Tháng 6 đánh dấu sự khởi đầu của mùa hè tại Bắc bán cầu, đồng thời mang đến hàng loạt hiện tượng thiên văn đáng chú ý, từ những “màn hội ngộ” của các hành tinh cho tới mưa sao băng.
Đây cũng là thời điểm lý tưởng để quan sát vùng lõi dày đặc sao của Dải ngân hà, đặc biệt tại những khu vực có bầu trời tối, ít ô nhiễm ánh sáng. Trong suốt tháng 6, trung tâm sáng rực của thiên hà sẽ xuất hiện trên bầu trời phía nam gần như suốt đêm, tạo điều kiện thuận lợi cho những ai muốn thử sức với nhiếp ảnh thiên văn.
Theo National Geographic, dưới đây là một số hiện tượng thiên văn nổi bật nhất trong tháng cùng những gợi ý về thời gian và vị trí quan sát để không bỏ lỡ các khoảnh khắc ấn tượng trên bầu trời đêm.
Ngày 9/6: Sao Mộc “gặp” Sao Kim
Trong tháng 6, Sao Mộc tiến đến gần Sao Kim trên bầu trời, tạo nên hiện tượng giao hội giữa hai hành tinh.
Hai hành tinh sẽ ở gần nhau nhất vào ngày 9/6. Ngay sau khi Mặt Trời lặn, người quan sát có thể nhìn thấy Sao Mộc và Sao Kim xuất hiện gần nhau phía trên đường chân trời tây bắc.
Gần khu vực này còn có hai ngôi sao Castor và Pollux, nằm hơi chếch về bên phải hai hành tinh. Việc quan sát hai ngôi sao này có thể cần ống nhòm, nhưng Sao Mộc và Sao Kim nhiều khả năng có thể nhìn thấy bằng mắt thường.
Ngày 11/6: Sao Hỏa, Mặt Trăng, Sao Thổ thẳng hàng
Khoảng một giờ trước khi Mặt Trời mọc vào ngày 11 tháng 6, Sao Hỏa, Mặt Trăng lưỡi liềm và Sao Thổ sẽ tạo thành một đường chéo hẹp phía trên đường chân trời phía đông. Người quan sát sẽ cần tầm nhìn rõ ràng về phía đông để phát hiện ra ba hành tinh này đang thẳng hàng.
Ngày 15/6: Trăng non
Mùa hè là một trong những thời điểm lý tưởng nhất để chiêm ngưỡng vùng trung tâm rực rỡ của Ngân Hà, và kỳ trăng non – thời điểm khởi đầu của một chu kỳ Mặt Trăng mới – chính là cơ hội tốt nhất để quan sát hiện tượng này.
Trong pha trăng non, Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời nên gần như không thể nhìn thấy từ Trái Đất. Việc thiếu ánh trăng giúp vùng lõi của Ngân Hà, nơi tập trung hàng triệu ngôi sao, hiện lên rõ nét hơn trên bầu trời đêm, thậm chí có thể quan sát bằng mắt thường trong điều kiện thuận lợi.
Tháng này, trăng non sẽ diễn ra vào ngày 15/6. Những đêm trước và sau thời điểm này cũng có rất ít ánh trăng, tạo điều kiện lý tưởng cho hoạt động ngắm sao.
Để có trải nghiệm tốt nhất, người quan sát nên tìm đến những nơi có mức độ ô nhiễm ánh sáng thấp hoặc những địa điểm xa khu dân cư, nơi quang đãng có thể chiêm ngưỡng bầu trời đêm.
Ngày 21/6: Hạ chí
Ngày dài nhất năm 2026 ở Bắc bán cầu rơi vào 21/6 – hay còn được gọi là ngày hạ chí. Hạ chí thường được xem là thời điểm bắt đầu mùa hè, nhưng về bản chất, hiện tượng này liên quan đến trục quay của Trái Đất.
Trục quay là đường tưởng tượng đi qua cực Bắc và cực Nam, quanh đó Trái Đất tự quay. Trục này không vuông góc hoàn toàn với mặt phẳng quỹ đạo mà nghiêng khoảng 23,44 độ. Độ nghiêng đó gần như giữ nguyên khi Trái Đất quay quanh Mặt Trời, khiến góc chiếu sáng của Mặt Trời lên từng bán cầu thay đổi theo thời gian.
Hạ chí là thời điểm Bắc bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời nhiều nhất. Khi đó, khu vực này nhận được thời gian chiếu sáng dài nhất trong năm. Ngược lại, vào đông chí, Bắc bán cầu nghiêng xa Mặt Trời hơn, còn Nam bán cầu nghiêng về phía Mặt Trời. Xen giữa hai thời điểm này là xuân phân và thu phân, khi hai bán cầu nhận được lượng ánh sáng tương đối cân bằng hơn.
Ngày 21/6 cũng đánh dấu sự khởi đầu của mùa đông ở Nam bán cầu, nơi mùa cực quang Úc hiện đang diễn ra, đặc biệt là ở Tasmania và miền nam New Zealand.
Ngày 27/6: Mưa sao băng Bootids đạt cực điểm
Mưa sao băng Bootids tháng 6 hình thành từ những mảnh vụn còn sót lại trên quỹ đạo của một sao chổi. Đây là một trận mưa sao băng khá khiêm tốn, với số lượng thông thường chỉ vài vệt sao băng mỗi giờ.
Tuy nhiên, vào thời điểm cực đại ngày 27/6, hiện tượng này đôi khi có thể xuất hiện những đợt bùng phát bất ngờ, với khoảng 100 sao băng trong một giờ.
Mưa sao băng Bootids tương đối khó quan sát, đặc biệt khi đêm cực đại diễn ra gần thời điểm trăng tròn do ánh trăng sáng có thể làm lu mờ các sao băng. Người quan sát có thể tìm kiếm những vệt sao băng vụt qua gần chòm sao Mục Phu (Boötes) trên bầu trời phía bắc.
Ngày 29/6: Trăng Dâu
Kỳ trăng tròn chính thức đầu tiên của mùa hè, thường được gọi là Trăng Dâu (Strawberry Moon).
Tuy nhiên, Trăng Dâu chỉ là một tên gọi mang tính văn hóa. Mặt Trăng trong đêm này sẽ không có màu đỏ hơn so với những tháng khác. Dẫu vậy, nếu quan sát đúng thời điểm, người xem vẫn có thể bắt gặp những sắc màu ấm áp hơn thường lệ.
Khi Mặt Trăng vừa mọc lên gần lúc hoàng hôn hoặc sắp lặn vào thời điểm bình minh, bề mặt của vệ tinh tự nhiên này thường chuyển sang màu cam rực rỡ. Hiện tượng này xảy ra do ánh sáng Mặt Trăng phải đi qua lớp khí quyển dày hơn của Trái Đất khi ở gần đường chân trời, làm các bước sóng màu xanh bị tán xạ mạnh hơn và để lại những gam màu vàng, cam hoặc đỏ nổi bật hơn.
Chỉ với một chai nhựa, vài trăm ml xăng và một ít nước, nhiều tài khoản mạng xã hội gần đây liên tục đăng video hướng dẫn cách “biến xăng E10 thành xăng nguyên chất”.
Trong các video này, người thực hiện thường đổ nước vào xăng E10, lắc mạnh rồi để lắng vài phút. Sau đó, lớp dung dịch phía dưới được cho là hỗn hợp nước và ethanol, còn lớp phía trên được phân tích là “xăng sạch cồn”, thậm chí có thể “mạnh ngang A95”.
Nhiều video thu hút hàng trăm nghìn lượt xem cùng hàng trăm bình luận. Không ít người cho rằng việc “loại bỏ cồn” sẽ giúp xe chạy bốc hơn, tiết kiệm nhiên liệu hoặc tránh ảnh hưởng tới động cơ.
Tuy nhiên, theo chuyên gia hóa học, đây là cách hiểu sai bản chất của xăng sinh học và tiềm ẩn nhiều nguy cơ kỹ thuật.
Nguy cơ phá hỏng động cơ
Trao đổi về cách làm này, TS Vũ Thị Tần - Trường Hoá và Khoa học sự sống (Đại học Bách khoa Hà Nội) cho rằng, nhiều video trên mạng đang đơn giản hóa quá mức một quá trình hóa học phức tạp.
Theo TS Tần, ethanol đúng là có khả năng hòa tan trong nước. Tuy nhiên, trong xăng E10, ethanol đã được phối trộn theo tỷ lệ và tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể để tạo thành nhiên liệu ổn định. Việc dùng nước để “kéo” ethanol ra khỏi hỗn hợp không đơn giản như những gì video thể hiện.
“Ethanol khi đã hòa tan ổn định trong xăng với một tỉ lệ nhất định thì rất khó tách hoàn toàn chỉ bằng cách lắc tay vài phút”, TS Tần phân tích.
Theo TS Tần, một khi ethanol đã được hòa tan ổn định trong xăng E10, các phân tử đã thiết lập một trạng thái liên kết nhất định.
"Ethanol là chất phân cực, tan tốt trong nước nhưng cũng được phối trộn trong xăng để tạo hệ nhiên liệu ổn định trong giới hạn tiêu chuẩn. Khi thêm nước, cân bằng pha bị phá vỡ, ethanol có thể phân bố lại sang pha nước, làm nhiên liệu ban đầu không còn đạt trạng thái thiết kế”, TS Tần chia sẻ.
Phân tích sâu hơn về mặt vật lý, cơ sở của hiện tượng này là sự phân bố lại ethanol giữa pha hydrocarbon và pha nước, chủ yếu do ethanol có khả năng tạo liên kết hydro và hòa tan tốt trong nước.
Tuy nhiên, quá trình thủ công không kiểm soát được cân bằng pha, hàm lượng ethanol còn lại, lượng nước lẫn trong xăng và các thay đổi về phụ gia nhiên liệu bị pha tạp. Điều đáng sợ hơn là nhiên liệu có thể lẫn nước.
Để làm rõ hơn sự nguy hiểm của cách làm này, TS Tần còn giải thích thêm: "Có thể hình dung xăng E10 là một hệ nhiên liệu đã được phối trộn theo tiêu chuẩn. Khi tự ý thêm nước, người dùng không chỉ ‘lấy bớt ethanol’ mà còn phá vỡ trạng thái phối trộn ban đầu, tạo ra một hỗn hợp mới không còn được kiểm định về tính năng nhiên liệu".
Theo chuyên gia, thao tác thủ công khó đảm bảo sự phân tách triệt để. Ngay cả khi nhìn thấy hiện tượng tách lớp, người dùng cũng không thể xác định chính xác thành phần hóa học còn lại trong phần xăng phía trên.
Nguy hiểm hơn, việc tự ý can thiệp vào thành phần nhiên liệu có thể khiến xăng không còn đạt tiêu chuẩn vận hành của động cơ.
Một trong những rủi ro lớn nhất là làm giảm chỉ số octane của nhiên liệu.
Trong xăng E10, ethanol không chỉ là thành phần sinh học mà còn đóng vai trò giúp tăng chỉ số octane, yếu tố quan trọng quyết định khả năng chống kích nổ của nhiên liệu.
Nếu ethanol bị tách ra, phần xăng còn lại có thể không còn đạt mức octane như thiết kế ban đầu. Điều này khiến động cơ dễ xuất hiện hiện tượng kích nổ sớm, gõ máy hoặc vận hành không ổn định, thậm chí gây cháy nổ.
“Không thể coi phần xăng còn lại là gần giống xăng A95 như nhiều video đang nói”, TS Vũ Thị Tần nhấn mạnh.
Ngoài nguy cơ giảm chất lượng nhiên liệu, việc tự pha nước vào xăng còn tiềm ẩn nguy cơ lẫn nước vào hệ thống nhiên liệu.
Trong điều kiện thủ công, rất khó để loại bỏ hoàn toàn nước nhỏ còn tồn tại trong hỗn hợp. Khi đi vào hệ thống kim phun hoặc buồng đốt, nước có thể khiến động cơ hụt hơi, khó khởi động hoặc gây ăn mòn chi tiết máy về lâu dài.
Hệ thống phun xăng điện tử trên xe hiện đại được thiết kế với độ chính xác rất cao. Chỉ cần nhiên liệu có tạp chất hoặc sai khác tiêu chuẩn cũng có thể ảnh hưởng đến hiệu suất vận hành.
Không chỉ gây hại cho động cơ, việc thao tác với xăng tại nhà còn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ.
Xăng là chất lỏng dễ bay hơi và rất dễ bắt lửa trong môi trường kín hoặc gần nguồn nhiệt. Việc đổ xăng ra chai nhựa, lắc mạnh hoặc sang chiết thủ công có thể tạo hơi xăng tích tụ trong không khí.
Chỉ một tia lửa điện nhỏ từ thiết bị điện tử, bật lửa hoặc nguồn nhiệt cũng có thể gây cháy.
Theo TS Tần, nhiều người thường chủ quan vì nghĩ thao tác với lượng xăng nhỏ là vô hại. Tuy nhiên, hơi xăng có khả năng bắt cháy nhanh và lan rộng trong không gian hẹp.
“Xăng E10 hiện là loại nhiên liệu sinh học đã được nhiều quốc gia sử dụng nhằm giảm phát thải và phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Tại Việt Nam, loại nhiên liệu này cũng phải trải qua các quy trình kiểm định và tiêu chuẩn kỹ thuật trước khi lưu hành trên thị trường.
Người dân không nên tin theo những “mẹo kỹ thuật” lan truyền trên mạng xã hội khi chưa có cơ sở khoa học rõ ràng.
Can thiệp vào thành phần nhiên liệu bằng phương pháp thủ công là hành động nhiều rủi ro. Thiệt hại đôi khi không xuất hiện ngay nhưng có thể ảnh hưởng lâu dài đến động cơ”, TS Vũ Thị Tần cảnh báo.
Nhiều chuyên gia cũng khuyến cáo người dân nên lựa chọn nhiên liệu đúng khuyến nghị của nhà sản xuất xe, bảo dưỡng định kỳ và tránh thử nghiệm các phương pháp pha chế nhiên liệu tại nhà để đảm bảo an toàn cho phương tiện cũng như bản thân.
Các nghiên cứu gần đây đã đặt ra câu hỏi về tác động của việc đọc sách điện tử (ebook) đối với khả năng tập trung và đọc hiểu, so với sách giấy truyền thống.
Nhiều ý kiến cho rằng, màn hình thiết bị điện tử có thể gây mỏi mắt, dễ bị phân tâm bởi các thông báo và thiếu trải nghiệm xúc giác, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình đọc.
Vậy những lo ngại này có cơ sở không? Khoa học về đọc hiểu nói gì về những hậu quả tiềm ẩn khi đọc trên thiết bị kỹ thuật số so với sách giấy?
Bản chất phức tạp của việc đọc
Trước hết, cần hiểu rằng đọc không phải là một kỹ năng bẩm sinh mà là một quá trình phức tạp, đòi hỏi nhiều năm học tập và thực hành để thành thạo. Khác với việc học nói, đọc là một kỹ năng được rèn luyện.
Khi đọc, mắt chúng ta thực hiện các chuyển động nhanh gọi là chuyển động giật nhãn cầu, di chuyển từ từ này sang từ khác.
Trong những chuyển động này, quá trình xử lý thông tin thị giác bị ức chế và chỉ khả dụng trong những khoảng thời gian ngắn, gọi là điểm nhìn cố định, khi mắt đứng yên.
Các thí nghiệm đo chuyển động mắt cho thấy chúng ta tập trung vào hầu hết các từ vì khả năng trích xuất thông tin thị giác trong mỗi lần tập trung nhìn là rất hạn chế. Trong các ngôn ngữ đọc từ trái sang phải, mắt chỉ nhận biết rõ các chữ cái trong một vùng nhìn nhỏ gọi là "vùng tri giác", kéo dài từ 2-3 chữ bên trái đến 8-12 chữ bên phải điểm tập trung.
Sự bất đối xứng này phản ánh cách người đọc di chuyển xuyên suốt văn bản. Đối với các ngôn ngữ đọc từ phải sang trái như tiếng Ả Rập, vùng tri giác sẽ ngược lại. Với các hệ thống chữ viết dày đặc như tiếng Trung Quốc, vùng tri giác còn nhỏ hơn.
Các thí nghiệm theo dõi chuyển động mắt và chụp ảnh não cũng chỉ ra rằng việc nhận diện từ cần thời gian. Thông tin thị giác mất ít nhất 60 mili giây để truyền từ mắt đến não và thêm 100-300 mili giây để nhận diện từ. Những hạn chế này giới hạn tốc độ đọc tối đa ở mức 300-400 từ mỗi phút, tùy thuộc vào độ khó của văn bản và trình độ hiểu biết của người đọc.
Mặc dù có những người ủng hộ việc đọc nhanh và hứa hẹn có thể dạy bạn đọc lướt văn bản, nhưng trong hầu hết các trường hợp, khả năng hiểu tỷ lệ nghịch với tốc độ tăng. Tốc độ đọc được cải thiện đòi hỏi nhiều năm luyện tập, bởi vì nó yêu cầu sự phối hợp cao độ của các hệ thống não bộ hỗ trợ thị giác, sự chú ý, nhận diện từ ngữ, xử lý ngôn ngữ và chuyển động mắt. Bất cứ điều gì cản trở sự phối hợp này đều làm giảm khả năng hiểu.
Hậu quả của việc đọc kỹ thuật số
Đối với một số thiết bị như máy đọc sách điện tử, hầu như không có sự khác biệt đáng kể về ảnh hưởng đến khả năng đọc hiểu. Tuy nhiên, các thiết bị gây xao nhãng (như các trang web tin tức xen kẽ quảng cáo) hoặc có định dạng không tối ưu (như văn bản căn giữa với khoảng cách lớn hoặc không đều giữa các từ) lại đáng lo ngại hơn. Sách in hiếm khi mắc phải nhược điểm về căn khoảng cách giữa các từ.
Mặc dù hậu quả của hai yếu tố này chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng, nhưng các nghiên cứu đã đưa ra những dự đoán có cơ sở. Ví dụ, hình ảnh và âm thanh không liên quan đến văn bản, như quảng cáo bật lên, có thể gây chú ý và làm xao nhãng người đọc, đặc biệt là trẻ em - đối tượng chưa phát triển khả năng kiểm soát đủ để bỏ qua những yếu tố gây xao nhãng. Khả năng hiểu của trẻ sẽ bị ảnh hưởng nếu phải cố gắng bỏ qua những yếu tố này.
Ngoài ra, các thí nghiệm theo dõi chuyển động mắt cũng cho thấy nhiều môi trường kỹ thuật số, chẳng hạn như các trang web, có thể tạo ra các chiến lược đọc cụ thể như đọc lướt để nắm ý chính hoặc tìm kiếm thông tin.
Mặc dù những chiến lược này có thể thích ứng trong một số bối cảnh, nhưng lại làm giảm khả năng hiểu tổng thể. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với trẻ em, vì chúng cần nhiều năm luyện tập để phối hợp các hệ thống thần kinh hỗ trợ kỹ năng đọc để đạt được khả năng như người lớn.
Những lo ngại này càng gia tăng khi đại dịch COVID-19 thúc đẩy việc chuyển đổi giáo dục từ trực tiếp sang trực tuyến và sự gia tăng đáng kể việc đọc trên thiết bị màn hình. Mặc dù những thay đổi này là cần thiết, nhưng hậu quả lâu dài của chúng vẫn chưa rõ ràng.
Hiện tại, nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt đã được thực hiện trên màn hình máy tính. Công nghệ mới đang được phát triển cho phép so sánh trực tiếp chuyển động mắt và khả năng hiểu khi đọc trên các thiết bị kỹ thuật số và sách giấy. Điều này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lợi ích và chi phí của các thiết bị công nghệ này.
Vì khả năng đọc có thể phản ánh trình độ học vấn, tình trạng kinh tế xã hội và mức độ hạnh phúc của một người, việc đánh giá hậu quả lâu dài của việc đọc trên thiết bị kỹ thuật số là vô cùng cần thiết.
Trong môi trường làm việc hiện đại, tiếng ồn thường được xem là yếu tố gây xao nhãng, giảm năng suất và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe.
Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng không phải tất cả các loại tiếng ồn đều có hại. Một số loại "tiếng ồn màu" như tiếng ồn trắng và tiếng ồn nâu, với đặc tính âm thanh ổn định, có thể mang lại lợi ích đáng kể cho sức khỏe nghề nghiệp, giúp tăng cường sự tập trung, giảm căng thẳng và cải thiện trí nhớ.
Hai sắc thái của âm thanh: Tiếng ồn trắng, tiếng ồn nâu
Tiếng ồn trắng, được biết đến rộng rãi, là một loại âm thanh nền ngẫu nhiên bao gồm tất cả các tần số âm thanh trong phổ nghe được. Đặc điểm này giúp tiếng ồn trắng loại bỏ hiệu quả các âm thanh gây phiền nhiễu khác, hỗ trợ người dùng dễ ngủ hoặc tập trung vào công việc.
Các thiết bị tạo tiếng ồn trắng đã được chứng minh là có khả năng giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ.
Tuy nhiên, tiếng ồn trắng đôi khi có âm thanh rè rè đặc trưng, có thể gây khó chịu cho một số người. Đây là lúc tiếng ồn nâu nổi lên như một lựa chọn ưu việt hơn cho năng suất làm việc.
Tiếng ồn nâu, được đặt tên theo nhà khoa học Robert Brown và "chuyển động Brownian", là loại âm thanh nhấn mạnh các tần số thấp hơn và chứa ít tần số cao.
Âm thanh này mô phỏng "chuyển động ngẫu nhiên" của các hiện tượng tự nhiên như mưa, sóng vỗ hoặc sấm sét. Nhiều người nhận thấy âm thanh trầm, nặng của tiếng ồn nâu rất lý tưởng để kích thích não bộ hoặc làm dịu tâm trí trong những giờ làm việc căng thẳng, mà không gây xao nhãng hay khó chịu như tiếng ồn trắng.
Tối ưu hóa hiệu quả của tiếng ồn màu
Để tận dụng tối đa lợi ích của tiếng ồn màu, việc sử dụng chúng để kích thích não bộ đồng thời ngăn chặn các yếu tố gây xao nhãng là rất quan trọng. Điều này đặc biệt hữu ích cho những người bị quá tải giác quan, tăng động giảm chú ý (ADHD) hoặc thiếu dopamine.
Sử dụng tai nghe ngủ phù hợp là một phương pháp hiệu quả. Những chiếc tai nghe này được thiết kế để chặn âm thanh bên ngoài và mang lại sự thoải mái khi đeo trong nhiều giờ, không chỉ giúp cải thiện giấc ngủ mà còn hỗ trợ năng suất làm việc ban ngày.
Dù lựa chọn tiếng ồn trắng hay tiếng ồn nâu, việc sử dụng máy tạo âm thanh có thể thay đổi đáng kể không gian làm việc. Sự lựa chọn loại tiếng ồn màu phù hợp nhất phụ thuộc vào sở thích cá nhân.
Các chuyên gia sức khỏe ngày càng khuyến nghị tiếng ồn nâu như một giải pháp tối ưu cho sự tập trung, công việc và năng suất tổng thể.
