“Vết thương linh thiêng” còn hằn trên cột đình
Nằm giữa vùng quê thôn Thạch Tân, xã Tam Thăng, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam cũ - nay là phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng, đình làng Thạch Tân được xây dựng khoảng 300 năm. Đây là di tích đặc biệt gắn liền với địa đạo Kỳ Anh.
Thời gian trôi đi, chiến tranh đã lùi vào quá khứ, sau bao trận mưa bom, bão đạn, đình làng Thạch Tân vẫn đứng vững.
Trải qua chiến tranh ác liệt và nhiều lần trùng tu, ngôi đình cổ vẫn giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc ba gian hai chái cùng nhiều dấu tích lịch sử.
Đình không chỉ là nơi thờ cúng các bậc tiền nhân khai khẩn lập làng, mà còn là nơi người dân đưa tên tuổi 59 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng và 203 liệt sỹ của làng vào hương khói, tri ân.
Nhiều cán bộ cách mạng từng hoạt động trên vùng đất này cũng được lập bàn thờ tưởng niệm.
Cựu chiến binh Huỳnh Kim Ta, Trưởng thôn Thạch Tân, cho biết điều khiến đình làng Thạch Tân trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở tuổi đời hay kiến trúc, mà còn ở những câu chuyện thời chiến được lưu lại trên từng cây cột.
Ông Ta kể, năm 1968, quân Mỹ mở cuộc càn quét vùng đông Quảng Nam, chúng dùng máy bay trinh sát trên không và nghi ngờ đình Thạch Tân là nơi hoạt động cách mạng nên huy động bộ binh bao vây khu vực, đồng thời đưa xe tăng và xe bọc thép đến phá ngôi đình.
Sau khi cho xe tăng húc đổ tường bao, quân địch điều xe cơ giới hạng nặng lao thẳng vào các cột chính với ý đồ làm sập toàn bộ công trình. Tuy nhiên, ngôi đình vẫn đứng vững.
Không bỏ cuộc, lính Mỹ dùng dây xích lớn buộc vào cột ở gian giữa rồi cho 4 xe tăng rồ máy kéo nhiều lần. Dù dây xích hằn sâu vào thân cột, ngôi đình vẫn không hề xê dịch. Nhiều lần kéo giật nhưng ngôi đình không đổ, dân làng thấy vậy ra cầm tay đứng xung quanh để ngăn địch làm càn, ảnh hưởng đình làng linh thiêng.
Trong phần thuyết minh lưu giữ tại địa phương, Trung tâm Văn hóa - Thể thao thành phố Tam Kỳ (cũ) ghi lại rằng, đình làng Thạch Tân là một bộ phận quan trọng của địa đạo Kỳ Anh. Là nơi linh thiêng, cây cối rậm rạp, ta dùng làm nơi hội họp, trao đổi tin tức.
Tài liệu cũng nhắc lại rằng trước sự chống trả quyết liệt của quân và dân địa phương, quân Mỹ dùng dây xích cột vào cột đình cho xe tăng kéo giật nhằm phá sập công trình.
Tuy nhiên, trước sự uy nghi của ngôi đình, tinh thần bám trụ của người dân, địch hoang mang, sợ hãi rồi bỏ cuộc không dám tiếp tục phá đình.
Hiện cột đình vẫn còn hằn vết tích dây xích đau thương đó.
“Nhiều du khách khi tham quan ngôi đình luôn đặt câu hỏi về những cây cột với những vết hằn đặc biệt này. Tôi gọi đó là những vết thương linh thiêng vì đến bây giờ nhiều người vẫn không thể lý giải được vì sao công trình vẫn đứng vững, bởi khi nhìn vết hằn để lại có thể thấy địch đã tính toán rất kỹ”, ông Ta nói.
Ngôi đình trên địa đạo và “đài quan sát” trên ngọn cây
Ông Ta cho hay, trong chiến tranh các cây cột của đình từng bị găm nhiều mảnh bom, đạn gây ra hư hỏng. Khi hòa bình lập lại người dân đã thay thế cây cột bị mảnh bom cắt. Kiến trúc của đình đều được làm từ gỗ mít.
Không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa, đình làng Thạch Tân còn từng là căn cứ cách mạng quan trọng trong kháng chiến. Dưới nền công trình có hầm cứu thương, kho chứa lương thực, thuốc men, đạn dược phục vụ lực lượng du kích và bộ đội. Đặc biệt, ngay phía sau đình có cửa xuống hệ thống địa đạo Kỳ Anh dài khoảng 32km.
Theo Trung tâm Văn hóa - Thể thao thành phố Tam Kỳ (cũ), nhờ có địa đạo Kỳ Anh mà nhân dân xã Tam Thăng trong những năm kháng chiến chống Mỹ đã nuôi dấu, che chở lực lượng cách mạng và làm bàn đạp mở rộng tấn công địch.
Từ địa đạo quân dân ta bất thần xuất kích đánh địch rồi bí mật rút lui, gây cho chúng thiệt hại nặng nề, địch hoang mang hoảng sợ. Trong 10 năm chiến tranh đau thương, gian lao mà anh dũng, quân và dân nơi đây đánh địch 1.052 trận, loại 3.751 tên địch ra khỏi vùng chiến đấu, bắn cháy 3 máy bay, 15 xe quân sự, thu 500 súng các loại.
Ông Ta cho biết, ngoài ngôi đình cổ hay địa đạo Kỳ Anh, làng Thạch Tân còn có cây Rõi Mật khoảng 500 năm tuổi, được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Đây là cây lớn và cao nhất làng, từng là nơi sinh hoạt cộng đồng của người dân.
Đứng trước cây Rõi Mật gốc xù xì to đến 4 người ôm không xuể, ông Ta cho biết, trong chiến tranh, quân Mỹ thường lấy cây làm mốc tọa độ để nã pháo, đánh bom xuống làng, nhưng gần như cây không bị thương tích nặng. Có đôi lúc cũng bị gãy cành nhưng rồi nó lại lên chồi non tươi tốt, sum suê.
Du kích tại làng Thạch Tân lấy cây làm "đài quan sát", cảnh giới địch. Leo lên ngọn cây là có thể quan sát được cả một vùng rộng lớn quanh làng Thạch Tân. Chỉ cần quân địch hành quân trên đường lớn (hướng quốc lộ 1A hiện tại) là du kích báo động cho mọi người trong làng nhanh chóng vào địa đạo trú ẩn.
Ông Dương Văn Tuấn, Chủ tịch UBND phường Bàn Thạch, cho biết địa phương đã kiến nghị thành phố và thành phố cũng đã chỉ đạo Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch làm đề án phát triển văn hóa du lịch phía nam, trong đó nhấn mạnh việc bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử của di tích địa đạo Kỳ Anh, đình làng Thạch Tân.
Theo ông Tuấn, đây cũng là “địa chỉ đỏ” để du khách, học sinh đến tìm hiểu di tích lịch sử và giáo dục về truyền thống yêu nước, quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc của ông bà ta.
Tin Gốc: Dân Trí
