Tổng thống Donald Trump tuần qua thông báo những thay đổi về nơi đồn trú của các lực lượng Mỹ ở châu Âu, đồng thời bày tỏ thất vọng trước việc các đồng minh khu vực thiếu ủng hộ Mỹ đối với vấn đề Iran.
Trong phần lớn thời gian của năm qua, các quan chức châu Âu luôn hy vọng có thể dùng các nhượng bộ tài chính để lấy lòng ông Trump, qua đó đổi lấy ổn định cho NATO. Thế nhưng giờ đây, họ đang nhận ra các quyết định quân sự của Mỹ có thể khó đoán định đến mức nào.
Mùa hè năm ngoái, các thành viên châu Âu thuộc NATO đã chấp nhận tăng hơn gấp đôi chi tiêu cho quốc phòng và an ninh để đáp ứng yêu cầu từ ông Trump. Họ cho rằng đây là cách để giữ Mỹ gắn kết với liên minh, ngay cả khi Washington chuyển dịch trọng tâm quân sự sang các khu vực khác trên thế giới.
Những tháng sau đó, Tổng thống Trump và các quan chức hàng đầu Lầu Năm Góc đã khen ngợi châu Âu vì việc thay đổi chi tiêu. Tháng trước, Thứ trưởng Quốc phòng Elbridge Colby hoan nghênh chiến lược quân sự mới nhằm mở rộng quân đội của Đức, coi đây là một hướng đi rõ ràng và đáng tin cậy.
Giới hoạch định quân sự Mỹ và các đồng minh cũng dành nhiều tháng qua để bàn thảo về sơ đồ tổ chức lực lượng chung mới tại châu Âu. Theo kế hoạch, Mỹ sẽ cắt giảm các lực lượng phi hạt nhân và châu Âu sẽ dần lấp vào khoảng trống này.
Nhưng chiến dịch của Mỹ – Israel tại Iran cùng phản ứng nhìn chung tiêu cực từ châu Âu đối với động thái trên đã làm đảo lộn những kế hoạch mà NATO đề ra. Tổng thống Trump không giấu giếm cơn giận dữ khi các nước châu Âu không công khai ủng hộ các cuộc tấn công, thậm chí trong một số trường hợp còn từ chối cho Mỹ tiếp cận các căn cứ quân sự.
Nỗi thất vọng của Tổng thống Trump
Tổng thư ký NATO Mark Rutte cho biết trong chuyến thăm Nhà Trắng vào tháng trước, ông đã cảm nhận được nỗi thất vọng từ Tổng thống Trump đối với phản ứng của châu Âu. Nhưng theo ông, hầu hết các quốc gia châu Âu đều đã tạo điều kiện tối đa cho lực lượng Mỹ.
Những tuần gần đây, giữa lúc các nhà chiến lược NATO đang xây dựng kế hoạch về bố trí lực lượng, Tổng thống Trump đã dùng động thái phân bổ quân của Mỹ để “trừng phạt” Thủ tướng Đức Friedrich Merz vì những lời chỉ trích đối với cuộc chiến ở Iran, đồng thời “tưởng thưởng” cho Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki vì đã luôn là một đồng minh trung thành.
Hồi đầu tháng, sau khi ông Merz chỉ trích cách ông Trump điều hành cuộc chiến, cho rằng Mỹ thiếu một chiến lược rút quân và đang bị giới lãnh đạo Iran làm bẽ mặt, Tổng thống Trump đã ra lệnh rút 5.000 quân Mỹ khỏi Đức.
Hôm 21/5, khi thông báo trên mạng xã hội Truth Social về việc điều 5.000 quân đến Ba Lan, Tổng thống Trump giải thích rằng quyết định này xuất phát từ thắng lợi bầu cử của tân Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki, người ông “tự hào ủng hộ”.
Thông báo được đưa ra sau nhiều ngày dư luận xôn xao về các kế hoạch quân sự của Mỹ tại Ba Lan, khi chỉ một tuần trước đó, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth vừa hủy lệnh điều 4.000 quân đến quốc gia đồng minh thân cận này.
Thay đổi cách tiếp cận
Dù các lãnh đạo châu Âu hiểu rằng Tổng thống Trump là người luôn đề cao lợi ích, họ vẫn hy vọng rằng khi cân nhắc đến lợi ích cốt lõi của Mỹ tại khu vực, ông sẽ giảm bớt thái độ không hài lòng đối với châu lục này.
Mỹ rất cần các căn cứ quân sự tại châu Âu để phục vụ cho các chiến dịch ở Trung Đông, châu Phi cũng như để tiếp cận khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Thêm vào đó, hoạt động tuần tra quân sự của Mỹ và châu Âu tại Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương cũng giúp bảo vệ Bắc Mỹ trước các chiến dịch hải quân của Nga.
Giờ đây, trước các đòn gây áp lực của ông Trump, một số học giả châu Âu tin rằng họ cần có thái độ cứng rắn hơn, bởi Mỹ thực tế rất cần các căn cứ quân sự tại đây cũng như mối quan hệ kinh tế với khu vực.
“Tôi nghĩ đã đến lúc chúng ta phải ‘chơi rắn'”, cựu tổng thư ký NATO Anders Fogh Rasmussen gần đây nói. Theo ông, châu Âu nên “hành xử như cách của Tổng thống Mỹ, tức là thực dụng và đôi bên cùng có lợi”.
Ông cho rằng châu Âu nên dùng việc ủng hộ Mỹ tại eo biển Hormuz làm điều kiện để đổi lấy nhượng bộ từ Mỹ về thuế quan cũng như hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho Ukraine.
Phát biểu khi gặp gỡ các Ngoại trưởng NATO tại Thụy Điển ngày 22/5, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết những quyết định về quân số của nước này ở châu Âu hoàn toàn là yếu tố kỹ thuật do giới quân sự thực hiện. Ông khẳng định đây không phải những quyết định mang tính chính trị.
“Đây không phải biện pháp trừng phạt mà chỉ là một hoạt động đang được triển khai”, ông nói. “Việc điều chỉnh lực lượng không phải một quyết định bộc phát nhất thời mà là cả một quy trình phối hợp với các quốc gia khác”.
“Suy cho cùng, tôi nghĩ các nước trong liên minh đều hiểu rõ rằng việc Mỹ điều chỉnh lực lượng quân sự tại châu Âu là điều tất yếu. Tôi không dám chắc họ sẽ vui vẻ đón nhận, nhưng hiển nhiên họ đều đã lường trước được điều này”, Ngoại trưởng Mỹ cho biết thêm.
Tổng thư ký NATO Rutte cố gắng xoa dịu tình hình khi nhận định bước thay đổi này vẫn trong tầm kiểm soát. Ông thừa nhận Mỹ sẽ “chuyển hướng nhiều hơn sang các khu vực khác trên thế giới”, nhưng cam kết tổng thể đối với mục tiêu răn đe và phòng thủ tại châu Âu sẽ không thay đổi.
Ông Rutte nhấn mạnh vào cái mà ông gọi là “tin vui” khi các đồng minh NATO dần xoay trục theo những ưu tiên do Mỹ đề ra, như chi tiêu quân sự đang tăng trưởng mạnh mẽ, vũ khí do châu Âu tài trợ đang được chuyển đến Ukraine và các nước đồng minh cũng đang tính đến một phản ứng tập thể trước những động thái của Iran tại eo biển Hormuz. Các thành viên châu Âu trong khối NATO, trong đó có Pháp, Anh và Bỉ, cho biết họ đang điều tàu chiến đến Biển Đỏ để sẵn sàng ứng phó nếu có cơ hội tham gia hỗ trợ tại vùng eo biển này.
Ngoại trưởng Rubio cho hay NATO vẫn đem lại lợi ích cho Mỹ vì các căn cứ tại châu Âu giúp Washington có thêm lựa chọn về mặt hậu cần. Tuy nhiên, hôm 22/5, ông cũng thẳng thắn tuyên bố “nếu một số căn cứ trong số này từ chối mở cửa cho chúng tôi khi xảy ra một cuộc xung đột mà Mỹ tham gia, lúc đó bạn sẽ phải đặt câu hỏi liệu giá trị của liên minh có còn như trước hay không”.
Đài CBS News ngày 21.5 đưa tin một chuyến bay của Hãng hàng không Air France (Pháp) từ Paris đi Detroit (bang Michigan, Mỹ) bị buộc phải chuyển hướng đến Montreal (Canada) do các biện pháp hạn chế của Mỹ liên quan dịch Ebola.
Sự việc xảy ra hôm 20.5 (giờ địa phương), sau khi cơ quan chức năng xác định rằng chuyến bay có một hành khách từ CHDC Congo.
Một phát ngôn viên của Cục Hải quan và Bảo vệ biên giới Mỹ (CBP) cho hay Air France đã sai sót khi để hành khách trên lên chuyến bay đến Mỹ.
"Do các hạn chế nhập cảnh được áp dụng để giảm nguy cơ lây lan virus Ebola, hành khách này lẽ ra không được phép lên chuyến bay. CBP đã hành động quyết đoán và không cho chuyến bay chở hành khách đó hạ cánh tại Sân bay quốc tế Detroit, và thay vào đó chuyển hướng đến Montreal, Canada", theo phát ngôn viên trên.
CBP không nói rõ liệu hành khách trên trước đó đã ở CHDC Congo hay có triệu chứng nhiễm virus Ebola không.
Hãng hàng không Air France "xác nhận rằng, theo yêu cầu của các nhà chức trách Mỹ, [chuyến bay] đã được chuyển hướng đến Sân bay Montreal", sau khi một hành khách người CHDC Congo trên máy bay không được phép nhập cảnh vào Mỹ.
"Không có trường hợp cấp cứu y tế nào trên máy bay, và giống như tất cả các hãng hàng không khác, Air France phải tuân thủ các yêu cầu nhập cảnh của các quốc gia mà hãng phục vụ", hãng cho biết thêm.
Hành khách Deborah Mistor trên chuyến bay cho biết các hành khách còn lại sau đó được đưa từ Montreal đến Detroit trên chính chiếc máy bay ban đầu.
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh châu Phi hôm 15.5 xác nhận sự bùng phát dịch Ebola tập trung ở miền đông CHDC Congo. Đến ngày 20.5, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus cho biết đã có ít nhất 600 trường hợp nghi nhiễm Ebola, bao gồm 139 trường hợp nghi tử vong do virus này.
"Mỹ là lực lượng cướp biển duy nhất trên thế giới sở hữu tàu sân bay. Iran có khả năng chống cướp biển, cũng như đối phó chiến hạm đối phương. Hãy chuẩn bị đối mặt mồ chôn tàu sân bay cùng lực lượng của mình, giống như những xác máy bay bị bỏ lại ở Isfahan", ông Mohsen Rezaee, thư ký Hội đồng Phân xử Iran, cho biết trong thông điệp công bố hôm nay.
Hội đồng Phân xử là cơ quan cố vấn cho Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei. Trước khi đảm nhận vai trò thư ký Hội đồng Phân xử, ông Rezaee từng giữ chức tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trong vòng 16 năm.
Đơn vị tình báo IRGC cùng ngày nói rằng "không gian ra quyết định của Mỹ đã bị thu hẹp". Cơ quan này khẳng định Tehran đã đặt thời hạn buộc Washington chấm dứt chiến dịch phong tỏa cảng biển, nhận định Mỹ đang chịu áp lực lớn từ Nga, Trung Quốc và các đồng minh châu Âu.
"Tổng thống Donald Trump sẽ phải lựa chọn giữa một chiến dịch quân sự bất khả thi hoặc thỏa thuận bất lợi với Iran", đơn vị tình báo của IRGC cho hay.
Ngoại trưởng Abbas Araqchi trước đó khẳng định lực lượng vũ trang Iran hoàn toàn sẵn sàng bảo vệ đất nước trước mọi mối đe dọa, song vẫn để ngỏ cánh cửa ngoại giao nếu Mỹ "thay đổi cách tiếp cận mang tính cưỡng ép".
Trong những cuộc điện đàm với ngoại trưởng các nước khu vực, ông Araqchi cho rằng nguyên nhân chính gây mất an ninh tại vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz là "hành động gây hấn quân sự của Mỹ và Israel". Ông nhấn mạnh Iran vẫn tham gia vòng đàm phán mới do Pakistan làm trung gian nhằm chấm dứt xung đột, dù đã hoàn toàn mất lòng tin" do Mỹ nhiều lần vi phạm cam kết.
Các phát biểu được đưa ra sau khi Tổng thống Trump mô tả vụ hải quân Mỹ nã pháo, kiểm soát tàu hàng Touska của Iran hôm 19/4 là "hời như cướp biển". "Chúng tôi tiếp quản con tàu, tiếp quản hàng hóa, tiếp quản dầu. Chẳng ai ngờ có ngày chúng ta lại làm việc này, cứ như cướp biển", ông nói.
Truyền thông nhà nước Iran ngày 29/4 cho biết ít nhất 52 tàu nước này đã vượt qua vòng phong tỏa do Mỹ áp đặt. Trong khi đó, quân đội Mỹ tuyên bố đã buộc hơn 40 tàu hàng và tàu dầu phải chuyển hướng khi cố gắng vượt qua vòng vây.
Giới chức Mỹ khẳng định lệnh phong tỏa cảng biển đang phát huy hiệu quả, khiến Iran mất hàng tỷ USD doanh thu từ dầu mỏ. Washington tin rằng Tehran hiện không thể xuất khẩu dầu và sẽ phải lấp đầy các kho lưu trữ đến khi hết chỗ rồi ngừng sản xuất.
Sáng qua 2.4 (giờ VN), Tổng thống Donald Trump lần đầu phát biểu trước toàn dân vào giờ vàng trên truyền hình Mỹ kể từ khi phát động chiến dịch quân sự tại Iran hôm 28.2.
Trong bài phát biểu kéo dài gần 20 phút, nhà lãnh đạo Mỹ khẳng định Washington sẽ sớm hoàn tất chiến dịch và quân đội Mỹ gần như đạt được mọi mục tiêu chiến lược cốt lõi. Ông Trump cũng tuyên bố Mỹ tiếp tục chiến dịch cho đến khi đạt được toàn bộ mục tiêu quân sự. "Chúng tôi sẽ tấn công họ dữ dội trong 2 đến 3 tuần tới. Chúng tôi sẽ đưa họ quay về thời đồ đá", AFP dẫn lời Tổng thống Mỹ nói.
Cuộc xung đột cũng đối mặt nguy cơ tiếp tục leo thang sau khi Tổng thống Trump cảnh báo có thể phá hủy tất cả các nhà máy điện và tấn công những cơ sở dầu mỏ của Iran nếu nước này không đồng ý ký vào thỏa thuận. Dù nhấn mạnh mục tiêu ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, ông Trump thừa nhận "không quá quan tâm" đến lượng uranium làm giàu đang được tồn trữ sâu trong lòng đất, và cho rằng Mỹ có thể giám sát số vật liệu hạt nhân này bằng vệ tinh.
Bên cạnh đó, nhà lãnh đạo cũng quy trách nhiệm cho chính quyền Iran trong việc giá xăng dầu tăng cao tại Mỹ và trên toàn cầu. Ông kêu gọi các nước phụ thuộc vào eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng vận chuyển dầu mỏ toàn cầu, phải "tự đứng ra bảo vệ và kiểm soát" khu vực. Còn nếu vẫn thiếu dầu, ông Trump khuyên các nước nên mua dầu Mỹ, vì "chúng tôi có rất nhiều".
Phát biểu của Tổng thống Trump rất được chờ đợi bởi Nhà Trắng trước đó thông báo rằng tổng thống sẽ "cập nhật thông tin quan trọng". Truyền thông Mỹ đã đồn đoán nhà lãnh đạo sẽ thông báo phát động tấn công trên bộ hay đưa ra tuyên bố "chấn động" nào đó. Tuy nhiên, bài phát biểu của ông Trump gần như không có gì mới so với những thông điệp được ông đưa ra trước đó trên mạng xã hội và các cuộc phỏng vấn.
Iran lập tức đáp trả bài phát biểu của Tổng thống Trump bằng những đợt tấn công mới nhằm vào Israel và các quốc gia vùng Vịnh vào hôm qua, theo AP. Quân đội Iran cũng cho biết các cơ sở sản xuất và kho chứa vũ khí của nước này được che chắn kỹ và nằm ngoài tầm tấn công của Israel lẫn Mỹ. Quân đội Iran đồng thời tuyên bố sẽ tiếp tục cuộc chiến ở Trung Đông cho đến khi Mỹ và Israel phải đối mặt với tình thế "đầu hàng và mãi mãi hối tiếc". Cùng ngày, giới chức Iran cho hay nhận được nhiều thông điệp thông qua các bên trung gian, trong đó có Pakistan, nhưng hiện không có bất kỳ cuộc thương thuyết trực tiếp nào với Mỹ.
Diễn biến trên một lần nữa làm dấy lên quan ngại cho vùng Vịnh, bởi cuộc xung đột có thể kết thúc nhưng sẽ không đạt được những đảm bảo rõ ràng về cục diện tiếp theo. "Vấn đề nằm ở việc chấm dứt xung đột mà không đạt được kết quả thực chất", Reuters hôm qua dẫn nhận định của ông Mohammed Baharoon, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu B'huth (UAE). Theo chuyên gia này, Tổng thống Trump có thể ngừng chiến dịch quân sự, nhưng lại không đảm bảo Iran sẽ làm điều tương tự.
Bên cạnh đó, trong thư ngỏ gửi người dân Mỹ vào rạng sáng 2.4 (giờ VN), Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đặt câu hỏi liệu cuộc xung đột tại Trung Đông có thực sự vì chính sách "Nước Mỹ trước hết" hay không. Ông Pezeshkian cho hay các cuộc tấn công của Mỹ và Israel đang gieo rắc sự bất ổn, làm gia tăng tổn thất về con người và kinh tế, đồng thời gieo xuống những mầm mống oán hận sẽ kéo dài suốt nhiều năm nữa. "Vậy thì cuộc xung đột này đang mang lại lợi ích gì cho người dân Mỹ?", Tổng thống Iran viết.
