Làng du lịch cộng đồng Gò Cỏ (P.Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi) nằm sát biển với diện tích khoảng 105 ha, cách QL1 khoảng 1,5 km về hướng đông. Làng nằm trên địa hình núi đồi nên độ cao không đồng đều, chênh nhau từ 20 - 50 m so với mực nước biển. Đá nơi đây nhiều vô kể, được sử dụng làm vật liệu xây dựng từ thuở xa xưa.
Gò Cỏ có con đường lát đá nối làng với biển. Nhiều nhà nghiên cứu khẳng định đây là con đường có từ khi người Chăm cư trú nơi này. Họ đi bộ từ làng ra bãi cát vàng mịn màng rồi chèo thuyền nhỏ dập dềnh trên sóng nước đánh bắt cá ở vùng biển gần bờ.
Trong làng còn có những con đường đá gập ghềnh bước chân qua. Họ cũng xếp đá tạo thành mương dẫn nước tưới mát ruộng vườn ngày khô hạn. Họ đào sâu xuống cát rồi xếp đá tạo thành những giếng nước ngọt lành qua cả ngàn năm. Địa hình núi đồi nhấp nhô, chen chúc đá lớn nhỏ nên việc lập vườn, dựng nhà làm nơi trú ngụ vô cùng gian khó. Họ xếp từng viên đá lên nhau thành kè ngăn nước mưa trôi đất làm nên khu vườn nhỏ lưng chừng núi. Họ dùng đá xây móng cho căn nhà thêm vững chắc.
Trong hành trình nam tiến, người Việt định cư ở vùng đất này. Dần dà, họ hòa huyết cùng người Chăm và chung tay xây dựng xóm làng yên vui. Người làng cần mẫn cày cấy những thửa ruộng bên chân núi, vun trồng trên mảnh đất gò đồi. Trời yên biển lặng, trai tráng chèo thuyền ra biển buông - kéo lưới đánh bắt cá tôm. Hải sản vớt lên từ biển hiện diện ở chợ quê được nhiều người ưa thích. Họ thừa hưởng các công trình bằng đá từ những bậc tiền nhân nhọc nhằn gầy dựng.
Đồi núi nhấp nhô tựa bức tường thành vững chắc che chắn cuồng phong từ biển thổi vào bờ. Qua bao mùa mưa gió, kè đá vẫn vững chãi khiến cho hậu thế phải nghiêng mình thán phục. "Kè đá vườn nhà tôi từ xưa truyền lại, lâu lắm rồi nhưng chẳng sạt lở gì cả. Và những bờ kè đá trong làng này đều như thế...", bà Bùi Thị Sen (61 tuổi) nói.
Bảy năm trước, Hợp tác xã du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ san ủi mặt bằng trước khi dựng nhà tranh vách đất làm nơi đón khách tham quan. Các tảng đá lớn xếp chồng lên nhau tạo thành bờ kè giữ đất khá vững chắc. Những viên đá nhỏ được xếp thành hình chữ nhật rồi đổ đất vào trong tạo thành nền nhà. Những ngôi nhà tranh vách đất được dựng trên nền đất nâu cùng các vật dụng đơn sơ đậm chất thôn quê dân dã. Những người thợ còn khéo léo dùng đá tạo thành hòn non bộ và lối đi lại trong khuôn viên trung tâm đón tiếp du khách vô cùng đẹp mắt.
Người làng cũng dùng tranh, tre, đất, đá sẵn có dựng những căn nhà xinh xinh làm nơi lưu trú cho du khách tham quan. Nghỉ ngơi trong ngôi nhà đơn sơ, dù thiếu tiện nghi nhưng được hòa mình vào không gian làng quê khiến nhiều người thích thú. Nhiều du khách xuýt xoa khen ngợi khi thưởng thức các món ăn đậm đà hương vị chế biến từ những sản vật địa phương. Và quan trọng hơn, chính tính cách thật thà của người dân quê chất phác đã thay lời mời gọi du khách quay lại chốn này.
"Nhiều du khách thích thú khi tìm hiểu về kè đá, đường đá, mương đá. Nhiều nhà nghiên cứu cũng đến đây tìm hiểu các công trình bằng đá liên quan đến 3 nền văn hóa: Sa Huỳnh - Champa và Đại Việt...", chị Trần Thị Thu Thủy, Giám đốc Hợp tác xã du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ, cho biết.
Trẻ thơ làng Gò Cỏ lẫm chẫm những bước đi đầu tiên trên con đường đá có từ thuở xa xưa. Mặt đường gồ ghề khiến bé vấp ngã và khóc òa... Rồi khi lớn hơn, trẻ cắp sách tung tăng trên con đường đá đến trường học hỏi bao điều mới lạ.
Sau giờ đến lớp, vài ba đứa trẻ lượm những viên đá nhỏ kiên trì mài thành viên bi tròn vo, nhẵn bóng. Chúng cùng nhau bắn bi trên khoảnh đất bên đường. Chán chê, bọn trẻ lượm những viên sỏi tròn rồi chụm đầu chơi trò đi ô (ô ăn quan), cười vui thích thú. Đôi lúc, chúng cãi nhau chí chóe rồi dàn hòa và lát sau đã cùng cười ngặt nghẽo.
Trai gái bước trên con đường đá gập ghềnh đến tụ họp tại ghềnh đá nằm giữa làng và biển vào đêm trăng sáng vằng vặc. Họ vui vẻ nói cười, trêu ghẹo hay trao nhau những lời tình tứ, và bao đôi lứa đã nên duyên vợ chồng. Cuộc sống yên ả trôi. Khi đói lòng nhưng chưa đến bữa cơm, người làng lượm vài lát củ lang khô phơi trên phiến đá phẳng cạnh nhà ăn lót dạ.
Cá, tôm, mực đánh bắt từ biển ăn không xuể, bán chẳng hết, họ phơi trên đá trong nắng trưa dành để ăn dần hay làm quà cho người thân. Những sản vật ấy chế biến thành món ăn thơm ngon với hương vị đặc trưng, phảng phất hương nắng gió đất trời.
Khi quê hương chìm trong khói lửa chiến tranh, đá che chở cho dân làng giữa cơn nguy biến. Những khe đá, hầm đá che chắn đạn pháo nã vào làng. Người làng ôm con trẻ chạy trốn vào những hang đá bên biển để tránh các cuộc càn quét. Có hang đá nhiều lần bị đối phương thả hóa chất tạo khói cay vào vì nghi dân làng cùng du kích trú ẩn nên gọi là hang Mù Cay. Những thanh niên bịn rịn chia tay người thân bước trên đường đá rời làng đi cầm súng bảo vệ quê hương.
Đất nước thanh bình, người làng dùng đất, đá, tranh, tre dựng lại mái nhà do bom đạn tàn phá. Họ ra sức làm lụng cho cuộc sống no đủ, cửa nhà yên vui. Những người con làm ăn phương xa luôn hướng về quê nhà, nhớ con đường và kè đá thân thương. "Tui đánh bắt cá trên vùng biển phía bắc, lâu lâu mới về nhà. Đi xa nhớ quê lắm. Nhớ ngày còn nhỏ chơi cùng bạn bè trên đường đá, kè đá và bên giếng Chăm. Vui lắm. Bà con trong làng sống hiền hòa và thân thiện...", anh Trần Văn Công (47 tuổi) tâm sự.
Gò Cỏ, ngôi làng cổ vô vàn đá khiến nhiều người tò mò, thích thú. Con đường đá gập ghềnh được tạo thành từ sự khéo léo của tiền nhân. Kè đá rêu phong sau bao mùa mưa nắng, mang dấu tích cổ xưa, khơi gợi sự tò mò của khách phương xa. Họ sờ nắn từng viên đá, tâm trí như đang mơ màng tìm về thuở xa xưa.
Tin Gốc: Thanh Niên
