Sắp đến lễ Phật đản (31/5) nhưng không thể thực hành nghi thức phóng sinh cầu bình an, chị Minh Hường, 30 tuổi, ở Hà Nội chuyển 60.000 đồng cho một tài khoản trên mạng, nhờ thả 20 con cá xuống sông trong buổi phát trực tiếp (livestream) của người này.
Thói quen thả cá ngày rằm, mùng một của chị Hường tạm ngừng từ cuối năm 2024 do nhà xa sông và bận chăm con. Giữa năm 2025, chị xem một phiên livestream phóng sinh trên mạng xã hội. Thấy chủ kênh ngồi cạnh dòng sông, đọc đúng tên người gửi tiền và chắp tay khấn trước khi thả cá, chị nhắn tin xin số tài khoản.
Với giá 3.000 đồng mỗi con cá trê hoặc chạch, chị nhẩm tính việc này tiết kiệm thời gian đi lại và tìm nguồn nước. “Tôi được trực tiếp nhìn họ đếm cá thả xuống sông, yên tâm không bị lừa”, chị Hường nói.
Kể từ đó, mỗi tháng chị chi 100.000 đồng cho dịch vụ này.
Từng gửi tiền cho các nhóm thiện nguyện làm dịch vụ phóng sinh nhưng lo lắng vì không có hình ảnh chứng minh, Minh Hân, 22 tuổi, ở TP HCM chuyển sang đặt dịch vụ qua livestream trên TikTok. Nữ sinh viên cho biết các kênh này hoạt động hàng ngày, cung cấp cá nhỏ giá 3.000 đồng một con hoặc cá lớn theo giá thị trường. “Sự tiện lợi giúp tôi dễ dàng thực hiện mong muốn, miễn mình thành tâm”, Hân nói.
Khảo sát của VnExpress ghi nhận dịch vụ “phóng sinh trực tuyến” xuất hiện từ dịp Lễ Vu Lan (Rằm tháng 7) năm 2025 và duy trì đến nay. Các phiên livestream vào những ngày Rằm, Mùng 1 âm lịch hàng tháng thường thu hút hàng nghìn người theo dõi.
Trưa 26/5, một phiên livestream trên mạng xã hội TikTok đã nhận đặt hàng của hàng trăm người. Chủ kênh ngồi bên bờ sông, liên tục nói: “Các bác bình luận thông tin để em thả cá và đọc văn khấn”. Sau vài suất miễn phí, chủ kênh gợi ý người xem “hồi hướng công đức” cần quét mã QR chuyển khoản.
Anh Quốc Bình, chủ một kênh livestream phóng sinh hoạt động từ giữa năm 2025, cho biết mỗi phiên thu hút vài trăm người xem, thả từ vài trăm đến 1.000 con cá. Ngày thường, anh phát sóng 6 tiếng, riêng ngày rằm và mùng một kéo dài khoảng 12 tiếng.
Hữu Mạnh, thành viên đội thiện nguyện tại An Giang, thường xuyên nhận tiền mua cá thả xuống sông Tiền từ những người bận rộn. Sau khi nhận yêu cầu, nhóm anh Mạnh sẽ chụp ảnh cá đã mua kèm hóa đơn để khách kiểm chứng.
Tuy nhiên, dịch vụ đang gây ra những tranh luận trái chiều. Một bên ủng hộ sự tiện lợi, đề cao tâm ý người hướng thiện. Phía đối diện lo ngại nguy cơ trục lợi, lừa đảo từ các tài khoản ẩn danh, đồng thời đánh giá việc vắng mặt trực tiếp làm suy giảm sự thành tâm.
Từng coi phóng sinh trực tuyến là tiện lợi, Ngọc Linh, 29 tuổi, ở Ninh Bình cho biết cô thất vọng khi chứng kiến người làm dịch vụ đổ thẳng chậu cá xuống một con kênh nước đen kịt. “Nghe nhiều người cảnh báo về việc cá vừa thả lập tức bị bắt lại mang đi bán, tôi quyết định dừng việc chuyển khoản”, Linh kể.
Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đào tạo Văn hóa Truyền thống, cho biết phóng sinh chịu ảnh hưởng từ tinh thần từ bi của Phật giáo, nuôi dưỡng lòng thương yêu, giảm sát nghiệp. Khởi thủy của phong tục này, người dân thường mua (giải cứu) các loài vật sắp bị giết hại, mang đến môi trường phù hợp để thả kèm tâm niệm cầu an.
Dịch vụ phóng sinh trực tuyến ra đời từ nhịp sống hiện đại bận rộn, không hoàn toàn mang tính tiêu cực. Tuy nhiên, việc công khai số tiền, xướng tên liên tục trên sóng trực tiếp khiến giá trị cốt lõi biến tướng thành hành vi biểu diễn tâm linh. “Việc nhờ người phóng sinh hộ thiếu minh bạch tiềm ẩn rủi ro lừa đảo, tạo tâm lý ỷ lại rằng chỉ cần chuyển tiền là xong việc thiện”, ông Hiển nói.
Chuyên gia cũng chỉ ra nghịch lý khi nhu cầu tăng cao kích thích thị trường đánh bắt và việc thả sinh vật sai môi trường đang đe dọa hệ sinh thái. Tháng 5/2026, UBND TP Đà Nẵng đã ban hành văn bản chấn chỉnh tình trạng phóng sinh sai cách, khuyến khích thực hành tín ngưỡng gắn với bảo vệ đa dạng sinh học.
“Phóng sinh trong thời hiện đại cần hiểu rộng ra bao gồm bảo vệ môi trường, hạn chế sát sinh, giúp đỡ con người và lan tỏa năng lượng tích cực”, vị chuyên gia nói.
Phó giáo sư Bùi Hoài Sơn, Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, cho biết hoạt động phóng sinh khi biến thành kinh doanh sinh lời sẽ triệt tiêu ý nghĩa gốc và dung túng hành vi sát sinh. Ông khuyến nghị người dân hướng tới ủng hộ các tổ chức bảo vệ động vật, giữ gìn môi trường thay vì chạy theo các trào lưu trên mạng.
Hai năm trước, Vân Anh, 14 tuổi, ở Hà Nội rơi vào khủng hoảng tâm lý vì bị bạo lực học đường, bạn bè cô lập. Bố mẹ em quyết định lắp camera trong phòng riêng của con, đề phòng trường hợp có suy nghĩ tiêu cực.
"Ban đầu em nghĩ đó là sự quan tâm, nhưng khi lớn hơn, cảm giác bị mất riêng tư ngày càng khó chịu", Vân Anh nói. Khi vấn đề tâm lý qua đi, cô bé đề nghị tháo camera nhưng không được chấp nhận. Lúc tự rút phích cắm, em bị mẹ mắng và thu điện thoại.
Một lần nằm trong phòng lướt điện thoại, Vân Anh nhận được ảnh chụp chính mình từ camera do bố gửi kèm yêu cầu tắt máy. Cô bé chui vào nhà vệ sinh và ở lì suốt buổi. "Em muốn ở ngoài hơn ở nhà và không muốn nói chuyện với bố mẹ", Vân Anh nói.
Tương tự, Đức Tuấn, 18 tuổi, ở Hà Nội, bị bố mẹ giám sát bằng camera từ cấp 2. Từ việc xem phim, chơi game đến nghỉ ngơi đều nằm trong tầm quan sát. Hễ Tuấn điểm kém, bố mẹ lại xem lại camera để tìm nguyên nhân.
"Phòng riêng nhưng cảm giác như nhà tù", Tuấn nói. Nam sinh từng đề nghị tháo thiết bị nhưng không được đồng ý nên bỏ về nhà ông bà ngoại một tuần. Lúc về, chiếc camera vẫn ở vị trí cũ. Tuấn đành tìm lý do đi học thêm, nói dối để hạn chế ở nhà. Khi đỗ đại học, dù nhà ở ngay trong thành phố, cậu kiên quyết dọn vào ký túc xá.
Trên mạng xã hội, hàng trăm bài viết của người dùng tuổi teen bày tỏ sự bức xúc như Đức Tuấn khi bị lắp camera giám sát ngay trong phòng riêng. Một tài khoản hướng dẫn ''người chung cảnh ngộ'' trùm chăn, bò quanh giường hoặc la hét vào ban đêm để dọa lại phụ huynh. Có trường hợp cho biết tìm đến dịch vụ hỗ trợ ngắt kết nối camera mà không để bố mẹ phát hiện. "Rồi một ngày, tao sẽ đập nát cái camera này", một tài khoản được cho là của người trẻ viết trong một đoạn video lan truyền trên mạng xã hội gần đây.
Giám sát qua camera là một trong nhiều hình thức phụ huynh dùng kiểm soát con mình. Trong các gia đình châu Á, việc kiểm soát con cái từ lâu được xem như một "chuẩn mực nuôi dạy", kỳ vọng con phải vâng lời và tuân theo định hướng của cha mẹ. Nghiên cứu "Mối quan hệ giữa sự kiểm soát tâm lý từ cha mẹ và bản sắc cá nhân của thanh niên" của tác giả Vũ Huyền Châu (Đại học Eötvös Loránd Budapest, Hungary) cho thấy không ít phụ huynh châu Á đặt nặng sự phục tùng, coi đó như biểu hiện của lòng biết ơn và đạo hiếu.
Là cha mẹ của cậu con trai học lớp 8, chị Thu Trà và anh Trần Thành ở Hà Nội cho biết không cố tình kiểm soát, chỉ muốn tìm hiểu sự thay đổi tâm, sinh lý của con. Khi thấy con trai sa sút học tập, vợ chồng nhiều lần trò chuyện, tìm hiểu qua bạn bè của con nhưng không biết nguyên nhân. Họ âm thầm lắp camera và phát hiện cậu bé thường xuyên mượn điện thoại bạn, chat và chơi game xuyên đêm. Khi sự việc bị đưa ra trao đổi trong gia đình và việc lắp camera bị lộ, đứa trẻ phản ứng gay gắt, coi bố mẹ như người xa lạ.
"Nó từ đứa có lỗi lại phản ứng như nạn nhân", chị Trà nói.
Tiến sĩ tâm lý Phạm Thị Thúy (TP HCM) cho biết việc lắp camera trong phòng riêng khiến trẻ cảm thấy bị xâm phạm và mất niềm tin. Quyền riêng tư là nhu cầu phát triển tâm lý chính đáng, được ghi nhận trong Luật Trẻ em.
Theo bà Thúy, khi bị giám sát, một số trẻ có xu hướng thu mình, né tránh gia đình, số khác phản ứng bằng cách cãi lại hoặc làm ngược mong muốn của cha mẹ. Với trường hợp của Vân Anh, việc lắp camera có thể khiến trẻ cảm thấy bị bạo lực thêm lần nữa. "Nếu trẻ đang tổn thương tâm lý, điều các em cần là sự hiện diện của cha mẹ, những cuộc trò chuyện trực tiếp và sự hỗ trợ từ chuyên gia chứ không phải một chiếc camera theo dõi", bà Thúy nói.
Nghiên cứu năm 2021 của Đại học Stanford (Mỹ) chỉ ra, trẻ em có cha mẹ giám sát quá mức thường dễ lo âu, trầm cảm và mất tự tin. Chúng có xu hướng tin rằng mình không thể đối mặt với các thách thức trong cuộc sống mà không có sự giúp đỡ từ cha mẹ.
Tiến sĩ giáo dục Nguyễn Thị Thu Huyền, giám đốc chuyên môn hệ thống Pathway School (Hà Nội) cho biết cha mẹ cần phân biệt giữa kiểm soát hành vi và định hướng an toàn. Việc cấm đoán, trách phạt hay tự ý lắp thiết bị theo dõi không hiệu quả bằng việc giải thích rõ lý do, bày tỏ sự lo lắng chân thành để trẻ hợp tác điều chỉnh hành vi.
Vân Anh cho biết luôn có cảm giác có người đang nhìn mình nên làm bất cứ việc gì cũng dè chừng. Nữ sinh dự định nói chuyện nghiêm túc với bố mẹ thêm lần nữa để tháo thiết bị, hy vọng thoát cảm giác "bị cầm tù".
Đó là câu chuyện của các bạn trẻ Câu lạc bộ Ngôn ngữ ký hiệu (khoa công tác xã hội - nhân học - xã hội học Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐH Quốc gia TP.HCM) chọn cách lắng nghe bằng ánh mắt và trái tim, mong muốn xã hội đổi thay cách nhìn với người khiếm thính.
Những buổi sinh hoạt của câu lạc bộ diễn ra trong không gian khá đặc biệt. Ở đó chỉ có những đôi tay chuyển động, những ánh mắt tập trung và từng nụ cười nhẹ. Mỗi động tác được thực hiện chậm rãi, chính xác. Họ giao tiếp không cần âm thanh.
Điều đáng nói phần lớn thành viên câu lạc bộ đều không phải người điếc hay khiếm thính. Họ là những sinh viên bình thường song lại chọn học một ngôn ngữ không lời để hiểu những con người mà đôi khi vốn ít được lắng nghe trong xã hội.
Thành lập năm 2012, Câu lạc bộ Ngôn ngữ ký hiệu nhiều năm qua đã trở thành điểm đến của những sinh viên yêu thích hoạt động xã hội. Họ còn có điểm chung khác là mong muốn tìm hiểu, hỗ trợ cộng đồng người điếc. Các bạn không đến câu lạc bộ với suy nghĩ cho đi như bao hội, nhóm thiện nguyện khác mà là hướng đến sự hiểu đúng và tôn trọng dành cho những người kém may mắn này.
"Ban đầu tụi mình cũng nghĩ học cho biết thôi nhưng càng học, càng tiếp xúc mới thấy đây không chỉ là một ngôn ngữ mà là cả một thế giới" - bạn Cao Thị Hải Yến, sinh viên năm 4 khoa văn hóa học Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM), chia sẻ.
Sinh viên Huỳnh Quốc Nam - chủ nhiệm câu lạc bộ - kể từng nghĩ người điếc cần được giúp đỡ nhưng khi tiếp xúc đã nhận ra họ không cần sự thương hại mà chỉ cần sự tôn trọng và được hiểu đúng. Điều này cũng làm thay đổi góc nhìn của nhiều bạn trong câu lạc bộ. "Có không ít người vô thức dùng cụm từ người khiếm khuyết với ý nghĩa tiêu cực nhưng thực ra họ có văn hóa riêng và cách giao tiếp riêng, tức là họ không thiếu mà chỉ là họ khác chúng ta", Nam nói.
Cuối tháng 3 vừa qua, chương trình thiện nguyện "Dấu yêu" do câu lạc bộ phối hợp tổ chức tại Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập tỉnh Đồng Nai đã để lại nhiều cảm xúc cho các thành viên. Không có lời dẫn chuyện qua micro, không có những bài hát được nghe bằng tai nhưng ấy là không gian tràn ngập niềm vui.
Những trò chơi đơn giản, những tiết mục "múa dấu" theo nhịp nhạc, những cái nắm tay thật chặt… tạo nên một ngày kết nối rất khác. Các bạn nhỏ không cần cố gắng "nghe" để hòa nhập với người khác mà chính sinh viên chủ động bước vào thế giới của trẻ. "Có những khoảnh khắc mình không cần nói gì, chỉ cần nhìn ánh mắt và nụ cười của các em là hiểu, sự im lặng không còn là rào cản", một thành viên câu lạc bộ kể lại.
Sinh hoạt cùng câu lạc bộ, nhiều bạn sinh viên bảo rằng tìm được môi trường giúp mình thay đổi. Bạn Cao Thị Hải Yến, sinh viên năm 4 khoa văn hóa học, khoe rất tình cờ song bạn đã gắn bó khá lâu dù ban đầu khá rụt rè, giao tiếp không tốt.
Tham gia câu lạc bộ, Yến nói buộc phải quan sát nhiều hơn, chú ý đến người khác nhiều hơn, chưa kể việc học ngôn ngữ ký hiệu không chỉ là học động tác tay mà còn là học cách cảm nhận.
"Mình nhận ra trước đây nghe nhiều nhưng chưa chắc đã hiểu, còn bây giờ mình học cách lắng nghe bằng mắt, bằng cảm xúc, Nhờ đó thấy tự tin vào khả năng kết nối của bản thân hơn trước", Yến bộc bạch.
6h sáng, nhiệt độ tại Banda đã tăng cao, nắng gay gắt. Cách trung tâm huyện 30 km, chợ rau Atarra đã vãn khách. Nông dân chở cà chua, bầu bí, chanh và dưa hấu đến từ rạng sáng để cố bán hết hàng trước khi trời nóng thêm.
"Mới 6h15 sáng mà cảm giác như đã 9h", Himanshu, một tiểu thương bán cà chua, nói. Khu chợ từng hoạt động đến gần trưa nay phải đóng cửa từ 8h.
Trong tháng 5, huyện Banda liên tục ghi nhận mức nhiệt 47-48 độ C, hiếm thấy ngay cả với cư dân địa phương. Hơn hai triệu cư dân, phần lớn làm nông nghiệp và xây dựng, buộc phải thay đổi lịch sinh hoạt.
Thợ xây Pappu Verma làm việc từ 7h đến 12h, nghỉ trưa và quay lại làm từ 16h đến 19h. "Nếu không làm vậy, tiền kiếm được có thể lại phải dùng để mua thuốc", Verma nói.
Khoảng 14h, khi nhiệt độ lên 46 độ C, ba nữ công nhân làm đường ngồi ăn trưa dưới gầm một xe bồn. Công nhân Shanti Devi chỉ có bánh mì, hành tây và muối vì rau xanh dễ hỏng do nóng. Chị nói người nghèo không có thời gian bận tâm đến thời tiết. "Người nghèo làm gì có quyền được lo nghĩ về cái nóng", chị nói.
Nơi họ trú nắng nằm ngay phía trên sông Ken, con sông được xem là yếu tố quan trọng trong khả năng điều hòa nhiệt độ của khu vực. Các nhà nghiên cứu nhận định khai thác cát và suy giảm mạch nước ngầm đã làm suy yếu vai trò làm mát của dòng sông. Tình trạng thiếu nước và nắng nóng cực đoan đang tác động lẫn nhau, khiến cả hai vấn đề ngày càng nghiêm trọng.
Ảnh hưởng kinh tế của nắng nóng xuất hiện khắp nơi. Tài xế xe điện gần như không có khách vào buổi chiều. Nhiều cửa hàng mở cửa trước bình minh nhưng đóng cửa từ trưa đến 16h. Lượng khách giảm khoảng một nửa.
Nhà khí tượng học Dinesh Sah tại Đại học Nông nghiệp và Công nghệ Banda, cho biết địa phương từng ghi nhận mức nhiệt 48-49 độ C các năm trước. Riêng năm 2024, nhiệt độ đạt 49 độ C trong hai ngày liên tiếp. Đợt nóng năm nay kéo dài bất thường khi nhiệt độ 47-48 độ C duy trì suốt 8-9 ngày.
Ông Prem Singh, một nông dân địa phương, cho rằng diện tích cây xanh suy giảm, việc khai thác khoáng sản và sử dụng nhiên liệu hóa thạch khiến tình hình trầm trọng hơn. "Người nghèo chịu tác động nhiều nhất, trong khi những người khá giả gần như không bị ảnh hưởng", ông nói.
Tại làng Achharaund, cách thị trấn 20 km, Kranti Vishwakarma, 18 tuổi, dành 4-5 giờ mỗi ngày để gánh nước từ giếng duy nhất của làng. Khi mất điện vào buổi chiều, bóng mát dưới những gốc cây là nơi tránh nóng duy nhất.
Gần đó, bà Chunubadi, 80 tuổi, ngồi bên chiếc quạt bàn chắp vá chỉ thổi ra gió nóng. Bà cho biết trong đời mình chưa thấy khi nào thời tiết khắc nghiệt như hiện tại.
Những người chăn gia súc như ông Rameshwar Yadav, 60 tuổi, phải mặc quần áo dày và quấn khăn kín đầu khi nhiệt độ lên 46 độ C. Ông cho biết lớp vải dày giúp hạn chế ánh nắng tác động trực tiếp lên cơ thể, tránh bị ốm.
Theo nghiên cứu của Đại học California (Mỹ) bang Uttar Pradesh có thể ghi nhận hơn 8.000 ca tử vong vượt mức trong một đợt nắng nóng. Nhóm chịu ảnh hưởng lớn nhất là người cao tuổi, lao động ngoài trời và các hộ gia đình không có thiết bị làm mát (điều hòa không khí).
Điều khiến các nhà nghiên cứu quan ngại không phải Banda là nơi nóng bức, mà là nhiệt độ đang tăng cao hơn và kéo dài hơn trên một vùng đất ngày càng mất đi cây xanh và nguồn nước từng giúp điều hòa khí hậu.
