vài thao tác điện thoại, nhưng cũng là thời đại của tăng huyết áp, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, béo phì, đột quỵ ngày càng trẻ hóa.
Và, ta có nhiều thiết bị hỗ trợ cuộc sống hơn bất cứ thế hệ nào trước đây, nhưng cũng có thể là thế hệ ít vận động nhất. Nhiều người cả ngày gần như không bước nổi vài nghìn bước chân nhưng vẫn nghĩ mình đang “ổn”.
Không ít người làm việc đến 1-2h sáng như một thói quen bình thường, thay nước lọc bằng nước ngọt có đường, thay bữa cơm gia đình bằng thức ăn nhanh, thay giấc ngủ đủ bằng vài tiếng nghỉ ngơi chắp vá. Những lựa chọn ấy nhỏ đến mức ít ai nghĩ rằng chúng có thể âm thầm tạo nên bệnh tật nhiều năm sau.
Người xưa còn có một câu rất đáng suy ngẫm: “Bệnh tùng khẩu nhập” – bệnh từ miệng mà vào. Đấy không chỉ là lời nhắc về vệ sinh ăn uống, còn là triết lý sức khỏe đi trước khoa học hiện đại nhiều thế hệ.
Ngày nay, y học đã chứng minh rất nhiều bệnh lý mạn tính liên quan trực tiếp đến chế độ dinh dưỡng và lối sống. Ăn quá nhiều muối làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, tiêu thụ nhiều đường làm gia tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường, lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn làm tăng nguy cơ tim mạch, uống nhiều rượu bia làm tổn thương gan, tim và thần kinh.
Một phần rất lớn bệnh tật hiện đại thực ra bắt đầu từ những gì con người đưa vào cơ thể mỗi ngày.
Có một thực tế đáng suy nghĩ là nhiều gia đình sẵn sàng bỏ hàng chục triệu đồng để điều trị bệnh nhưng lại ngại chi thêm cho một bữa ăn lành mạnh. Người ta dễ đầu tư điện thoại mới, xe mới, quần áo đẹp, nhưng đôi khi lại xem nhẹ việc đầu tư cho sức khỏe.
Trong khi đó, thứ quyết định chất lượng sống về lâu dài không nằm ở vật chất đang sở hữu mà nằm ở cơ thể còn đủ khỏe mạnh để tận hưởng cuộc sống hay không.
Nhiều người nghĩ ăn uống lành mạnh đồng nghĩa phải thật đắt đỏ. Không hẳn vậy. Điều ngành y tế nhấn mạnh lâu nay là ăn có hiểu biết, như bớt một chút muối, ít hơn một chút đường, nhiều rau xanh hơn, hạn chế đồ chế biến sẵn, uống đủ nước, không ăn quá mức cơ thể cần. Những điều nghe đơn giản nhưng khó ở chỗ phải duy trì đều đặn.
Ngày xưa, bữa cơm gia đình thường có nhiều rau, nhiều món luộc, nhiều vận động tự nhiên. Hôm nay, nhiều gia đình ăn nhanh hơn, vội hơn và đôi khi cũng xa nhau hơn. Không ít người vừa ăn vừa nhìn điện thoại, trẻ em quen nước ngọt hơn nước lọc, người lớn quen thức khuya hơn ngủ sớm. Thói quen sống thay đổi kéo theo sức khỏe thay đổi.
Đáng lo hơn, cảnh báo gần đây cho thấy Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỉ lệ thanh thiếu niên ít vận động ở mức cao. Một thế hệ lớn lên cùng màn hình điện thoại nhưng ít bước chân ngoài trời có thể sẽ phải trả giá bằng sức khỏe nhiều năm sau.
Điều đáng sợ của bệnh mạn tính thường đến rất chậm, đến mức người ta chủ quan. Một chút thức khuya hôm nay chưa thấy gì, chút lười vận động chưa thấy gì. Một lon nước ngọt thêm vào chưa thấy gì. Nhưng 10 năm, 20 năm sau, cơ thể sẽ ghi nhớ tất cả.
Con người hiện đại rất giỏi chăm sóc điện thoại của mình. Máy chậm thì mang đi sửa. Xe gần hỏng thì bảo dưỡng. Điều hòa vệ sinh định kỳ. Nhưng cơ thể – thứ đồng hành với mình cả đời – đôi khi lại bị bỏ quên.
Không ít người chỉ đi khám khi đã đau, chỉ thay đổi lối sống khi bệnh xuất hiện và quan tâm sức khỏe khi bác sĩ cảnh báo. Nhưng y học hiện đại ngày càng cho thấy điều quan trọng nhất không nằm ở chữa bệnh mà nằm ở phòng bệnh.
Một đôi giày đi bộ có thể quan trọng hơn nhiều người nghĩ. 30 phút vận động mỗi ngày có thể tạo khác biệt lớn cho tim mạch, chuyển hóa và tinh thần. Một giấc ngủ đủ có thể là liều “thuốc” miễn phí tốt nhất cho não bộ, và khoảng thời gian tắt điện thoại sớm hơn có thể giúp cơ thể hồi phục tốt hơn.
Điều đáng nói là phòng bệnh không phải là thói quen ngay lập tức chỉ sau một đêm nhận thức. Sức khỏe được tạo dựng từ những thay đổi nhỏ nhưng đủ kiên trì, cụ thể bằng bớt một chút đường hôm nay, đi bộ thêm vài nghìn bước, ngủ sớm hơn một giờ, giảm đi một chút căng thẳng, lắng nghe cơ thể nhiều hơn.
Sức khỏe không được tạo nên từ những quyết tâm lớn lao trong một ngày, mà từ những lựa chọn nhỏ được lặp lại đủ lâu để trở thành lối sống. Bệnh tật thường không đến bất ngờ mà âm thầm được tích lũy từ những thói quen tưởng vô hại kéo dài nhiều năm.
Người Việt có câu: “Có sức khỏe là có tất cả”. Chỉ khi bệnh tật xuất hiện, nhiều người mới nhận ra tài sản quý nhất không phải tiền bạc hay thành công, mà là khả năng tự bước đi, tự chăm sóc mình và bình yên tận hưởng một ngày bình thường. Phòng bệnh không nằm đâu xa, nó ở ngay trong mâm cơm gia đình, đôi giày đi bộ, giấc ngủ đủ đầy và quyết định sống tử tế với cơ thể mình từ khi còn khỏe mạnh.
Đây là mối nguy sức khỏe khó nhận biết, bởi khi ăn phải thịt heo không bảo đảm chất lượng, các triệu chứng thường nhẹ, diễn tiến âm thầm, dễ bị nhầm với rối loạn tiêu hóa thông thường và có thể tích lũy theo thời gian.
Theo bác sĩ chuyên khoa 1 Trần Hùng Dũng, Trưởng khoa Nhi và Hồi sức Sơ sinh, Bệnh viện đa khoa An Sinh (TP.HCM), trong thực phẩm bẩn có thể tồn tại các độc tố nguy hiểm do vi khuẩn sinh ra hoặc do tồn dư kháng sinh, hóa chất bảo quản, nitrat, nitrit, aflatoxin. Việc nấu chín có thể tiêu diệt phần lớn vi khuẩn, nhưng một số độc tố đã hình thành trước đó không bị phá hủy hoàn toàn ở nhiệt độ nấu ăn thông thường. Nguy cơ nhiễm chéo trong quá trình chế biến cũng có thể khiến thực phẩm tái nhiễm khuẩn ngay cả sau khi đã được nấu chín.
Bác sĩ Dũng cho biết, việc trẻ tiếp xúc lặp lại với thịt kém an toàn có thể dẫn đến các hậu quả:
Suy giảm miễn dịch lâu dài và chậm phát triển thể chất: Những đợt nhiễm khuẩn tái đi tái lại làm hệ tiêu hóa tổn thương, kém hấp thu dinh dưỡng.
Tổn thương các cơ quan nội tạng (gan, thận): Tích tụ độc tố từ hóa chất bảo quản, dư lượng thuốc kháng sinh trong thực phẩm làm suy giảm chức năng gan, thận.
Nguy cơ ung thư và các bệnh mãn tính: Tế bào có thể bị tổn thương bởi các chất độc như nitrat, nitrit, aflatoxin; việc ăn thịt còn dư lượng kháng sinh có thể góp phần làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh trong cơ thể.
Ảnh hưởng tới thần kinh và não bộ: Do ký sinh trùng như giun xoắn, sán dây hoặc độc tố hóa học.
“Trong thực tế, nhiều trẻ có biểu hiện rất nhẹ nên dễ bị bỏ qua, có thể gồm đau bụng lâm râm, đầy hơi, chướng nhẹ; buồn nôn thoáng qua, ăn kém; phân hơi lỏng, đi ngoài nhiều lần hơn nhưng chưa rõ tiêu chảy; sốt nhẹ 37,5 - 38°C hoặc ớn lạnh thoáng qua. Trẻ cũng có thể mệt mỏi, ít chơi. Một số trường hợp hiếm có đau cơ nhẹ (có thể liên quan ký sinh trùng) hoặc đau đầu, khó tập trung. Dù không đặc hiệu và dễ nhầm với rối loạn tiêu hóa hoặc cảm cúm nhẹ, đây vẫn có thể là dấu hiệu sớm của nhiễm khuẩn thực phẩm”, bác sĩ Dũng nói.
Khi nghi ngờ trẻ đã ăn phải thịt bẩn hoặc thực phẩm nhiễm bệnh, bác sĩ Hùng Dũng khuyên phụ huynh cần theo dõi sát tình trạng của trẻ trong 24 - 48 giờ đầu, vì đây là khoảng thời gian các triệu chứng thường xuất hiện rõ nhất.
Nếu trẻ đi ngoài từ 3 lần/ngày trở lên, phân lỏng, có nhầy hoặc có máu, kèm theo đau bụng từng cơn hoặc âm ỉ, buồn nôn hay nôn, cần đặc biệt lưu ý vì đây là những biểu hiện thường gặp khi nhiễm vi khuẩn đường ruột như Salmonella hoặc E. coli.
Trẻ có thể sốt nhẹ từ 37,5 - 38°C hoặc sốt cao trên 38,5°C, kèm ớn lạnh, run. Sốt càng cao càng gợi ý tình trạng nhiễm khuẩn rõ rệt và cần được theo dõi kỹ hơn.
Một dấu hiệu nguy hiểm khác là mất nước, đặc biệt dễ xảy ra ở trẻ nhỏ. Phụ huynh cần quan sát nếu trẻ khô môi, khô miệng, ít đi tiểu (6 - 8 giờ không tiểu), mắt trũng, da nhăn, trẻ lừ đừ và ít chơi hơn bình thường.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu thần kinh như lơ mơ, ngủ li bì, co giật hoặc đau đầu nhiều, đây là dấu hiệu cảnh báo nặng, có thể gặp trong nhiễm độc nghiêm trọng hoặc nhiễm vi khuẩn nguy hiểm như Listeria monocytogenes.
Phụ huynh không nên chờ đủ 48 giờ mà cần đưa trẻ đi khám ngay nếu thấy trẻ nôn liên tục không uống được nước, tiêu chảy nhiều kèm dấu hiệu mất nước, sốt cao trên 39°C, phân có máu hoặc trẻ lừ đừ, khó đánh thức.
Nước đóng vai trò thiết yếu trong quá trình lọc máu và đào thải chất cặn bã, đặc biệt với gan và thận. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), việc duy trì đủ nước giúp thận loại bỏ chất thải qua nước tiểu, đồng thời hỗ trợ cân bằng điện giải trong cơ thể.
Tuy nhiên, không phải cứ uống nhiều nước là tốt. Tiến sĩ Tamara Hew-Butler, chuyên gia sinh lý học thể thao tại Đại học Oakland (Mỹ), cho biết uống nước đúng thời điểm giúp cơ thể hấp thu hiệu quả hơn, đồng thời tránh gây áp lực không cần thiết cho thận.
Sau khi thức dậy: Sau một đêm dài không bổ sung nước, cơ thể thường rơi vào trạng thái thiếu nước nhẹ. Uống 1 - 2 ly nước vào buổi sáng giúp kích hoạt trao đổi chất và hỗ trợ gan bắt đầu quá trình xử lý chất thải, theo Cleveland Clinic (Mỹ).
Trước bữa ăn: Uống nước trước bữa ăn khoảng 20 - 30 phút có thể hỗ trợ tiêu hóa và giúp kiểm soát lượng thức ăn nạp vào. Điều này gián tiếp giảm gánh nặng chuyển hóa cho gan.
Giữa buổi chiều: Đây là thời điểm cơ thể dễ mệt mỏi và mất nước nhẹ. Việc bổ sung nước giúp duy trì tuần hoàn máu, hỗ trợ thận lọc chất thải hiệu quả hơn.
Trước khi đi ngủ (với lượng vừa phải): Một lượng nước nhỏ trước khi ngủ có thể giúp duy trì hoạt động ổn định của cơ thể qua đêm, nhưng không nên uống quá nhiều để tránh gián đoạn giấc ngủ.
Theo tiến sĩ William Schaffner, chuyên gia y tế tại Trung tâm Y khoa Đại học Vanderbilt (Mỹ), khi cơ thể được cung cấp nước đều đặn, máu lưu thông tốt hơn, giúp gan xử lý chất độc hiệu quả và thận lọc máu trơn tru hơn.
Ngược lại, khi thiếu nước, máu có xu hướng cô đặc, khiến thận phải làm việc nhiều hơn và tăng nguy cơ hình thành sỏi. Đồng thời, gan cũng phải “gánh” thêm nhiệm vụ hỗ trợ thải độc, theo NHS.
Các chuyên gia khuyến nghị nên chia nhỏ lượng nước trong ngày, thay vì uống quá nhiều cùng lúc. Trung bình mỗi người cần khoảng 1,5 - 2 lít nước mỗi ngày, tùy theo thể trạng và mức độ vận động.
Ngoài ra, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ khuyến cáo nên hạn chế đồ uống có đường hoặc có cồn vì có thể làm tăng gánh nặng cho gan và thận.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), nhu cầu nước của mỗi người là khác nhau, phụ thuộc vào tuổi tác, tình trạng sức khỏe, thời tiết và mức độ vận động.
Vì vậy, cách tốt nhất là duy trì thói quen uống nước đều đặn trong ngày và điều chỉnh phù hợp với nhu cầu của cơ thể.
Chiều 20-5, Câu lạc bộ Nhịp Đập Yêu Thương, Đoàn Thanh niên Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng, phối hợp cùng Đoàn Thanh niên Phòng Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ, Công an TP Đà Nẵng tổ chức chương trình "Bước chân dũng cảm - Hành trình trải nghiệm làm lính cứu hỏa" cho các bệnh nhi ung thư máu, tan máu bẩm sinh cùng các em nhỏ đang điều trị tại bệnh viện.
Chương trình mang đến hoạt động trải nghiệm ý nghĩa, góp phần chăm sóc đời sống tinh thần cho các bệnh nhi, đồng thời lan tỏa giá trị nhân văn và nâng cao nhận thức về công tác phòng cháy chữa cháy trong cộng đồng.
Trải nghiệm làm lính cứu hỏa còn mang đến cho các em nhỏ một không gian trải nghiệm tích cực, giàu tính kết nối và tiếp thêm động lực trong hành trình điều trị bệnh.
Tạm quên đi những mệt mỏi vì bệnh tật, các em nhỏ háo hức tham gia vào hành trình hóa thân thành những chiến sĩ cứu hỏa dũng cảm.
Trong trang phục đặc trưng, chiếc mũ bảo hộ vừa vặn, các em được tìm hiểu phương tiện, thiết bị chuyên dụng trong công tác phòng cháy chữa cháy; trải nghiệm thực hành chữa cháy dưới sự hướng dẫn của lực lượng cảnh sát phòng cháy chữa cháy; tham quan và khám phá robot chữa cháy hiện đại…
Không chỉ là hoạt động vui chơi, trải nghiệm làm lính cứu hỏa còn góp phần giáo dục kỹ năng sống, trang bị kiến thức phòng cháy chữa cháy cơ bản để các em biết cách ứng phó khi gặp sự cố.
Những tiếng cười giòn tan, ánh mắt thích thú hiện rõ trên gương mặt các bệnh nhi khi lần đầu được chạm tay vào những thiết bị mà trước giờ chỉ thấy trên tivi.
Những đôi bàn tay nhỏ bé cầm chắc vòi phun nước hay ánh mắt chăm chú nhìn vòi chữa cháy dập lửa về phía mô hình cháy giả định khiến nhiều phụ huynh không khỏi xúc động. Dù sức khỏe còn hạn chế, nhiều em vẫn háo hức và nỗ lực hoàn thành các hoạt động.
Nhìn con tươi cười tham gia chương trình, chị Nguyễn Thị Huê (34 tuổi, phường Hội An, Đà Nẵng) cũng vui mừng theo. Thật lâu rồi chị mới thấy con vui như vậy.
"Từ hôm nghe sẽ được làm lính cứu hỏa, con tôi vui và háo hức lắm. Ngày nào cũng hỏi rằng con sắp được làm lính cứu hỏa chưa. Tôi rất cảm ơn ban tổ chức đã quan tâm đến các bé, mang đến những trải nghiệm thú vị, bổ ích, giúp các con vui chơi và quên đi đau đớn, có thêm nghị lực tiếp tục chống chọi với bệnh tật", chị Huê nói.
