Từ nhỏ, dù bản thân là nữ, Thanh luôn cảm thấy mình là con trai. Năm 20 tuổi, sau nhiều lần đấu tranh với bản thân và dè dặt chia sẻ với bạn bè thân thiết, tìm hiểu thông tin nhiều nguồn, Thanh quyết định bước vào hành trình chuyển giới. Điều khiến người trẻ này mong chờ nhất không chỉ là giọng nói trầm hơn, cơ bắp săn chắc hay vài sợi ria mép lún phún, mà còn là ngày cơ thể không còn kinh nguyệt.
“Rụng dâu” – cách gọi vui trong cộng đồng chuyển giới nam về việc mất kinh nguyệt – với Thanh giống như một dấu mốc xác nhận cơ thể đang dần tiến gần hơn với hình ảnh bản thân luôn mong muốn.
Như nhiều người trong cộng đồng, Thanh dùng theo kinh nghiệm truyền miệng trên các hội nhóm. Một người quen giới thiệu loại testosterone “xách tay” từ Thái Lan, dặn cứ đều đặn tiêm một ml mỗi hai đến ba tuần. Thấy giọng bắt đầu trầm xuống, cơ thể săn hơn, kinh nguyệt biến mất, Thanh càng tin rằng dùng càng nhiều hormone thì hiệu quả càng nhanh nên tăng liều.
“Lúc đó em nghĩ cơ thể mình đang từ số 0 đi lên, tiêm bao nhiêu chắc cũng không sao”, Thanh kể với TS.BS Nguyễn Hồ Vĩnh Phước, khi tìm đến phòng khám dành riêng cho cộng đồng LGBT tại Bệnh viện Bình Dân. LGBT là các chữ cái viết tắt của Lesbian (đồng tính nữ), Gay (đồng tính nam), Bisexual (song tính luyến ái), Transgender (chuyển giới). Phòng khám duy trì hoạt động một buổi mỗi tuần, kể từ khi ra đời năm 2019 đến nay.
Vài tháng trước, cơ thể bắt đầu phát tín hiệu lạ. Sau thời gian dài không còn chu kỳ, Thanh bất ngờ thấy bụng âm ỉ đau rồi xuất hiện kinh nguyệt trở lại. Thanh gần như suy sụp, cứ nghĩ mình làm sai gì đó, lo cơ thể đang quay lại như cũ. Không dám chia sẻ với gia đình, Thanh lên mạng hỏi các hội nhóm, thử tăng liều hormone nhưng tình trạng không cải thiện, cuối cùng quyết định tìm đến bác sĩ.
Theo bác sĩ Phước, đây không phải trường hợp hiếm gặp. Phòng khám chuyên biệt cho cộng đồng LGBT tại bệnh viện nhiều năm qua tiếp nhận không ít người chuyển giới nam đến cầu cứu trong trạng thái lo lắng vì bất ngờ “rụng dâu” trở lại. Nhiều bạn mang tâm lý nôn nóng, nghĩ tiêm càng nhiều testosterone càng tốt, tiêm kéo dài vài năm mà không xét nghiệm hay kiểm tra y tế.
Thực tế, khi sử dụng testosterone liều cao trong thời gian dài, phần hormone dư thừa cơ thể không hấp thụ hết có thể chuyển hóa ngược thành estrogen – hormone nữ. Hệ quả là dù kết quả xét nghiệm cho thấy testosterone trong máu ở mức rất cao, người dùng vẫn có thể bất ngờ xuất hiện kinh nguyệt trở lại, đi ngược hoàn toàn mong muốn ban đầu.
Với Thanh, kết quả xét nghiệm còn cho thấy một chỉ số khác đáng lo hơn là dung tích hồng cầu (HCT) tăng cao bất thường. Sở dĩ xuất hiện điều này là do testosterone kích thích tủy xương sản sinh hồng cầu. Nếu lượng hồng cầu tăng quá mức, máu sẽ trở nên đặc hơn, làm tăng độ nhớt và khiến tim phải hoạt động vất vả để bơm máu đi khắp cơ thể.
Ở người chuyển giới nam dùng hormone kéo dài, chỉ số HCT nhiều trường hợp chạm ngưỡng báo động 50-52%, trong khi mức an toàn thường chỉ khoảng hơn 40%. Khi máu “đặc quánh”, nguy cơ tắc các mạch máu nhỏ và biến chứng tim mạch tăng lên. Ngoài ra, hormone chuyển hóa qua gan cũng có thể ảnh hưởng men gan, rối loạn chuyển hóa mỡ hoặc phát sinh một số bất thường khác nếu không theo dõi định kỳ.
Thanh thừa nhận trước đây gần như không biết những rủi ro này. “Em chỉ nghĩ dùng để mạnh mẽ hơn, để giống con trai hơn thôi”, người trẻ nói.
Hiện nay, nhiều người chuyển giới nam tại Việt Nam tiếp cận hormone thông qua nguồn xách tay từ nước ngoài, phổ biến là các loại được gọi tắt “Test C” (testosterone cypionate) hoặc “Test E” (testosterone enanthate). Do chưa có phác đồ kê đơn chính thức, không ít người tự trở thành “bác sĩ” của chính mình, nghe kinh nghiệm từ cộng đồng, tự tăng giảm liều, thậm chí tự đọc kết quả xét nghiệm để điều chỉnh thuốc.
Theo bác sĩ Phước, điều trị nội tiết cần được cá thể hóa vì mỗi người đáp ứng hormone khác nhau. Có người cần giãn khoảng cách tiêm từ hai tuần lên ba tuần, có người phải giảm liều từ 1 ml xuống nửa ml. Trường hợp HCT tăng quá ngưỡng báo động có thể phải tạm ngưng testosterone hoặc được khuyên hiến máu để giảm nguy cơ biến chứng.
Bác sĩ ví việc điều chỉnh nội tiết giống như điều trị bệnh mạn tính, phải liên tục theo dõi để thay đổi liều lượng phù hợp với từng giai đoạn cơ thể. Người sử dụng hormone nên tái khám và làm xét nghiệm mỗi ba tháng trong năm đầu tiên, sau đó duy trì khoảng 6 tháng một lần để phát hiện sớm các bất thường và điều chỉnh phác đồ kịp thời trên hành trình tìm lại chính mình.
Sau lần khám đầu tiên, Thanh bắt đầu đi xét nghiệm định kỳ thay vì chỉ nghe lời khuyên trên mạng. Kết quả là liều hormone được điều chỉnh lại và chu kỳ kinh nguyệt biến mất.
Mới đây, Viện sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Maii) tiếp nhận nữ sinh viên đại học ở Hà Nội đang bảo lưu kết quả học, được gia đình đưa đến khám tại Viện Sức khỏe tâm thần do có ý tưởng tự sát, sau khi sinh con đầu lòng.
Khoảng 3 tuần trước vào viện, tại nhà, bệnh nhân bế con (6 tháng tuổi) đứng trên ban công với ý định tự sát, nhưng gia đình phát hiện kịp thời.
Tại Viện Sức khỏe tâm thần, qua khám và các test chuyên khoa, bệnh nhân được chẩn đoán rối loạn hành vi và tâm thần nặng kết hợp với thời kỳ sinh đẻ (trầm cảm sau sinh có triệu chứng loạn thần).
Chia sẻ về bệnh trầm cảm sau sinh, thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Phương Linh, Viện Sức khỏe tâm thần, cho biết tỷ lệ mắc trầm cảm sau sinh khoảng 10 - 15% bà mẹ mới sinh; nguy cơ suốt đời là 10 - 25%; nguy cơ 2 tháng sau sinh là 5,7% và 6 tháng sau sinh là 5,6%.
Trầm cảm sau sinh chủ yếu liên quan đến rối loạn nội tiết do sự thay đổi hormone đột ngột sau khi sinh con. Sự suy giảm nhanh chóng estrogen và progesterone sau sinh làm mất ổn định hệ thống dẫn truyền thần kinh, rối loạn điều hòa cảm xúc. Ngoài ra còn có yếu tố gen, gia đình.
Tình trạng này đặc trưng bởi cảm giác buồn bã, lo âu, cùng với các triệu chứng như mất ngủ, cảm giác vô dụng và đôi khi có ý nghĩ tự tử.
Bác sĩ Linh chia sẻ, trầm cảm sau sinh gây ảnh hưởng trực tiếp sức khỏe bà mẹ, chăm sóc em bé. Người chồng cũng gián tiếp chịu áp lực tâm lý, mối quan hệ vợ chồng dễ mất sự kết nối khiến nguy cơ chồng lo âu, thậm chí khởi phát rối loạn sức khỏe tâm thần.
"Nhiều chồng băn khoăn 'không biết tôi có lỗi gì không' và tâm trạng rất buồn, lo lắng khi đưa vợ đi khám trầm cảm sau sinh. Có không ít cặp vợ chồng cùng điều trị rối loạn sức khỏe tâm thần, sau khi vợ bị trầm cảm sau sinh", PGS-TS, bác sĩ Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện sức khỏe tâm thần, cho biết thêm.
Với ca bệnh nêu trên, bác sĩ Linh cho biết, bệnh nhân được điều trị kết hợp các biện pháp: thuốc, điều biến não (kích thích từ xuyên sọ) và liệu pháp tâm lý.
ThS.BS Phạm Thị Mộng Đào, Trưởng khoa Thận Nhân tạo, Bệnh viện Gia An 115, cho biết mỡ máu cao không chỉ gây hại cho hệ tim mạch mà còn ảnh hưởng đáng kể đến chức năng thận, nhất là khi kèm các rối loạn chuyển hóa như tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng acid uric hoặc béo phì.
Mỡ máu cao thúc đẩy quá trình xơ vữa mạch máu, trong đó có động mạch thận, làm giảm lưu lượng máu nuôi thận và ảnh hưởng dần đến chức năng lọc. Ngoài ra, rối loạn chuyển hóa kéo dài cũng làm tăng nguy cơ tổn thương vi mạch và gây viêm mạn tính mạch máu tại thận.
Quá trình này thường diễn ra âm thầm trong thời gian dài, người bệnh khó nhận biết sớm nếu không kiểm tra định kỳ. Phần lớn trường hợp tổn thương thận giai đoạn sớm hầu như không có biểu hiện rõ ràng. Nhiều người chỉ phát hiện khi chức năng thận đã giảm hoặc suy thận giai đoạn cuối.
Vì vậy, ngay cả khi chưa có triệu chứng, người có mỡ máu cao - đặc biệt nếu kèm tăng huyết áp, tăng đường huyết, tăng acid uric hoặc thừa cân - nên kiểm tra sức khỏe định kỳ để tầm soát sớm nguy cơ tổn thương thận.
Những dấu hiệu nào cho thấy thận có thể đang bị ảnh hưởng?
Ở giai đoạn đầu, bệnh thận thường diễn tiến khá "im lặng". Khi tổn thương rõ hơn, người bệnh có thể gặp các biểu hiện như mệt mỏi kéo dài; phù chân, mí mắt hoặc mặt; tiểu đêm nhiều lần; huyết áp khó kiểm soát. Ngoài ra, nước tiểu có bọt nhiều hoặc sẫm màu bất thường
Nếu xuất hiện các dấu hiệu trên, người bệnh nên đi khám sớm.
Ngoài xét nghiệm máu đánh giá chức năng thận như creatinine, eGFR, việc kiểm tra nước tiểu định kỳ - đặc biệt là đạm trong nước tiểu (protein niệu) - rất quan trọng để phát hiện sớm tổn thương thận.
Ai cần tầm soát thận sớm hơn khi bị mỡ máu cao?
Người có mỡ máu cao kèm theo tăng huyết áp, tăng đường huyết hoặc đái tháo đường, tăng acid uric, thừa cân - béo phì, có tiền sử bệnh thận hoặc bản thân từng sinh non, nhẹ cân khi sinh, nên được tầm soát sớm và theo dõi thường xuyên hơn.
Đây là nhóm có nguy cơ cao xuất hiện tổn thương thận do hội chứng chuyển hóa và các bệnh lý mạch máu đi kèm.
Làm gì để bảo vệ thận khi đã bị mỡ máu cao?
Điều quan trọng là kiểm soát toàn diện các yếu tố nguy cơ chuyển hóa, không chỉ riêng mỡ máu.
Người bệnh nên điều chỉnh chế độ ăn theo hướng giảm chất béo xấu, hạn chế đường và thực phẩm chế biến sẵn, tăng rau xanh, cá và các loại hạt. Đồng thời, duy trì vận động đều đặn, kiểm soát cân nặng và ngủ đủ giấc.
Nếu được chỉ định thuốc hạ mỡ máu, cần dùng đúng hướng dẫn và tái khám định kỳ. Ngoài ra, kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và acid uric cũng góp phần quan trọng trong việc bảo vệ chức năng thận lâu dài.
Dùng thuốc hạ mỡ máu có ảnh hưởng đến thận không?
Phần lớn thuốc chữa hạ mỡ máu, đặc biệt là statin, được đánh giá là an toàn đối với thận khi sử dụng đúng chỉ định và có theo dõi phù hợp. Ở nhiều trường hợp, kiểm soát tốt mỡ máu còn giúp giảm nguy cơ tổn thương mạch máu và làm chậm tiến triển bệnh thận.
Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc hoặc tự ngưng thuốc. Trong quá trình điều trị, cần tái khám định kỳ để theo dõi chức năng gan, thận và các chỉ số liên quan. Một số tác dụng phụ hiếm gặp như đau cơ nhiều, mệt mỏi bất thường hoặc nước tiểu sẫm màu cần được lưu ý và đi khám sớm để được đánh giá kịp thời.
Tiến sĩ, bác sĩ Lê Thị Hương Giang, Trưởng Khoa Tiết chế dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an), cho biết phở là bữa sáng quen thuộc của hàng triệu người Việt, ngon, tiện lợi và dễ ăn. Tuy nhiên, một bát phở rất giàu giá trị dinh dưỡng, thêm thói quen húp cạn nước tiềm ẩn nhiều mối nguy sức khỏe.
Thông thường, một bát phở trung bình chứa khoảng 400–500 ml nước dùng. Lượng nước này có thể chứa từ 2,5 đến 5g muối, tương đương khoảng 1.000–2.000 mg natri. Trong khi đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo người trưởng thành chỉ nên tiêu thụ dưới 5 g muối/ngày.
"Như vậy, chỉ với thói quen uống hết nước trong một bát phở sáng, cơ thể bạn đã tiếp nhận gần như toàn bộ hạn mức muối cho phép của cả ngày", bác sĩ nói. Ngoài ra, vị mặn trong nước phở thường bị lấn át bởi vị ngọt của xương ninh và các chất điều vị khiến vị giác bị "đánh lừa", vô tình nạp lượng muối vượt ngưỡng mà vẫn thấy vừa miệng.
Ngoài muối, nước dùng ninh từ xương và thịt trong nhiều giờ còn chứa những thành phần gây áp lực lên chuyển hóa. Nước hầm xương trong nhiều giờ có thể giải phóng lượng lớn purin, chất liên quan trực tiếp đến việc hình thành acid uric trong cơ thể. Một nghiên cứu của Choi và cộng sự trên tạp chí New England Journal of Medicine (2004), cho biết chế độ ăn giàu purin từ thịt đỏ và nước hầm có liên quan trực tiếp đến việc tăng acid uric máu và nguy cơ bệnh gout.
Một phần chất béo từ tủy và mỡ xương hòa tan vào nước dùng, làm tăng lượng chất béo bão hòa trong khẩu phần. Theo Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA), đây là yếu tố góp phần làm tăng Cholesterol xấu, gây xơ vữa động mạch. Một số nghiên cứu phân tích nước hầm xương chứa vi lượng kim loại nặng như chì giải phóng từ xương động vật.
"Dù nồng độ ở mức thấp, việc sử dụng lặp lại mỗi ngày trong thời gian dài vẫn đặt ra bài toán về sự tích lũy sinh học trong cơ thể", bác sĩ nói.
Theo bác sĩ, dư thừa natri kéo dài là "thủ phạm" hàng đầu gây tăng huyết áp, suy thận và các bệnh lý tim mạch. Người có tiền sử tăng huyết áp, bệnh tim mạch, suy thận hoặc có chức năng thận suy giảm không nên lạm dụng. Người đang điều trị bệnh gout hoặc có nồng độ acid uric cao, người cao tuổi có hệ chuyển hóa kém nhạy bén cần thận trọng.
Bạn không nhất thiết phải loại bỏ phở ra khỏi thực đơn, nhưng cần thay đổi cách ăn để bảo vệ sức khỏe. Để an toàn, bạn nên thưởng thức phần cái (bánh phở, thịt, rau) và chỉ nên nếm một lượng nhỏ nước dùng để cảm nhận hương vị, không húp cạn. Tăng cường ăn rau xanh, như rau sống hoặc rau chần để bổ sung chất xơ và kali, giúp đào thải bớt natri.
Hạn chế gia vị thêm, như nước mắm hay bột canh tại bàn khi nước phở vốn đã đậm đà. Nên đa dạng thực đơn trong tuần, không nên ăn liên tục bún, phở. Hãy xen kẽ các bữa sáng nhẹ nhàng hơn như ngũ cốc, khoai lang hoặc các món ít nước dùng mặn để bảo vệ sức khỏe.
