Chiều 4/7, hội trường xã Hương Khê, Hà Tĩnh, chật kín chỗ thân nhân liệt sĩ đến xét nghiệm ADN. Cụ Nguyễn Thị Dinh, 90 tuổi, là người cao tuổi nhất. Mẫu sinh phẩm của cụ sẽ được đưa vào ngân hàng gene quốc gia, làm cơ sở đối sánh tìm hài cốt em trai – liệt sĩ Nguyễn Văn Lạc. “Tôi mừng vì còn sống để được lấy mẫu gene cho em, nhưng xót xa vì chưa tìm được em về”, bà Dinh, quê xã Hương Đô, nói.
Ở Thanh Hóa, gia đình cụ Lê Thị Quỳnh, 97 tuổi, đã hoàn thành việc lấy mẫu ADN từ cuối năm 2025. Do vận động khó khăn sau 5 năm tai biến, cụ Quỳnh được các con đưa đến trụ sở công an để thu thập mẫu cùng hai thành viên khác. Ký ức của người già không còn nhiều nhưng mỗi lần nhắc tên con trai cả – liệt sĩ Lê Thanh, cụ Quỳnh lại khóc.
Bà Lê Thị Quế, người con thứ năm của cụ Quỳnh, nói điều gia đình lo nhất là mẹ qua đời mà chưa đưa được hài cốt liệt sĩ Lê Thanh trở về.
“Chiến dịch 500 ngày đêm” và những mẫu ADN đang trở thành niềm hy vọng cuối cùng của hơn 300.000 gia đình liệt sĩ giống như cụ Dinh, cụ Quỳnh chưa tìm thấy người thân, sau hàng chục năm tìm kiếm.
Những người lính đi không về
Nhắc đến em, cụ Dinh nhớ lại những năm tháng cơ cực nhất của gia đình. Năm 1944, lụt cuốn trôi nhà cửa gia đình. Hai năm sau, cha mẹ qua đời vì dịch bệnh, để lại 5 chị em. Cậu em út Nguyễn Văn Lạc lớn lên từ những củ khoai, củ sắn và sự đùm bọc của anh chị.
Năm 1960, Lạc nhập ngũ vào Quân khu 4, sau đó đi B. Đồng đội cũ cho biết ông Lạc thuộc lực lượng trinh sát đặc công, hoạt động bí mật. Lần cuối cùng có người nhà gặp ông là vào buổi chiều tại xã Tân Thủy, Quảng Bình, cuối năm 1961. Đó cũng là lần cuối cùng gia đình có tin ông.
Chiến tranh ngày càng khốc liệt, những đồng đội cùng đợt nhập ngũ năm ấy không một ai sống sót trở về. Ông Lạc chưa từng liên hệ với gia đình trong suốt ngần ấy năm. “Gia đình nuôi hy vọng em đang làm nhiệm vụ bí mật nào đó chưa về”, cụ Dinh nói.
Năm 1982, gia đình nhận giấy báo tử ghi liệt sĩ Nguyễn Văn Lạc hy sinh ngày 24/3/1966 tại Quảng Ngãi. Sự mâu thuẫn giữa lời kể của nhân chứng (hoạt động ở Quảng Trị) và giấy báo tử (hy sinh ở Quảng Ngãi) khiến gia đình bước vào một hành trình tìm kiếm khó khăn.
Là Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Sơn Thủy, huyện A Lưới, Thừa Thiên Huế nên đầu năm 2000, ông Nguyễn Thanh Sơn (cháu của liệt sĩ Lạc) thường xuyên chạy xe máy đến các nghĩa trang quanh khu vực Gio Linh (Quảng Trị) tìm kiếm nhưng phần lớn là bia “Liệt sĩ chưa rõ danh tính”.
Bế tắc ở thực địa, ông Sơn bắt tàu hỏa đi các tỉnh Nam Trung Bộ tìm manh mối. Mọi cuộc tra cứu trên Cổng thông tin điện tử, mọi lá thư nhờ vả Hội Cựu chiến binh khắp nơi xác minh đều trả về con số không.
Ông tiếp tục gõ cửa các cơ quan lưu trữ. Đến Ban Chỉ huy Quân sự huyện Hương Khê, ông nhận thông tin sổ sách cũ đã bị nước lũ cuốn trôi. Lên Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Tĩnh, tên Nguyễn Văn Lạc cũng không tồn tại. Ông lặn lội ra Quân khu 4, Quân khu 5, rồi mang toàn bộ hồ sơ ra tận Bộ Quốc phòng và Cục lưu trữ tàng thư cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc tại Hà Nội. “Cán bộ mở máy tính rà soát từng dòng dữ liệu nhưng tra mãi không ra. Họ giải thích chú đi đặc công bí mật, hồ sơ lưu lại vô cùng ít ỏi hoặc đã thất lạc”, ông Sơn kể.
Ba ngôi mộ vô danh ở Mang Yang
Không mất hoàn toàn dấu vết như gia đình cụ Dinh, cụ Lê Thị Quỳnh dù tìm đúng nghĩa trang cũng chưa thể xác định được phần mộ con trai.
Nhớ về người anh cả từng bảo bọc 6 đứa em, bà Lê Thị Quế kể, dù không thuộc diện bắt buộc anh cả Lê Thanh vẫn tình nguyện viết đơn nhập ngũ sau khi học hết phổ thông.
Năm 1972, sau khi huấn luyện ở Sơn Tây, Hà Nội, chàng trai 20 tuổi Lê Thanh hành quân vào Gia Lai. Trong thư gửi gia đình ngày 2/4/1972, anh viết: “Thưa cha mẹ trong cuộc chiến đấu này với kẻ thù thì tổn thất là chuyện thường. Rủi ro con có việc gì, cha mẹ cũng đừng đau khổ quá mà coi con như con đã vẫn xa nhà làm nhiệm vụ và cha mẹ hãy tự hào khi có người con đã góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc”.
Ngày 7/6/1972, anh hy sinh dưới chân cầu Lệ Cần, huyện Đắk Đoa, tỉnh Gia Lai.
Nhận giấy báo tử nhưng không tin con đã mất, vợ chồng cụ Quỳnh nhờ người cháu đang chiến đấu ở Gia Lai tìm kiếm. Liên lạc được với đơn vị, gia đình xác định Lê Thanh hy sinh cùng hai đồng đội tại một vị trí. Thi hài anh được một người dân địa phương quý mến chôn cất riêng một góc để tiện bề hương khói, hai đồng đội còn lại được chôn cạnh nhau.
Hòa bình lập lại, khi Nhà nước quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ Mang Yang, hài cốt ba người được xếp liền kề và đều ghi “Liệt sĩ vô danh”.
Gia đình khoanh vùng được cụm ba ngôi mộ. Ông Lê Tuấn Đạt, người con thứ bảy, cùng vợ là bà Phạm Thị Hương lên kế hoạch tìm thân nhân của hai liệt sĩ còn lại để xét nghiệm ADN loại trừ.
Thời điểm đó, hai gia đình kia gặp khó khăn kinh tế nên chưa thể thực hiện. Từ đó cứ vài năm gia đình lại vào Gia Lai một lần. Mỗi lần đến Nghĩa trang liệt sĩ Mang Yang, vợ chồng ông Đạt đều chuẩn bị ba mâm lễ như nhau, lần lượt thắp hương trước cả ba ngôi mộ. “Không biết anh tôi nằm ở đâu nên chúng tôi hương khói cho cả ba. Các anh sống là đồng đội, khi nằm xuống vẫn ở cạnh nhau”, bà Hương nói.
Cuộc đua với thời gian
Hy vọng của hai gia đình giờ đây được đặt vào “Chiến dịch 500 ngày đêm” do Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phát động. Đợt cao điểm này đặt mục tiêu quy tập 7.000 hài cốt, lấy mẫu sinh phẩm từ 230.000 phần mộ vô danh và giám định ADN 18.000 mẫu.
Cả nước hiện có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ. Hơn 900.000 hài cốt đã được quy tập nhưng còn khoảng 300.000 trường hợp chưa xác định danh tính. Mẫu ADN của thân nhân sẽ được lưu vào ngân hàng quốc gia để đối sánh và xác minh chéo qua hồ sơ quân nhân.
Hành trình đang đếm ngược từng ngày. Sau nhiều năm, hài cốt liệt sĩ dần phân hủy do điều kiện tự nhiên, trong khi thân nhân có quan hệ huyết thống gần nhất (đặc biệt là thế hệ thứ nhất) phần lớn đã bước sang tuổi 80, 90. Mỗi ngày trôi qua, cơ hội thu thập nguồn gene lại hẹp dần. Việc lập cơ sở dữ liệu ADN sẽ rút ngắn quãng đường hiện thực hóa các cuộc đoàn tụ sau nửa thế kỷ.
Gia đình cụ Quỳnh hiện đã hoàn tất hồ sơ và giấy ủy quyền. “Chúng tôi chỉ chờ cơ quan chức năng thông báo đi giám định là lên đường”, bà Quế nói.
Ngày 20/5, tại Đồng Tháp, UBND phường Sa Đéc thông tin đang phối hợp với các đơn vị chức năng trên địa bàn phường xác minh, làm rõ nguyên nhân sự việc 27 học sinh Trường tiểu học Kim Đồng, nhập viện điều trị tại Bệnh viện Sa Đéc và Bệnh viện Phương Châu Sa Đéc do nghi ngộ độc thực thẩm.
Theo báo cáo ban đầu của UBND phường Sa Đéc, khoảng 9h ngày 19/5/2026 đến 9h ngày 20/5/2026, có 27 học sinh Trường tiểu học Kim Đồng nhập viện. Số học sinh có mặt ăn bán trú tại Trường tiểu học Kim Đồng ngày 18/5/2026 là 505 em, ngày 19/5/2026 là 468 em.
Các trường hợp nhập viện đều sử dụng thực phẩm tại Trường tiểu học Kim Đồng ngày 18/5/2026, với khẩu phần ăn là cơm trắng, xíu mại thịt heo, canh cải ngọt nấu tép, rau muống, chuối cao vào buổi sáng và bánh su vào buổi chiều.
Thông tin ban đầu các bệnh nhân đều có dấu hiệu sốt, buồn nôn, tiêu chảy, nhưng theo dõi điều trị tại nhà; sau đó lần lượt nhập viện từ 9h ngày 19/5/2026 đến 4h30 ngày 20/5/2026. Trong số đó có 2 học sinh có dấu hiệu co giật.
Bà Lê Thị Tuyết Nhung, Phó Chủ tịch UBND phường Sa Đéc cho biết, UBND phường đã ban hành quyết định kiểm tra liên ngành An toàn thực phẩm đột xuất đối với Trường tiểu học Kim Đồng, tiến hành kiểm tra tại trường học theo quy định. Trung tâm Y tế Khu vực Sa Đéc 1 phối hợp với UBND phường Sa Đéc tiến hành các bước điều tra, xử lý vụ nghi ngờ ngộ độc thực phẩm theo quy định. Bệnh viện Đa khoa Sa Đéc, Bệnh viện Phương Châu thu dung điều trị kịp thời các trường hợp có triệu chứng nghi ngờ ngộ độc thực phẩm.
Bà Lê Thị Tuyết Nhung cho biết UBND phường Sa Đéc sẽ tiếp tục phối hợp liên ngành để xác minh, làm rõ nguyên nhân vụ việc; theo dõi sát diễn tiến bệnh nhân và kết quả mẫu xét nghiệm để đánh giá nguyên nhân và xử lý theo quy định của pháp luật; phân công cán bộ trực tiếp tại Bệnh viện Sa Đéc để theo dõi, kịp thời nắm bắt tình hình.
Tại Vũ Hán, Trung Quốc, một nam bệnh nhân 32 tuổi đã phải nhập viện sau 3 ngày sử dụng điều hòa không được vệ sinh trong 6 tháng.
Bệnh nhân ban đầu xuất hiện sốt cao, đau nhức cơ, ho khan và tự cho rằng mình bị cảm lạnh thông thường. Sau khi tự dùng thuốc nhưng không cải thiện, bệnh nhân tiếp tục bị tức ngực, khó thở và phải đến bệnh viện kiểm tra.
Khi được đưa vào bệnh viện, anh vẫn đinh ninh mình cảm lạnh do bật điều hòa lạnh cả đêm. Thế nhưng, bác sĩ Bao Min, Phó trưởng Khoa Hô hấp và Chăm sóc đặc biệt tại Bệnh viện Vũ Hán số 3 (Trung Quốc) nghe lời bệnh nhân kể và so sánh với triệu chứng liền đoán ra "điểm mấu chốt".
Ngay lập tức, người đàn ông được đưa đi chụp CT. Phổi trái của anh đã xuất hiện vùng nhiễm trùng lớn và nhanh chóng được chuyển vào khoa hồi sức tích cực với chẩn đoán mắc bệnh Legionnaires, hay còn gọi là viêm phổi do vi khuẩn Legionella.
Điều đáng nói là nguyên nhân nhiễm Legionella của người đàn ông này lại đến từ một sai lầm rất phổ biến trong nhiều gia đình: Bật điều hòa sau nhiều tháng không dùng nhưng không vệ sinh kỹ.
Theo bác sĩ Bao Min, nhiều người thường chủ quan khi cho rằng điều hòa chỉ cần bật lại sau thời gian dài không dùng. Trên thực tế, bụi, tế bào da, hơi ẩm và cặn bẩn có thể tích tụ trong bộ lọc, dàn bay hơi, cánh quạt và khay hứng nước. Đây là môi trường thuận lợi để vi khuẩn Legionella, nấm mốc và tụ cầu vàng phát triển.
Khi điều hòa hoạt động, luồng khí lạnh có thể cuốn theo các tác nhân gây bệnh vào phòng. Trong không gian đóng kín, người sử dụng dễ hít phải các hạt bụi và giọt nước li ti chứa vi khuẩn.
Theo tìm hiểu, bệnh viêm phổi do bị nhiễm loại vi khuẩn Legionella thể nặng được gọi là bệnh Legionnaires. Bệnh xảy ra khi hít phải mầm bệnh vi khuẩn trong hơi nước và bụi trong môi trường bị ô nhiễm.
Khi bị mắc bệnh, người bệnh thường có các triệu chứng như sốt, ớn lạnh, ho và thở hụt hơi hay khó thở. Một số trường hợp có thể bị đau nhức bắp thịt, nhức đầu, mệt mỏi, ăn không ngon và đi tiêu chảy. Tuy vậy bệnh có thể diễn biến nặng do viêm phổi, phần lớn được hồi phục sau điều trị, nhưng có khi dẫn đến tử vong.
Trên thực tế mặc dù có nhiều loại vi khuẩn Legionelle khác nhau, nhưng 2 loại thường hay gây bệnh được ghi nhận ở tiểu bang New South Wales tại Úc là Legionella pneumophila và Legionella longbeachae.
Vi khuẩn Legionella pneumophila xâm nhập vào tháp làm lạnh của hệ thống điều hòa không khí, hồ nước hay bồn nước phun sục luồng nước, vòi tắm hoa sen và những vùng ao hồ, sông suối khác. Vi khuẩn Legionella longbeachae xâm nhập vào đất hoặc đất trộn với phân bón để trồng cây trong chậu.
Con người có thể tiếp xúc với vi khuẩn này ở nhà, tại nơi làm việc hoặc ngay cả ở chỗ công cộng; chúng có thể xâm nhập vào cơ thể để gây bệnh. Đặc điểm của bệnh Legionnaires là không có khả năng lây lan từ người này sang người khác. Thời gian từ lúc tiếp xúc với mầm bệnh vi khuẩn cho đến lúc khởi phát bệnh với các triệu chứng lâm sàng đã nêu ở trên trong khoảng từ 2 đến 10 ngày.
Không chỉ vi khuẩn Legionella, điều hòa lâu ngày không vệ sinh còn có thể trở thành "ổ chứa" của nhiều loại nấm mốc, vi khuẩn và bụi mịn nguy hiểm. Môi trường ẩm tối bên trong dàn lạnh, khay nước hay màng lọc là điều kiện lý tưởng để nấm Aspergillus, Staphylococcus aureus cùng nhiều tác nhân gây bệnh đường hô hấp phát triển mạnh. Khi bật máy, các hạt bụi và vi sinh vật này sẽ theo luồng khí phát tán khắp phòng, đi thẳng vào phổi.
Người khỏe mạnh có thể bị viêm mũi, ho kéo dài, dị ứng, viêm xoang hoặc kích ứng phế quản, trong khi trẻ nhỏ, người già và người có bệnh nền hô hấp dễ đối mặt nguy cơ viêm phổi, hen suyễn bùng phát, thậm chí suy hô hấp nếu tiếp xúc kéo dài trong không gian kín.
Do đó, các chuyên gia khuyến cáo điều hòa nên được vệ sinh định kỳ khoảng 3 đến 6 tháng/lần, đặc biệt trước khi bước vào mùa hè, sau thời gian dài không sử dụng. Nếu gia đình dùng điều hòa gần như mỗi ngày, nhà có trẻ nhỏ hoặc người dị ứng, thời gian vệ sinh nên ngắn hơn.
Đáng chú ý, chỉ vệ sinh bên ngoài là chưa đủ. Các bộ phận sâu như dàn lạnh, quạt gió và khay nước ngưng nên được kỹ thuật viên chuyên nghiệp làm sạch bằng dung dịch chuyên dụng ít nhất mỗi năm 1 đến 2 lần. Ngoài ra, sau thời gian dài không sử dụng, nên bật chế độ quạt trước khoảng 20 đến 30 phút rồi mới dùng chế độ làm lạnh để đẩy bớt bụi và khí tù đọng ra ngoài.
Trong quá trình dùng điều hòa lâu dài, người dân nên mở cửa sổ thông gió khoảng 15 phút sau mỗi 2-3 giờ. Nhiệt độ nên duy trì quanh mức 26 độ C, tránh để luồng khí lạnh thổi trực tiếp vào cơ thể.
Lá thư viết tay có nội dung: "Tôi có vấn đề về sức khỏe thần kinh và đau chân, xin nhà chùa cưu mang. Tôi thành tâm xin cảm tạ".
Trích xuất camera an ninh, nhà chùa ghi nhận có chiếc taxi dừng trước cổng lúc 11h ngày 10/5. Một phụ nữ từ ghế sau bước xuống, dìu người đàn ông vào trong khuôn viên chùa rồi rời đi.
Nhà chùa sau đó đã vệ sinh, chăm sóc vết thương cho ông, đồng thời báo chính quyền địa phương. "Ông ấy đi lại khó khăn, lúc tỉnh táo, lúc lại tỏ ra không minh mẫn", trụ trì nói.
Công an xã Lạc Phượng điều tra và xác minh người đàn ông bị bỏ lại ở cổng chùa sinh năm 1955, hộ khẩu tại quận Ba Đình (cũ), Hà Nội. Người phụ nữ đi cùng là con gái ông, sinh năm 1997. Gia đình đang thuê trọ tại xã Gia Lâm, Hà Nội.
Người đàn ông cho biết sức yếu, tuổi cao nên không còn khả năng lao động. Con gái ông mới sinh cháu, lại suy thận nặng, con rể là công nhân, thu nhập thấp, kinh tế gia đình khó khăn. "Ông bàn với con gái và con rể đưa vào chùa để xin được cưu mang", báo cáo của công an xã Lạc Phượng nêu.
Làm việc với công an, người con gái nói sợ không được trụ trì tiếp nhận, chị để cha ở cổng và đi về.
Sư Thích Quảng Văn cho biết chùa Đồng đang chăm sóc ba người già neo đơn nhưng tự chủ được sinh hoạt. Người đàn ông đi lại khó khăn, cần người hỗ trợ chuyên biệt nên nhà chùa không thể tiếp nhận.
Trưa 12/5, vợ chồng người con gái đến làm việc với chính quyền xã Lạc Phượng và đón cha về nhà. "Khi đến, người con gái mang theo kết quả khám sức khỏe xác định đang bị suy thận, nhà cũng đã bán, đang phải ở thuê", sư Quảng Văn nói.
Đại diện Cục Bảo trợ Xã hội, ông Trần Cảnh Tùng, Trưởng phòng Công tác Xã hội, cho biết hành vi bỏ rơi cha mẹ như trong vụ việc này có dấu hiệu vi phạm pháp luật.
Ông Tùng dẫn chứng Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, quy định con, cháu có nghĩa vụ phụng dưỡng người cao tuổi. Theo Luật Người cao tuổi, Nhà nước tiếp nhận vào cơ sở bảo trợ xã hội những người thuộc hộ nghèo, không có người phụng dưỡng và không có điều kiện sống tại cộng đồng. Các trường hợp khẩn cấp do Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định.
Ông Tùng cho biết gia đình người đàn ông cần làm đơn gửi Chủ tịch UBND cấp xã để được xem xét hỗ trợ. Cục Bảo trợ Xã hội đã hướng dẫn Sở Y tế Hải Phòng phối hợp cùng chính quyền địa phương và gia đình để thống nhất phương án chăm sóc.
