PGS.TS.BS Phan Minh Hoàng, Giám đốc Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp TP HCM, tại hội thảo sức khỏe cộng đồng ngày 4/6, cho rằng điều quan trọng của y học hiện đại không chỉ là giúp người dân sống lâu hơn mà còn kéo dài số năm sống khỏe mạnh, độc lập và có chất lượng.
“Tuổi tác mỗi năm đều tăng lên, nhưng độ tuổi sinh học có thể chậm hơn nếu quản lý sức khỏe tốt”, ông nói. Ví dụ, một người 40 tuổi vẫn có thể duy trì thể trạng, chức năng cơ thể tương đương nhiều năm trước nếu kiểm soát tốt dinh dưỡng, vận động và bệnh lý nền. Theo cách hình tượng, có thể “5 năm mới già đi một tuổi”.
Thực tế, nhiều người cùng tuổi nhưng tốc độ lão hóa rất khác nhau. Có người ở tuổi 60-70 vẫn đi lại linh hoạt, tự chăm sóc bản thân, sinh hoạt bình thường, trong khi người khác đã phụ thuộc hoàn toàn vào người thân. Sự khác biệt nằm ở cách quản lý sức khỏe nhiều năm, gồm dinh dưỡng, tập luyện, kiểm soát bệnh nền và duy trì tinh thần tích cực.
Tuổi sinh học phản ánh mức độ lão hóa thực sự của cơ thể, độc lập với năm sinh trên giấy tờ. Nó được xác định thông qua các xét nghiệm mẫu nước bọt, máu hoặc nước tiểu để đánh giá các chỉ dấu sinh học như viêm mãn tính, độ đàn hồi tế bào và chức năng trao đổi chất. Một nghiên cứu năm 2023 đăng trên tạp chí Nature Aging cho thấy lối sống, đặc biệt là chế độ dinh dưỡng, có thể làm chậm hoặc đảo ngược tuổi sinh học đáng kể hơn yếu tố di truyền trong nhiều trường hợp.
Theo bác sĩ Hoàng, trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, điều đáng lo không chỉ là tuổi thọ tăng mà là số năm sống cùng bệnh tật và suy giảm chức năng. Nhiều người cao tuổi hiện đối mặt đồng thời tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch, thoái hóa khớp, loãng xương, nguy cơ đột quỵ, sa sút trí tuệ hoặc Parkinson.
Do đó, y tế cần chuyển từ tư duy “chữa bệnh” sang “chăm sóc sức khỏe”, lấy phòng bệnh, phát hiện sớm và duy trì chức năng làm trung tâm. Theo ông Hoàng, phục hồi chức năng là một trong những trụ cột quan trọng trong chăm sóc người lớn tuổi nhằm giảm nguy cơ té ngã, hạn chế biến chứng và kéo dài khả năng sống độc lập.
BS.CK2 Trần Ngọc Triệu, Phó giám đốc Sở Y tế TP HCM, cho rằng ngành y tế đang đứng trước thách thức lớn khi tốc độ già hóa dân số tăng nhanh. Người cao tuổi không chỉ cần điều trị bệnh mà cần được chăm sóc toàn diện cả thể chất lẫn tinh thần, trong đó phục hồi chức năng đóng vai trò quan trọng giúp họ sống khỏe, vui vẻ và hòa nhập cộng đồng.
Theo ThS.BS Đoàn Duy Tân, phụ trách Khoa Dinh dưỡng – Tiết chế, Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp TP HCM, dinh dưỡng và vận động là hai “chìa khóa” quan trọng để làm chậm lão hóa. Người lớn tuổi cần chế độ ăn cá thể hóa theo từng bệnh lý, đảm bảo đủ đạm, vitamin, chất xơ, tránh bỏ bữa hoặc kiêng khem quá mức, đồng thời duy trì vận động phù hợp để bảo tồn khối cơ, tăng sức bền và giữ thăng bằng.
Một yếu tố thường bị bỏ quên là sức khỏe tinh thần. Theo PGS Hoàng, nhiều người cao tuổi suy giảm nhanh không hoàn toàn do bệnh lý mà còn vì cô đơn, thiếu giao tiếp, ít vận động hoặc mất động lực sống. Các hoạt động cộng đồng, trị liệu tâm lý, sinh hoạt nhóm đồng trang lứa có thể cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống.
Từ thực tế này, Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp triển khai mô hình chăm sóc người cao tuổi ban ngày kết hợp phục hồi chức năng. Người cao tuổi đến bệnh viện ban ngày để tập vật lý trị liệu, tư vấn dinh dưỡng, tham gia hoạt động trị liệu và theo dõi sức khỏe, sau đó trở về nhà cùng gia đình vào cuối ngày.
“Mục tiêu không phải giúp người dân ‘không già’, mà là già đi khỏe mạnh hơn, giữ được sự độc lập và chất lượng cuộc sống lâu nhất có thể”, bác sĩ Hoàng nói.
"Không tồn tại ranh giới an toàn giữa khu vực hút thuốc và không hút thuốc trong không gian kín. Người không hút thuốc vẫn có nguy cơ hít phải khói thuốc thụ động dù đứng ngoài phòng hút thuốc", Bà Đinh Thị Thu Thủy, Phó vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, nói tại hội thảo chuyên đề sau lễ phát động Ngày Thế giới không thuốc lá và Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá năm 2026, hôm 29/5.
Báo cáo giám sát năm 2025 của Trường Đại học Y tế công cộng tại các cơ sở ăn uống, giải trí, nồng độ bụi mịn PM2.5 tại nơi cho phép hút thuốc lên tới 64,64 µg/m³, cao gần gấp 4 lần so với các địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà (16,98 µg/m³).
Khảo sát năm 2026 tại sân bay, tàu hỏa và du thuyền cho thấy các khu vực dành riêng cho người hút thuốc (DSA) gần như không phát huy hiệu quả ngăn khói thuốc. Do dùng chung hệ thống thông gió và tác động từ việc đóng mở cửa, khói thuốc vẫn liên tục phát tán sang khu vực bên cạnh.
Nồng độ PM2.5 tại phòng hút thuốc trong sân bay lên tới 262,59 µg/m³, cao hơn 10 lần mức an toàn khuyến nghị của WHO, theo bà Thủy. Trên tàu hỏa, con số này là 121,76 µg/m³ và trên du thuyền là 63,79 µg/m³.
Từ thực trạng trên, các chuyên gia y tế và đại diện WHO khuyến nghị Việt Nam sớm sửa đổi quy định hiện hành, tiến tới loại bỏ hoàn toàn phòng hút thuốc trong nhà tại nhà hàng, khách sạn, sân bay và phương tiện công cộng nhằm bảo vệ quyền được hít thở không khí sạch của người dân.
Tại lễ phát động, chùa Bổ Đà (Bắc Ninh) - ngôi chùa cổ nổi tiếng miền Bắc, lưu giữ vườn tháp và kho mộc bản Phật giáo cổ lớn nhất Việt Nam, đón hàng chục nghìn lượt du khách và phật tử hành hương - được lựa chọn là nơi thí điểm mô hình du lịch không khói thuốc.
Theo kế hoạch kéo dài đến cuối năm 2026, toàn bộ khu vực di tích sẽ được lắp đặt biển báo cấm hút thuốc, pano tuyên truyền. Cán bộ quản lý và người dân địa phương được tập huấn về môi trường không khói thuốc. Các tình nguyện viên cũng sẽ nhắc nhở du khách nếu phát hiện hút thuốc trong khuôn viên chùa.
Ông Nguyễn Văn Bình, Phó giám đốc Sở Y tế Bắc Ninh, cho biết tỉnh đang mở rộng các mô hình "không khói thuốc" tại di tích, điểm du lịch và nơi công cộng nhằm xây dựng hình ảnh điểm đến văn minh, an toàn cho du khách. Giai đoạn 2026-2030, Bắc Ninh đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36%, đồng thời đưa tỷ lệ tiếp xúc khói thuốc thụ động trên phương tiện công cộng và trong trường học về 0%.
Còn bà Đoàn Thị Thu Huyền, Giám đốc Quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam, nói thực tiễn cho thấy môi trường không khói thuốc không làm giảm sức hút của các điểm đến di sản mà còn nâng cao trải nghiệm của nhân dân và du khách. Việc xây dựng chùa Bổ Đà thành điểm du lịch không khói thuốc được kỳ vọng sẽ góp phần lan tỏa thông điệp sống lành mạnh, hạn chế tác hại của hút thuốc lá thụ động tại cộng đồng.
WHO năm nay phát động chiến dịch toàn cầu với thông điệp "Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo", kêu gọi các quốc gia tăng cường kiểm soát thuốc lá truyền thống và thuốc lá điện tử để bảo vệ giới trẻ khỏi nghiện nicotine.
Nhiều người bị tăng huyết áp thường cố gắng ăn nhạt hơn bằng cách bớt cho muối vào món ăn. Tuy nhiên theo các chuyên gia tim mạch, đây chưa phải yếu tố quan trọng nhất. Phần lớn lượng natri mà cơ thể hấp thụ mỗi ngày thực tế lại đến từ thực phẩm chế biến sẵn và đồ ăn ngoài hàng.
Theo bác sĩ tim mạch Sonal Chandra (Bệnh viện Đại học Chicago, Mỹ), việc chỉ tập trung vào lọ muối trên bàn ăn có thể tạo ra "cảm giác an toàn giả". Nhiều người nghĩ mình đang ăn nhạt nhưng vẫn vô tình nạp quá nhiều natri từ xúc xích, thịt nguội, mì ăn liền, đồ hộp, nước xốt, bánh mì hay các món ăn nhà hàng.
Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ cho biết hơn 70% lượng natri trong khẩu phần ăn hiện đại đến từ thực phẩm chế biến sẵn chứ không phải lượng muối nêm trực tiếp khi nấu ăn.
Điều đáng nói là nhiều món ăn không hề có vị quá mặn nhưng vẫn chứa lượng natri rất cao. Chỉ một phần thức ăn nhanh hoặc một món đóng gói sẵn cũng có thể chứa hơn 1.000mg natri, tương đương phần lớn mức khuyến nghị mỗi ngày đối với người bị tăng huyết áp.
Theo chuyên gia dinh dưỡng Anna Kallianteri (Hiệp hội Dinh dưỡng Anh), nếu thói quen ăn uống không thay đổi, thuốc điều trị huyết áp khó có thể giải quyết triệt để vấn đề. "Thuốc có thể hỗ trợ, nhưng không loại bỏ được nguyên nhân gốc rễ nếu chế độ ăn vẫn quá nhiều natri", bà cho biết.
Các bác sĩ cảnh báo lượng natri cao khiến cơ thể giữ nước nhiều hơn, làm tăng thể tích máu và tạo thêm áp lực lên thành mạch máu. Điều này khiến huyết áp khó giảm dù người bệnh vẫn uống thuốc đều đặn.
Bác sĩ Sonal Chandra cho biết chế độ ăn nhiều natri còn có thể làm giảm hiệu quả của một số nhóm thuốc điều trị huyết áp phổ biến như thuốc ức chế men chuyển ACE, thuốc chẹn thụ thể ARB hay thuốc lợi tiểu.
Trong khi đó, bác sĩ tim mạch Padma Shenoy giải thích rằng natri dư thừa sẽ kích thích cơ thể giải phóng các hormone làm tăng huyết áp và tăng lượng dịch trong mạch máu. Về lâu dài, tình trạng này khiến thành mạch kém đàn hồi hơn và làm tăng nguy cơ đột quỵ, bệnh tim và tổn thương thận.
Các chuyên gia cho rằng không cần loại bỏ hoàn toàn muối, nhưng nên kiểm soát tổng lượng natri hấp thụ mỗi ngày.
Một số thay đổi đơn giản có thể giúp ích gồm:
- Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn như đồ hộp, thịt nguội, snack, thức ăn nhanh và bữa ăn đông lạnh.
- Ưu tiên nấu ăn tại nhà để kiểm soát gia vị.
- Đọc kỹ nhãn dinh dưỡng, chọn sản phẩm có hàm lượng natri thấp.
- Rửa rau củ hoặc đậu đóng hộp trước khi sử dụng để giảm bớt natri dư thừa.
- Dùng tỏi, tiêu, chanh, giấm hoặc rau thơm để tăng hương vị thay cho muối.
- Ăn nhiều thực phẩm giàu kali như chuối, cam, rau xanh và các loại đậu vì kali có thể hỗ trợ cân bằng tác động của natri đối với huyết áp.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng kiểm soát huyết áp hiệu quả không chỉ nằm ở việc "ăn bớt muối", mà quan trọng hơn là thay đổi toàn bộ thói quen ăn uống theo hướng ít chế biến, cân bằng và lành mạnh hơn.
"Họ bỏ lỡ thời điểm vàng điều trị, lạm dụng thực phẩm chức năng, detox cực đoan hoặc các liệu pháp phản khoa học từ tự chẩn đoán bằng cách xem mạng xã hội, diễn đàn, video ngắn", TS.BS Trương Hồng Sơn, Phó Tổng thư ký Tổng hội Y học Việt Nam, nói tại lễ ra mắt văn phòng Trung tâm Truyền thông và Chăm sóc sức khỏe cộng đồng hôm 22/5.
Ngày nay, sự phát triển của Internet và trí tuệ nhân tạo (AI) giúp người dân tiếp cận kiến thức sức khỏe dễ dàng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, chính môi trường này tồn tại điểm yếu lớn khi các nền tảng tìm kiếm và AI hiện chưa thể tự phân biệt được thông tin đúng - sai.
"Google hay AI chủ yếu dựa vào tần suất xuất hiện của thông tin để đưa ra kết quả, đồng nghĩa những nội dung được quảng cáo mạnh, lan truyền nhiều sẽ dễ xuất hiện hơn dù chưa chắc là thông tin chính thống hay có cơ sở khoa học", TS Sơn phân tích.
Thực tế, các nội dung quảng cáo sản phẩm, thực phẩm chức năng hay mẹo chữa bệnh dân gian xuất hiện dày đặc trên không gian mạng. Nhiều người đang có xu hướng tin vào những lời quảng bá như "uống chanh chữa tiểu đường", "thanh lọc cơ thể", "thực phẩm siêu dinh dưỡng giúp tiêu u" hoặc các sản phẩm được quảng cáo như thuốc điều trị mà không có căn cứ khoa học rõ ràng.
Ví dụ trào lưu sử dụng chanh liều cao. Chánh giàu vitamin C - vi chất quan trọng với cơ thể. Tuy nhiên, sử dụng quá nhiều nước cốt chanh, đặc biệt khi bụng đói, có thể gây kích ứng dạ dày, ảnh hưởng tiêu hóa và làm thay đổi khả năng hấp thu thức ăn.
"Điều nguy hiểm là nhiều người tin rằng phương pháp này chữa bệnh hoặc tăng cường sức khỏe thần kỳ trong khi không có bằng chứng khoa học chứng minh", TS Sơn nói.
ThS Nguyễn Chính Nghĩa, Giám đốc Trung tâm Truyền thông và Chăm sóc sức khỏe cộng đồng, cũng cho hay ngoài tin vào "bác sĩ Google", nhiều người còn có tâm lý "đợi bệnh rồi chữa", chỉ đi khám khi bệnh đã nặng. Không ít trường hợp âm thầm chịu đựng các dấu hiệu bất thường như mất ngủ kéo dài, tăng huyết áp, đau tức ngực, mệt mỏi, đường huyết cao... đến khi biến chứng mới nhập viện.
Vì vậy, ttheo định hướng đến năm 2030, Trung tâm sẽ lấy truyền thông và giáo dục sức khỏe cộng đồng làm trụ cột cốt lõi, hướng tới xây dựng văn hóa chăm sóc sức khỏe chủ động trong người dân.
Tại sự kiện, PGS Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, nói rằng khoảng nửa thế kỷ trước phần lớn ca tử vong do bệnh truyền nhiễm. Còn hiện nay mô hình này đã thay đổi, các bệnh không lây nhiễm trở thành gánh nặng lớn nhất đối với hệ thống y tế và từng gia đình.
"Tỷ lệ tử vong do các bệnh mạn tính không lây tại Việt Nam hiện chiếm khoảng 80%, cho thấy mô hình bệnh tật đang thay đổi mạnh, từ bệnh truyền nhiễm sang các bệnh liên quan lối sống như tim mạch, đái tháo đường, ung thư, tăng huyết áp", bà Xuyên nói.
Ytế hiện đại cần chuyển trọng tâm sang phòng ngừa, phát hiện sớm và quản lý nguy cơ bệnh tật ngay từ cộng đồng, theo các chuyên gia. Chăm sóc sức khỏe chủ động không đơn thuần là khám bệnh định kỳ, mà cần thay đổi toàn diện lối sống mỗi ngày. Các yếu tố nguy cơ lớn nhất của bệnh mạn tính gồm hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, ít vận động, ăn uống mất cân bằng, căng thẳng kéo dài và thiếu ngủ.
