Thiên thạch phát nổ ở đông bắc nước Mỹ có sức công phá bằng 230 tấn TNT

Một loài cá mập mới thuộc chi Hemiscyllium vừa được ghi nhận tại vùng biển phía Đông Papua New Guinea, bổ sung thêm thành viên mới cho nhóm cá mập nổi tiếng với khả năng “đi bộ” dưới đáy biển.

Loài mới được đặt danh pháp khoa học là Hemiscyllium dudgeonae. Chúng thuộc nhóm cá mập thảm sống ở rạn san hô, kích thước nhỏ, hoạt động chủ yếu về đêm và di chuyển sát tầng đáy.

Điểm đặc biệt của nhóm cá mập này là khả năng dùng các vây ngực và vây bụng như những “chi” để bò chậm trên nền đáy biển, rạn san hô hoặc vùng nước nông. Chính tập tính này khiến chúng thường được gọi là cá mập đi bộ.

Loài cá mập "đi bộ"

Khác với hình dung phổ biến về cá mập là những loài săn mồi lớn, bơi nhanh giữa đại dương, cá mập đi bộ có kích thước khá khiêm tốn. Phần lớn cá thể trưởng thành dài khoảng 70-80cm, một số cá thể lớn hơn có thể vượt 1m.

Chúng thường sinh sống ở các vùng nước ven bờ nông, rạn san hô, thảm cỏ biển và rừng ngập mặn. Nhiều loài được ghi nhận ở độ sâu dưới 10m, dù một số có thể xuất hiện ở vùng nước sâu hơn.

Cách di chuyển của cá mập đi bộ không giống nhiều loài cá mập khác. Thay vì liên tục bơi trong cột nước, chúng bám sát nền đáy, dùng 4 vây để đẩy cơ thể tiến về phía trước. Hình ảnh này tạo cảm giác như chúng đang “đi” trên đáy biển.

Khả năng đó đặc biệt hữu ích ở môi trường rạn san hô nông, nơi địa hình phức tạp, có nhiều khe đá, vùng triều và khoảng nước cạn. Với thân hình nhỏ và cách di chuyển linh hoạt, cá mập đi bộ có thể len lỏi tìm thức ăn ở những khu vực mà nhiều loài cá lớn khó tiếp cận.

Loài mới có hoa văn như “tàn nhang”

Theo nhóm nghiên cứu, Hemiscyllium dudgeonae được phát hiện trong các cuộc khảo sát tại tỉnh Milne Bay, Papua New Guinea, giai đoạn 2023-2025.

Loài mới có ngoại hình nổi bật với các đốm màu nâu giống tàn nhang, xen kẽ những đốm và vạch trắng trải dọc cơ thể. Phía sau đầu còn có một đốm lớn giống hình con mắt, đặc điểm thường thấy ở nhiều loài cá mập thảm.

Các hoa văn trên cơ thể có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận dạng cá mập đi bộ. Do nhiều loài trong chi Hemiscyllium có hình dáng khá giống nhau, các nhà khoa học phải kết hợp đặc điểm màu sắc, dữ liệu di truyền và phạm vi phân bố địa lý để xác định chúng có phải loài riêng biệt hay không.

Bằng chứng di truyền cho thấy Hemiscyllium dudgeonae có quan hệ họ hàng gần với loài Hemiscyllium michaeli đã được biết đến trước đó.

Tên loài dudgeonae được đặt nhằm vinh danh tiến sĩ Christine Dudgeon, nhà nghiên cứu về cá sụn thuộc Đại học Sunshine Coast, Úc. Bà là người có nhiều năm nghiên cứu nhóm cá mập đi bộ và cũng tham gia nhóm tác giả mô tả loài mới.

Cá mập đi bộ dễ bị tổn thương

Với cá mập đi bộ, các nhà khoa học đồng thời bày tỏ lo ngại về nguy cơ bảo tồn.

Nguyên nhân nằm ở chính lối sống đặc biệt của chúng. Cá mập đi bộ không di chuyển xa như nhiều loài cá mập đại dương. Chúng sống gắn bó với đáy biển, phạm vi hoạt động thường rất nhỏ, có thể chỉ từ vài trăm mét vuông đến vài km vuông.

Bên cạnh đó, chúng sinh sản bằng cách đẻ các bọc trứng nhỏ hình bầu dục. Những bọc trứng này nhanh chóng chìm xuống đáy, khiến khả năng phát tán tự nhiên của quần thể càng hạn chế.

Nói cách khác, một quần thể cá mập đi bộ có thể bị “neo” vào một khu vực rất hẹp. Nếu rạn san hô bị suy thoái, môi trường ven bờ bị tác động hoặc hoạt động đánh bắt gia tăng, chúng khó có thể nhanh chóng di chuyển đến nơi khác để sinh tồn.

Với Hemiscyllium dudgeonae, phạm vi phân bố hiện được cho là rất hạn chế ở vùng biển phía Đông Papua New Guinea. Các nhà nghiên cứu nhận định loài này có thể dễ bị tổn thương và cần thêm dữ liệu để đánh giá tình trạng bảo tồn theo tiêu chí của Sách Đỏ IUCN.

Tin Gốc: Dân Trí

Cách đây khoảng một thập kỷ, công nghệ lượng tử (tạm hiểu: ứng dụng các nguyên lý của cơ học lượng tử vào thực tiễn) vẫn là một chủ đề mang tính chuyên ngành hẹp, chủ yếu được thảo luận trong giới học thuật, các nhà nghiên cứu, những người yêu khoa học và nhóm nhỏ các nhà đầu tư công nghệ sâu.

Tuy nhiên, vài năm gần đây, điện toán lượng tử đã trở thành tâm điểm của cuộc đua công nghệ toàn cầu. Từ các cường quốc đến những tập đoàn công nghệ lớn đều đẩy mạnh đầu tư, còn công chúng cũng bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến lĩnh vực từng được xem là rất xa vời này. Vậy tất cả bắt đầu từ đâu?

Điện toán lượng tử là một trong những phương pháp xử lý thông tin tiến bộ trong tương lai. Phương pháp này sử dụng các nguyên lý của cơ học lượng tử để thực hiện các phép tính phức tạp chỉ trong thời gian ngắn.

Trong khoa học hiếm khi tồn tại một khoảnh khắc "Eureka" của riêng một cá nhân.

Thay vào đó, trước khi một ngành khoa học mới ra đời thường có một giai đoạn nhiều ý tưởng khác nhau cùng xuất hiện, được bổ sung và phát triển lẫn nhau. Điện toán lượng tử cũng hình thành theo cách đó.

Ý tưởng về máy tính lượng tử

Mặc dù công nghệ lượng tử chỉ thực sự thu hút sự chú ý của công chúng trong vài năm gần đây, nhưng trên thực tế, chúng ta đã và đang hưởng lợi từ các công nghệ được phát triển dựa trên các nguyên lý của cơ học lượng tử trong suốt nhiều thập kỷ qua.

Nhiều công nghệ quen thuộc như GPS, mạng cáp quang truyền tải Internet hay vi mạch bán dẫn đều được phát triển dựa trên các nguyên lý được đề cập ở trên.

Theo tạp chí Nature, khoảng những năm 1960, Rolf Landauer (nhà vật lý người Mỹ gốc Đức) đã chỉ ra mối liên hệ giữa nhiệt động lực học và thông tin. Đến năm 1980, nhà toán học nổi tiếng người Nga Yuri Manin đề cập tới ý tưởng về một "máy tự động lượng tử" (quantum automaton) có thể khai thác hiện tượng chồng chập và rối lượng tử.

Cùng giai đoạn này, nhà vật lý người Mỹ Paul Benioff cũng xây dựng mô hình máy Turing dưới góc nhìn của cơ học lượng tử.

Những nghiên cứu này cho thấy các nhà khoa học đã bắt đầu suy nghĩ về khả năng kết hợp cơ học lượng tử với tính toán, dù chưa ai hình dung rõ một "máy tính lượng tử" sẽ trông như thế nào.

Câu hỏi làm thay đổi cả một lĩnh vực

Theo IBM Research, một trong những dấu mốc đặt nền móng cho điện toán lượng tử hiện đại là Hội nghị Physics of Computation, diễn ra vào tháng 5/1981 do Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và IBM đồng tổ chức, quy tụ khoảng 50 nhà vật lý, nhà toán học và nhà khoa học máy tính.

Thời điểm đó, vật lý và khoa học máy tính vẫn được xem là hai ngành gần như tách biệt, còn ý tưởng kết hợp chúng mới chỉ dừng ở mức suy đoán.

Trong số những người tham dự, Richard Feynman (nhà vật lý lý thuyết người Mỹ) là người để lại dấu ấn sâu sắc nhất.

Thay vì đặt câu hỏi làm thế nào để chế tạo một chiếc máy tính nhanh hơn, Feynman lại suy nghĩ theo hướng hoàn toàn khác: nếu muốn mô phỏng chính xác tự nhiên, chúng ta cần một loại máy tính như thế nào?

Ông lập luận rằng thế giới ở cấp độ nguyên tử vận hành theo các quy luật của cơ học lượng tử, trong khi mọi máy tính lúc bấy giờ đều hoạt động dựa trên vật lý cổ điển.

Điều đó khiến việc mô phỏng chính xác các hệ lượng tử bằng máy tính truyền thống trở nên cực kỳ khó khăn, bởi tài nguyên tính toán sẽ tăng theo cấp số nhân khi hệ vật lý trở nên phức tạp hơn.

Trong bài phát biểu nổi tiếng "Simulating Physics with Computers" (tạm dịch: mô phỏng vật lý bằng máy tính), Feynman đã nói một câu sau này trở thành biểu tượng của ngành điện toán lượng tử:

"Tự nhiên không vận hành theo vật lý cổ điển, chết tiệt. Nếu muốn mô phỏng tự nhiên, tốt hơn hết anh phải làm điều đó bằng cơ học lượng tử."

Chính tại hội nghị này, Feynman đã đưa ra nhận định rằng muốn mô phỏng thế giới lượng tử một cách hiệu quả thì máy tính cũng phải hoạt động theo các quy luật lượng tử. Ý tưởng đó sau này trở thành nền tảng của điện toán lượng tử hiện đại.

Từ mảnh ghép rời rạc đến ý tưởng thống nhất

Điều thú vị là Richard Feynman không hề trình bày bản thiết kế của một chiếc máy tính lượng tử như chúng ta hình dung ngày nay.

Theo Nature Reviews Physics, điều ông giới thiệu khi đó là khái niệm "máy mô phỏng lượng tử phổ quát" (universal quantum simulator).

Ý tưởng rất đơn giản nhưng mang tính cách mạng: thay vì cố gắng mô phỏng các hiện tượng lượng tử bằng máy tính cổ điển, hãy sử dụng chính một hệ lượng tử để mô phỏng một hệ lượng tử khác.

Nói cách khác, nhà vật lý lý thuyết người Mỹ không hỏi "làm sao để máy tính nhanh hơn", mà hỏi "làm sao để máy tính hoạt động giống tự nhiên hơn".

Bài báo của Feynman sau đó đã trở thành "một cột mốc của điện toán lượng tử và mô phỏng lượng tử", đồng thời thường được ghi nhận là sự khai sinh của hai lĩnh vực này.

Từ Manin, Benioff đến Landauer, mỗi người đều đóng góp một mảnh ghép rồi đến Feynman là người kết nối những mảnh ghép ấy thành một câu hỏi lớn, đủ sức mở ra hướng nghiên cứu hoàn toàn mới.

Cuộc đua công nghệ lượng tử toàn cầu

Sau hội nghị năm 1981, điện toán lượng tử vẫn còn là một lĩnh vực rất nhỏ.

Phải đến 13 năm sau, khi nhà toán học người Mỹ Peter Shor công bố thuật toán phân tích số nguyên nổi tiếng, cộng đồng khoa học mới nhận ra rằng máy tính lượng tử không chỉ có thể mô phỏng các hệ vật lý, mà còn có khả năng giải một số bài toán nhanh hơn rất nhiều so với máy tính cổ điển.

45 năm sau bài phát biểu của Feynman, điện toán lượng tử đã trở thành một trong những lĩnh vực cạnh tranh quyết liệt nhất giữa các quốc gia và tập đoàn công nghệ.

Theo các báo cáo quốc tế gần đây, cuộc đua điện toán lượng tử đang tập trung chủ yếu vào ba trung tâm là Mỹ, Trung Quốc và châu Âu.

Báo cáo của Quốc hội Mỹ cho thấy Trung Quốc dẫn đầu về đầu tư nhà nước với khoảng hơn 15 tỷ USD, trong khi Mỹ chiếm ưu thế về hệ sinh thái doanh nghiệp với số lượng startup lớn nhất thế giới trong lĩnh vực này. Châu Âu nổi bật ở nghiên cứu nhưng vẫn hạn chế về thương mại hóa và vốn tư nhân.

Theo tạp chí Barron's, đây không chỉ là cạnh tranh công nghệ mà còn mang tính chiến lược, đặc biệt trong các lĩnh vực như an ninh mạng, truyền thông lượng tử và điện toán hiệu năng cao.

Các chuyên gia đều cho rằng cuộc đua vẫn ở giai đoạn đầu và chưa có quốc gia nào chiếm ưu thế tuyệt đối.

Nhìn lại lịch sử, có lẽ ít ai ngờ rằng cuộc đua công nghệ trị giá hàng tỷ USD của thế kỷ XXI lại bắt đầu từ một hội nghị chỉ khoảng 50 người tham dự và một câu hỏi tưởng như rất đơn giản của Richard Feynman.

Tin Gốc: Dân Trí

Điện Biên thử nghiệm 6.000 chuyến bay UAV

UBND tỉnh Điện Biên vừa ban hành Quyết định số 1291/QĐ-UBND về việc cấp phép thử nghiệm có kiểm soát sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ số phát triển kinh tế tầm thấp bằng phương tiện bay không người lái (UAV) trên địa bàn tỉnh.

Đây là một trong những bước đi đầu tiên nhằm đưa UAV vào các hoạt động dân sinh, sản xuất và quản lý tại địa phương miền núi. Thông qua cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, Điện Biên kỳ vọng có thêm dữ liệu thực tiễn để đánh giá hiệu quả, rủi ro và khả năng nhân rộng mô hình kinh tế không gian tầm thấp tại Việt Nam.

Theo quyết định, chương trình thử nghiệm được triển khai từ khi văn bản có hiệu lực đến hết ngày 31/5/2027. Sở Khoa học và Công nghệ Điện Biên là đơn vị chủ trì, phối hợp với các sở, ngành và đơn vị liên quan tổ chức hướng dẫn, kiểm tra quá trình thực hiện.

Tổng công ty Bưu điện Việt Nam (Vietnam Post) giữ vai trò chủ trì tổ chức triển khai và vận hành thử nghiệm. Tập đoàn FPT cùng các đơn vị sản xuất UAV tham gia phụ trách kỹ thuật, cung cấp thiết bị, giải pháp công nghệ và hệ thống phần mềm điều khiển bay.

Ngoài ra, chương trình còn có sự tham gia của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ vận hành, sửa chữa, bảo dưỡng UAV; các tổ chức, hợp tác xã, doanh nghiệp và người dân trên địa bàn tỉnh. Đây là nhóm trực tiếp ứng dụng, thụ hưởng và phối hợp đánh giá hiệu quả của mô hình.

Trong giai đoạn thử nghiệm, Điện Biên đặt mục tiêu triển khai khoảng 6.000 chuyến bay UAV, phấn đấu tỷ lệ chuyến bay an toàn đạt trên 99%. Tỉnh cũng sẽ từng bước hình thành cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý hoạt động bay, giám sát chuyến bay, xây dựng bản đồ số và mô hình địa hình số trong phạm vi thử nghiệm.

4 lĩnh vực tập trung thử nghiệm

Các hoạt động thử nghiệm tập trung vào 4 lĩnh vực chính gồm nông nghiệp, logistics, y tế và đo đạc bản đồ số.

Ở lĩnh vực nông nghiệp, UAV sẽ được thử nghiệm để hỗ trợ gieo hạt, phun thuốc bảo vệ thực vật, bón phân, giám sát sinh trưởng cây trồng và phát hiện sâu bệnh. Một số địa điểm được lựa chọn gồm vùng trồng chè tại xã Sính Phình, vùng cà phê ở Mường Ảng, vùng mắc ca tại Tuần Giáo và khu vực canh tác lúa ở Thanh Nưa.

Đây đều là những vùng sản xuất có đặc thù địa hình miền núi, việc đi lại và tổ chức sản xuất còn gặp nhiều khó khăn. Việc đưa UAV vào thử nghiệm được kỳ vọng giúp giảm sức lao động trực tiếp, tăng khả năng giám sát đồng ruộng và hỗ trợ xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh trong quá trình canh tác.

Trong lĩnh vực logistics, UAV sẽ được dùng để thử nghiệm vận chuyển nông sản, vật tư nông nghiệp, hàng hóa thiết yếu và một số loại hàng hóa phục vụ đời sống người dân. Với địa hình chia cắt, nhiều khu vực xa trung tâm, mô hình này có thể cung cấp thêm dữ liệu về khả năng vận chuyển bằng đường bay tầm thấp tại vùng núi.

Đáng chú ý, trong lĩnh vực y tế, tỉnh Điện Biên dự kiến thiết lập mạng lưới vận chuyển khẩn cấp bằng UAV kết nối Trung tâm Y tế Mường Ảng với các trạm y tế xã Nà Tấu và các điểm trạm y tế Mường Đăng, Ngối Cáy, Ảng Tở.

Các chuyến bay thử nghiệm sẽ phục vụ vận chuyển thuốc, vật tư y tế và mẫu bệnh phẩm. Nếu vận hành hiệu quả, mô hình này có thể góp phần rút ngắn thời gian tiếp cận dịch vụ y tế cho người dân tại các khu vực xa cơ sở y tế trung tâm.

Ở lĩnh vực đo đạc bản đồ số, UAV được sử dụng để khảo sát địa hình, xây dựng bản đồ số và mô hình địa hình số. Đây là nhóm dữ liệu quan trọng cho công tác quản lý, quy hoạch, giám sát sản xuất và phòng chống thiên tai tại địa phương.

UBND tỉnh Điện Biên yêu cầu mọi hoạt động bay trong phạm vi thử nghiệm phải được đăng ký, thẩm định và chấp thuận theo quy định hiện hành. Các chuyến bay phải bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý vùng trời, an toàn bay, quản lý tần số vô tuyến điện, an toàn thông tin và trật tự an toàn xã hội.

Trong giai đoạn đầu, việc cấp phép bay được đề xuất thực hiện theo từng tháng. Cách làm này nhằm theo dõi sát quá trình vận hành, kịp thời đánh giá, rút kinh nghiệm trước khi xem xét mở rộng ở các giai đoạn tiếp theo.

Việc Điện Biên thí điểm phát triển kinh tế tầm thấp bằng UAV được xem là mô hình đáng chú ý trong bối cảnh nhiều địa phương bắt đầu quan tâm đến không gian bay tầm thấp cho các hoạt động dân sinh.

Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực mới, đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng, nhất là ở các khâu an toàn bay, quản lý dữ liệu, bảo mật thông tin và phối hợp giữa các đơn vị vận hành.

Kết quả thử nghiệm tại Điện Biên sẽ là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, khả năng tổ chức vận hành, quản lý rủi ro và đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách cho phát triển kinh tế không gian tầm thấp tại Việt Nam.

Tin Gốc: Dân Trí