Sau ba tháng giao tranh làm rung chuyển Trung Đông, Mỹ và Iran đang tiến gần hơn đến một thỏa thuận hòa bình. Các nguồn tin từ Mỹ, Iran và khu vực ngày 28/5 cho biết hai bên đã thảo luận về một bản ghi nhớ nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn, mở cửa eo biển Hormuz và nối lại đàm phán.
Phó tổng thống Mỹ JD Vance tối cùng ngày nói hai bên đã đạt được một khuôn khổ sơ bộ và quyền quyết định đang nằm ở Tổng thống Donald Trump, trong khi giới chức Iran chưa xác nhận các thông tin trên truyền thông.
Các diễn biến cho thấy cấu trúc của một thỏa thuận tiềm năng giữa Washington và Tehran đang dần hiện rõ sau ba tháng xung đột và có thể quyết định thành bại của tiến trình hòa bình trong những tuần tới, theo AFP.
Gia hạn ngừng bắn
Theo các nguồn tin được nhiều hãng truyền thông lớn như AP, Reuters, CNN dẫn lời, phái đoàn Mỹ và Iran đã nhất trí gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày. Khoảng thời gian này được xem là giai đoạn chuyển tiếp để hai bên tiếp tục thương lượng về các vấn đề khó giải quyết hơn.
Mỹ và Iran đã ngừng bắn từ đầu tháng 4 nhưng chưa chấm dứt xung đột hoàn toàn, khi hai bên gần đây tiếp tục tấn công mục tiêu của nhau. Nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu, ngay cả khi các cuộc đàm phán có tiến triển.
Giới chức khu vực cho biết dự thảo thỏa thuận còn bao gồm chấm dứt giao tranh giữa Israel và Hezbollah, cùng cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của các nước trong khu vực.
Một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài được kỳ vọng sẽ giúp khôi phục hoạt động vận tải quốc tế qua eo biển Hormuz và tạo điều kiện tái thiết cơ sở hạ tầng năng lượng vùng Vịnh.
Eo biển Hormuz
Trong thời bình, eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu từ vùng Vịnh ra thế giới. Ngay khi chiến sự bùng phát, Hormuz đã bị Iran phong tỏa gần như hoàn toàn, chỉ cho phép tàu của một số quốc gia “thân thiện” đi qua, một số phải trả phí để được đảm bảo an toàn.
Các nguồn tin nói dự thảo thỏa thuận hiện bao gồm việc khôi phục lưu thông thương mại quốc tế qua Hormuz. Axios cho biết Iran sẽ phải gỡ bỏ toàn bộ thủy lôi trong vòng 30 ngày và không tiếp tục áp đặt các khoản phí hoặc hạn chế đối với tàu hàng quốc tế. Đổi lại, Mỹ sẽ dần chấm dứt phong tỏa các cảng Iran, biện pháp Washington triển khai từ ngày 13/4 nhằm gây áp lực lên nền kinh tế Tehran.
Tuy nhiên, truyền thông Iran cho thấy nước này chưa hoàn toàn đồng tình với cách diễn giải từ Mỹ. Fars News và Tasnim đưa tin nếu thỏa thuận được ký, Iran vẫn sẽ duy trì vai trò quản lý nhất định đối với eo biển Hormuz.
Nới lỏng trừng phạt
Iran yêu cầu được tiếp cận khối tài sản trị giá 100-123 tỷ USD đang bị đóng băng ở nước ngoài do các biện pháp trừng phạt của Mỹ, nhằm giảm bớt sức ép lên nền kinh tế.
Tasnim cho biết Tehran muốn được tiếp cận khoảng 24 tỷ USD trong số đó sau khi ký thỏa thuận. Trong số này, 12 tỷ USD “cần được giải ngân ngay khi biên bản ghi nhớ được công bố”. Fars News nhấn mạnh Tehran “sẽ không chuyển sang giai đoạn đàm phán tiếp theo cho đến khi được giải ngân ít nhất 12 tỷ USD”.
“Mỹ cam kết sẽ cho Iran toàn quyền tiếp cận 12 tỷ USD tài sản bị phong tỏa trong vòng 60 ngày, để số tiền này có thể được chuyển đến và sử dụng tại các ngân hàng được Iran chỉ định mà không chịu bất kỳ hạn chế nào”, đài truyền hình nhà nước Iran ngày 30/5 cho biết.
Trong khi đó, Tổng thống Trump tuyên bố “sẽ không có khoản tiền nào được trao đổi, cho đến khi có thông báo tiếp theo”.
Các nguồn tin khu vực nói Washington đang xem xét cấp miễn trừ để Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu trong thời gian đàm phán. Những vấn đề liên quan tới dỡ bỏ trừng phạt và giải ngân tài sản nhiều khả năng sẽ tiếp tục được thương lượng trong 60 ngày, nếu bản ghi nhớ được thông qua.
Chương trình hạt nhân của Iran
Chương trình hạt nhân Iran là chủ đề hai bên còn nhiều bất đồng. Theo các nguồn tin Mỹ, một trong những nội dung cốt lõi của thỏa thuận là Iran sẽ từ bỏ kho uranium làm giàu ở mức cao.
Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế cho biết Iran hiện sở hữu khoảng 440 kg uranium làm giàu tới 60%, thấp hơn ngưỡng 90% dùng cho vũ khí hạt nhân nhưng cao hơn nhiều so với nhu cầu của chương trình điện hạt nhân dân sự.
Một số nguồn tin tham gia đàm phán nói các phương án đang được thảo luận gồm pha loãng lượng uranium này hoặc chuyển một phần sang nước thứ ba.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tuyên bố trọng tâm hiện nay là chấm dứt chiến tranh và “ở giai đoạn này Tehran không thảo luận chi tiết vấn đề hạt nhân”. Fars News và Tasnim cũng khẳng định Iran chưa cam kết bàn giao kho uranium hay từ bỏ quyền phát triển công nghệ hạt nhân.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết Iran sẵn sàng “bảo đảm với thế giới rằng chúng tôi không theo đuổi vũ khí hạt nhân”.
Hiện chưa rõ khuôn khổ của bản ghi nhớ sẽ đề cập vấn đề này thế nào.
Lebanon và đồng minh
Dự thảo thỏa thuận sẽ hướng tới chấm dứt giao tranh tại Lebanon, nơi Israel vẫn phát động các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng Hezbollah, đồng minh của Iran. Tehran từ đầu đã nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm toàn bộ các mặt trận liên quan tới cuộc chiến, trong đó có Lebanon.
Một số nguồn tin cho biết Mỹ muốn bảo đảm Israel có quyền tự vệ trước những mối đe dọa mà Tel Aviv cho là cận kề. Trong khi đó, Iran phản đối việc Israel duy trì quyền tấn công sau khi một thỏa thuận ngừng chiến được ký kết.
Ngoài Hezbollah, các cuộc thảo luận cũng được cho là liên quan tới những lực lượng thân Iran khác trong khu vực như Houthi ở Yemen và các nhóm vũ trang Hồi giáo dòng Shiite tại Iraq.
Hiện chưa có thông tin cho thấy hai bên đã đạt đồng thuận về nội dung này.
Những đảm bảo khác
Dù các cuộc đàm phán được mô tả là có tiến triển, nhiều câu hỏi quan trọng vẫn chưa được trả lời. Hiện chưa rõ Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không và nếu có thì giới hạn sẽ là bao nhiêu. Số phận chương trình tên lửa của Iran cũng chưa được đề cập rõ ràng.
Một trong những yêu cầu then chốt của Iran là Mỹ phải đưa ra các bảo đảm rằng sẽ tôn trọng bất kỳ thỏa thuận nào đạt được. Iran và nhóm các cường quốc P5+1, trong đó có Mỹ, từng đạt thỏa thuận hạt nhân hồi năm 2015, nhưng ông Trump năm 2018 đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này.
Đại diện đàm phán của Iran cho rằng Tehran chỉ có thể đặt niềm tin vào hành động cụ thể của Washington, không phải những tuyên bố suông. Nếu hai bên đạt được thỏa thuận, văn bản cuối cùng sẽ được trình lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc để phê chuẩn, cấp độ bảo đảm cao nhất trong luật pháp quốc tế.
Một quan chức Nhà Trắng ngày 29/5 cho biết Tổng thống Trump sẽ chỉ ký thỏa thuận hòa bình với Iran nếu nó có lợi cho Mỹ và thỏa mãn các điều kiện đề ra.
“Iran không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân”, người này nói thêm.
Washington Post ngày 7/4 dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên am hiểu tình hình cho biết Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và Bộ trưởng Lục quân Dan Driscoll vốn có "mâu thuẫn từ trước", đồng thời xảy ra xung đột về nhiều vấn đề trong thời gian gần đây.
Nguồn cơn căng thẳng dường như bắt đầu ít nhất từ đầu năm 2025, khi Dan Driscoll được nhắc đến trong chính quyền Tổng thống Donald Trump như "ứng cử viên tiềm năng thay thế ông Hegseth". Vào thời điểm đó, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ đang tìm cách khẳng định vị thế giữa loạt tranh cãi trong năm đầu đảm nhận chức vụ.
Tuy nhiên, Tổng thống Trump khi đó vẫn tiếp tục ủng hộ Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ. Lãnh đạo Mỹ gần đây còn nhắc lại rằng ông Hegseth "sinh ra để làm vai trò này".
Bộ trưởng Quốc phòng và Bộ trưởng Lục quân Mỹ gần đây tiếp tục mâu thuẫn về nhiều vấn đề, trong đó có vụ ông Hegseth không duyệt quyết định thăng chức cho hàng loạt tướng lục quân. Điều này khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu hai lãnh đạo có thể cùng làm việc bao lâu nữa, theo nhóm quan chức giấu tên.
Phản hồi về thông tin, ông Driscoll tuyên bố "không có kế hoạch rời đi hay từ chức Bộ trưởng Lục quân Mỹ". Ông khẳng định được phụng sự trong chính quyền Tổng thống Trump là "vinh dự lớn nhất trong đời", đồng thời cho biết vẫn tập trung vào nỗ lực giúp nước Mỹ có "lực lượng lục quân mạnh nhất mà thế giới từng thấy".
Parnell Sean, phát ngôn viên của ông Hegseth, cũng bác bỏ thông tin về mẫu thuẫn, khẳng định Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ "duy trì quan hệ công việc tốt đẹp với lãnh đạo của mọi quân chủng, trong đó có Bộ trưởng Lục quân Driscoll".
Nhà Trắng dường như cũng thể hiện ủng hộ ông Driscoll, ca ngợi vai trò của lục quân Mỹ trong xung đột với Iran những tuần qua.
"Tài năng phi thường của lục quân Mỹ được thể hiện rõ ràng khi các chiến binh của chúng ta đáp ứng, thậm chí là vượt cả tiêu chuẩn, trong chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng. Khả năng quân sự của Iran đã ngày càng suy giảm", người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly cho hay.
Thông tin được công bố sau khi Tham mưu trưởng Lục quân Mỹ Randy George, cùng hai tướng cấp cao là William Green Jr. và David Hodne, bị miễn nhiệm. Phát ngôn viên Parnell được cho là đã nói với đồng nghiệp rằng ông "quan tâm" tới vị trí của Bộ trưởng Driscoll nếu nó bị bỏ trống.
Bộ Tư pháp Mỹ ngày 2/6 thông báo dừng triển khai Quỹ Chống Vũ khí hóa 1776 trị giá gần 1,8 tỷ USD, sau khi thẩm phán Leonie Brinkema của Tòa án Liên bang Khu vực Đông Virginia ra lệnh tạm thời chặn bộ này thành lập chương trình triển khai hồi cuối tuần trước cho đến ít nhất là ngày 12/6, khi phiên điều trần mới được tổ chức.
Dù tuyên bố sẽ chấp hành phán quyết của tòa án, Bộ Tư pháp Mỹ vẫn bày tỏ sự phản đối gay gắt. Cơ quan này khẳng định Quỹ Chống Vũ khí hóa được thành lập hoàn toàn vì mục đích phi đảng phái - mở cửa cho cả người thuộc phe Dân chủ, Cộng hòa lẫn độc lập - nhằm bù đắp cho những cá nhân từng bị bức hại và đối xử bất công.
Ông Trump và các đồng minh Cộng hòa từ lâu cho rằng chính quyền Joe Biden đã dùng hệ thống tư pháp để nhắm vào họ một cách bất công. Theo khuôn khổ Quỹ Chống Vũ khí hóa 1776, ngân sách liên bang sẽ được dùng để bồi thường cho những cá nhân cho rằng họ từng bị chính quyền Biden nhắm mục tiêu, truy bức hoặc đối xử bất công vì động cơ chính trị.
Chương trình bị phe Dân chủ và nhiều tổ chức giám sát gọi là "quỹ đen", với các tiêu chí xét duyệt bị cho là thiếu minh bạch, có thể tạo lợi ích cho các đồng minh ông Trump.
Tranh cãi gia tăng sau khi những người ủng hộ ông Trump, trong đó có một số người từng bị truy tố vì liên quan vụ bạo loạn Đồi Capitol tháng 1/2021, bày tỏ ý định nộp yêu cầu nhận tiền. Ngay trong ngày đầu trở lại Nhà Trắng, ông Trump đã ân xá hoặc giảm án cho khoảng 1.500 bị cáo bị kết tội trong vụ bạo loạn, khẳng định họ bị đối xử bất công.
Theo giới quan sát, việc không kháng cáo phán quyết của thẩm phán Brinkema cho thấy chính quyền đang đối mặt sức ép lớn từ các nghị sĩ của cả hai đảng, những người có nhiều quan ngại nghiêm trọng về chương trình. Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson đã gặp ông Trump tại Nhà Trắng ngày 1/6 để thảo luận về quỹ này, CBS News dẫn nguồn thạo tin cho biết.
Sức ép lên đến đỉnh điểm trong cuộc họp kín của nhóm nghị sĩ Cộng hòa tại Thượng viện tháng trước, khi nhiều thượng nghị sĩ chất vấn quyền Bộ trưởng Tư pháp Todd Blanche về quỹ này. Cuộc họp được mô tả là căng thẳng, với nhiều ý kiến bất bình về chương trình và thời điểm triển khai, khiến lãnh đạo Cộng hòa phải hủy kế hoạch bỏ phiếu về ngân sách cho các cơ quan thực thi nhập cư thuộc Bộ An ninh Nội địa.
Phe Dân chủ cũng đe dọa ép Thượng viện phải biểu quyết công khai về quỹ này, đẩy đảng Cộng hòa vào thế khó khi một số thượng nghị sĩ của họ có thể cùng phe Dân chủ phản đối chương trình. "Sẽ không ai có thể né tránh vấn đề này", Thượng nghị sĩ Dân chủ Adam Schiff của bang California, nói trong họp báo 1/6.
Lãnh đạo phe đa số Thượng viện John Thune cho biết ông đã trao đổi với ông Trump vào cuối tuần. "Tôi cho rằng cách xử lý tốt nhất là chính quyền khai tử quỹ này", ông Thune nói.
Thay mặt Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hoan nghênh chuyến thăm của Thủ tướng Takaichi Sanae cùng đoàn đại biểu cấp cao của Chính phủ Nhật Bản diễn ra vào thời điểm quan trọng, có ý nghĩa khi cả hai nước đều có Ban lãnh đạo mới, đang nỗ lực thực hiện các mục phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước.
Bày tỏ vui mừng trước đà phát triển tốt đẹp của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản sau hơn 2 năm nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá cao kết quả hợp tác thực chất, toàn diện giữa hai bên với sự tin cậy chính trị cao, phối hợp triển khai hiệu quả và thiết lập nhiều cơ chế trao đổi, đối thoại về kinh tế, ngoại giao, an ninh, quốc phòng, gia tăng gắn kết chặt chẽ về hợp tác kinh tế, nguồn nhân lực và đang mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Thủ tướng Takaichi Sanae bày tỏ vui mừng thăm lại Việt Nam và là lần đầu tiên trên cương vị Thủ tướng và vui mừng được gặp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước sau cuộc điện đàm vào giữa tháng 4 vừa qua.
Thủ tướng Takaichi chúc mừng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục được tín nhiệm bầu làm Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, cũng như Việt Nam đã có Ban lãnh đạo mới vừa qua.
Bà Takaichi cảm ơn Đảng, Nhà nước, nhân dân Việt Nam và cá nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã dành cho đoàn những tình cảm nồng ấm, sự tiếp đón trọng thị, thân tình.
Thủ tướng Takaichi Sanae khẳng định ủng hộ công cuộc cải cách cũng như nỗ lực tự chủ kinh tế của Việt Nam, tin tưởng Việt Nam sẽ đạt nhiều thành tựu hơn nữa trong thời gian tới.
Bày tỏ vui mừng trước sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ song phương Việt Nam - Nhật Bản, Thủ tướng Takaichi Sanae khẳng định Nhật Bản mong muốn hợp tác chặt chẽ cùng Việt Nam để triển khai Tầm nhìn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở.
Nhật Bản ủng hộ và sẽ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ Việt Nam thực hiện các mục tiêu phát triển trong kỷ nguyên mới, góp phần vào sự phát triển thịnh vượng của khu vực, cũng như phối hợp chặt chẽ đưa quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Nhật Bản lên tầm cao mới.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định Việt Nam kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, hòa bình, hợp tác và phát triển, đa phương hóa, đa dạng hóa, chính sách quốc phòng bốn không, thúc đẩy quan hệ với các đối tác ngày càng đi vào chiều sâu, hiệu quả, trong đó luôn coi Nhật Bản là một trong những đối tác chiến lược quan trọng hàng đầu, tin cậy, ổn định lâu dài.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu 6 định hướng lớn để tăng cường hợp tác chiến lược giữa hai nước, bao gồm:
1. Tăng cường tin cậy chính trị, hợp tác giữa các kênh Đảng, Chính phủ và ở cấp độ địa phương.
2. Củng cố hợp tác quốc phòng - an ninh thực chất và hiệu quả.
3+4. Tăng cường liên kết kinh tế, bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh lương thực và năng lượng, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi xanh, bán dẫn, AI… gắn liền với thế mạnh của Nhật Bản về khoa học công nghệ.
5. Triển khai hiệu quả các nội dung hợp tác về khoa học, công nghệ thông qua đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy nghiên cứu chung.
6. Thúc đẩy hợp tác nguồn nhân lực thông qua hợp tác lao động, giáo dục, địa phương, văn hóa - xã hội, du lịch và giao lưu nhân dân.
Thủ tướng Nhật Bản nhấn mạnh về tầm quan trọng của hợp tác kinh tế Việt Nam - Nhật Bản nhằm đảm bảo an ninh kinh tế, góp phần tăng cường tự chủ chiến lược và khả năng chống chịu của cả hai nước, thông qua thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực chiến lược như phát triển công nghiệp bán dẫn, công nghệ cao, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, hợp tác công - tư trong tăng cường chuỗi cung ứng năng lượng và khoáng sản, hợp tác AI và vũ trụ và triển khai các dự án trong khuôn khổ sáng kiến Đối tác về khả năng chống chịu năng lượng và tài nguyên châu Á (POWERR ASIA) mà Nhật Bản đã đưa ra tại Hội nghị Thượng đỉnh trực tuyến AZEC mở rộng vừa qua.
Thủ tướng Nhật Bản cam kết sẽ triển khai dự án hợp tác đầu tiên trong khuôn khổ sáng kiến POWERR ASIA thông qua hỗ trợ mua sắm dầu thô cho Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn nhằm đảm bảo nhà máy hoạt động 100% công suất; mong muốn hợp tác với Việt Nam để thúc đẩy các dự án năng lượng, điện khí, trong lĩnh vực khoáng sản chiến lược.
Thủ tướng Nhật Bản khẳng định tiếp tục hỗ trợ, tạo điều kiện cho cộng đồng gần 700.000 người Việt Nam sinh sống, học tập, làm việc tại Nhật Bản trên cơ sở chính sách xây dựng xã hội Nhật Bản trật tự và hài hòa cùng chung sống với người nước ngoài; nhất trí hai bên cần tăng cường trao đổi lãnh sự, trong đó có việc chia sẻ và phối hợp thông báo lãnh sự giữa hai nước, phối hợp chặt chẽ về phòng chống tội phạm.
Tại buổi tiếp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Takaichi đã trao đổi và nhất trí phối hợp chặt chẽ tại các diễn đàn khu vực và quốc tế như Liên hợp quốc, ASEAN, tiểu vùng Mekong… trong bối cảnh tình hình quốc tế có nhiều biến động nhanh chóng, phức tạp, đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh kinh tế và an ninh năng lượng toàn cầu, cùng đóng góp thiết thực vào việc duy trì hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển của khu vực và trên thế giới.
Nhân dịp này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trân trọng mời Nhà vua và Hoàng hậu Nhật Bản sớm thăm Việt Nam. Thủ tướng Takaichi Sanae trân trọng mời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước và Phu nhân thăm Nhật Bản trong thời gian sớm nhất.
