Tổng thống Volodymyr Zelensky ngày 16/7 bổ nhiệm Yevhen Khmara, lãnh đạo Cơ quan An ninh Ukraine (SBU), làm quyền Bộ trưởng Quốc phòng. Quyết định được công bố sau khi quốc hội Ukraine hôm 14/7 thông qua đơn từ chức của Thủ tướng Yulia Svyrydenko, khiến toàn bộ nội các phải từ nhiệm, trong đó có Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov.
Ông Fedorov sau đó thông báo sẽ không tiếp tục giữ chức vụ này. Theo Ukrainska Pravda, Tổng thống Zelensky từng nói với các nghị sĩ rằng Bộ trưởng Fedorov và Tổng tư lệnh quân đội Oleksandr Syrsky tồn tại mâu thuẫn “mang tính hệ thống và không thể giải quyết”.
Cựu bộ trưởng quốc phòng Ukraine ngày 16/7 xác nhận về mâu thuẫn, cáo buộc tướng Syrsky từng đưa ra “tối hậu thư” với Tổng thống Zelensky. Ông tiết lộ đã được Tổng thống Ukraine đề nghị đảm nhận vị trí cố vấn hoặc tiếp tục ở lại chính quyền theo hình thức khác, song đã từ chối.
Quyết định miễn nhiệm ông Fedorov đã gây chấn động chính trường Ukraine và dẫn đến nhiều cuộc biểu tình. Tại Kiev, khoảng 1.000-2.000 người, trong đó có nhiều binh sĩ và cựu quân nhân, đã tập hợp để phản đối quyết định.
Phó tư lệnh không quân Ukraine Pavlo Yelizarov cũng nộp đơn từ chức, cảnh báo miễn nhiệm Fedorov sẽ gây ra “thiệt hại và thương vong nặng nề ở tiền tuyến”. Đại tá Elizarov được ông Fedorov bổ nhiệm làm Phó tư lệnh không quân Ukraine hồi đầu năm, trong nỗ lực cải cách lĩnh vực phòng không.
“Trong tất cả quyết định gây tranh cãi về nhân sự của Tổng thống Zelensky, miễn nhiệm Mykhailo Fedorov có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng nhất đối với nỗ lực quân sự của Ukraine”, ban biên tập báo Kyiv Independent cho biết trong bài đăng hôm 16/7, thêm rằng động thái có thể thay đổi cục diện cuộc chiến theo hướng có lợi cho Nga.
“Ông ấy có kế hoạch rõ ràng để giành chiến thắng trong cuộc chiến, điều mà giới lãnh đạo chính trị và quân sự Ukraine còn thiếu. Đối mặt với quân đội Nga đông đảo hơn hẳn, Ukraine cần chiến lược dựa trên công nghệ tiên tiến và tư duy sáng tạo để có cơ hội đánh bại đối phương”, bài viết có đoạn.
Với quan điểm công nghệ là chìa khóa để giành chiến thắng trong xung đột, Fedorov là một trong những kiến trúc sư đứng sau chương trình thiết bị không người lái (drone) thời chiến đầy hiệu quả của Ukraine. Chương trình này diễn ra từ thời ông còn làm Bộ trưởng Chuyển đổi số.
Cựu bộ trưởng quốc phòng Ukranie cũng là người đã kêu gọi tỷ phú Mỹ Elon Musk kích hoạt dịch vụ Starlink tại Ukraine. Hệ thống này hiện là huyết mạch trong mạng lưới liên lạc chiến trường của quân đội Ukraine, với hàng chục nghìn bộ thu phát đang được sử dụng.
Sau khi trở thành Bộ trưởng Quốc phòng vào tháng 1, Fedorov đã thúc đẩy hàng loạt thay đổi nhằm cải tổ quân đội Ukraine, tập trung nhiều hơn vào phát triển drone và công nghệ mới nổi. Ông tăng mạnh ngân sách cho drone chiến đấu và công cụ giá rẻ như xe bán tải và xe buggy điều khiển từ xa, ra mắt nhiều chương trình nhằm giảm vấn đề thủ tục hành chính và hậu cần cho các đơn vị tiền tuyến.
Ông cũng chỉ đạo mở rộng sản xuất máy bay không người lái (UAV) tầm trung và tầm xa, cũng như giúp hoạt động mua sắm quốc phòng trở nên thông suốt hơn.
“Thông qua cải cách hệ thống mua sắm công, vốn nổi tiếng là tham nhũng, và áp dụng cơ chế đấu thầu cạnh tranh cho hầu hết hoạt động mua sắm, Mykhailo Fedorov có thể đã tiết kiệm hàng tỷ USD ngân sách cho Ukraine”, ban biên tập Kyiv Independent cho biết.
Trong những tháng gần đây, chiến dịch tập kích bằng UAV của Ukraine nhằm vào hạ tầng dầu khí Nga đã thu được nhiều thành công, cắt đứt những tuyến tiếp tế của đối phương và khiến bán đảo Crimea bị cô lập. Các đòn tập kích UAV nhằm vào hệ thống hậu cần được cho là cũng đã góp phần cải thiện tình hình của Ukraine trên tiền tuyến.
Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) hôm 1/7 cho biết trong tháng 4-5, Nga đã mất nhiều lãnh thổ hơn so với phần giành thêm, với mức giảm ròng là 400 km2.
Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ (DIA) cũng xác định quân đội Ukraine đã tái kiểm soát khoảng 400 km2 lãnh thổ ở trong và xung quanh tỉnh Dnipropetrovsk, trong chiến dịch phản công hạn chế diễn ra hồi đầu năm. Theo DIA, đây là lần đầu Ukraine giành được nhiều lãnh thổ hơn diện tích để mất kể từ năm 2023.
Kyiv Independent chỉ trích Tổng tư lệnh quân đội Syrsky duy trì văn hóa chỉ huy kiểu cũ, cho rằng kiểu văn hóa này đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến nỗ lực quân sự của Ukraine. “Tướng Syrsky đại diện cho mọi thứ mà ông Fedorov muốn thay đổi trong quân đội”, báo Ukraine cho hay.
Theo một chỉ huy đơn vị drone Ukraine tham chiến ở mặt trận Donetsk, miễn nhiệm Fedorov là “sai lầm lớn và sẽ khiến quân đội thụt lùi 1.000 bước”. “Quân đội Ukraine cần là lực lượng hiện đại và có công nghệ cao. Với kiểu lãnh đạo theo phong cách lạc hậu, chúng tôi sẽ không đạt được bước tiến”, chỉ huy này nhận định.
Một binh sĩ Ukraine, phụ trách hoạt động thử nghiệm drone cho lữ đoàn thuộc Lực lượng Phòng vệ Lãnh thổ tại mặt trận đông nam, lo ngại nỗ lực đổi mới của nước này sẽ chậm lại sau khi ông Fedorov ra đi. “Chúng tôi rất buồn và sợ rằng sẽ có tác động xấu”, quân nhân này chia sẻ.
Nhiều blogger quân sự Nga cũng bày tỏ vui mừng trước tin Ukraine thay Bộ trưởng Quốc phòng.
Svyatoslav Golikov, nhà bình luận nổi tiếng trên mạng xã hội Nga, cho rằng “những thành tựu” mà đội ngũ của Mykhailo Fedorov đạt được đã gây ra “tác động đáng kể” đối với quân đội Nga. Tài khoản Military Informant cũng nhận định Fedorov là người đứng sau nỗ lực “mở rộng số hóa và sử dụng drone của quân đội Ukraine”.
Kyiv Post dẫn lời một bình luận viên cho rằng sự chú trọng của ông Fedorov vào hệ thống không người lái là mối đe dọa với Nga, vì điều này làm suy giảm lợi thế chính của họ là nhân lực dồi dào.
Một người khác có quan điểm ủng hộ chiến sự gọi quyết định thay bộ trưởng quốc phòng Ukraine là “món quà” với Nga, thừa nhận hoạt động quân sự của nước này đã trở nên khó khăn hơn do ông Fedorov từng nhanh chóng đưa vào áp dụng nhiều công nghệ mới.
Tuy nhiên, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nhấn mạnh nếu giao tranh kéo dài hơn, Ukraine sẽ cần gói viện trợ mùa đông bao gồm khí đốt, dầu diesel và thiết bị năng lượng, cùng với ít nhất 300 quả tên lửa. Ông cho biết thêm đây là điều ông đã báo cáo với Hội đồng châu Âu.
Trước đó, ông Zelensky phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh Liên minh châu Âu (EU) hôm 18.6 rằng tương lai của châu Âu đang được định hình bởi việc phòng thủ của Ukraine và sự đảm bảo an ninh tốt nhất cho tương lai của khối sẽ là cấp tư cách thành viên nhanh chóng cho Ukraine. Ông khẳng định: "Ukraine xứng đáng với điều này vì đã trả giá nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác cho quyền được tự do, độc lập và... là một phần của châu Âu".
Cũng tại hội nghị nói trên, các nhà lãnh đạo EU đã nhất trí gia hạn các biện pháp cấm vận đối với Nga vì chiến sự Ukraine thêm 12 tháng, theo Reuters dẫn lời một phát ngôn viên của chủ tọa cuộc họp. Quyết định này đánh dấu lần đầu tiên các biện pháp cấm vận của EU nhắm vào Nga được gia hạn thêm một năm. Trước đây, những biện pháp như thế chỉ được gia hạn 6 tháng một lần.
Cùng ngày 19.6, TASS dẫn lời Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov cảnh báo rằng một cuộc đối đầu trực tiếp giữa NATO và Nga có thể nhanh chóng leo thang thành một cuộc trao đổi các cuộc tấn công hạt nhân, với những hậu quả thảm khốc.
Theo Hãng tin Reuters ngày 18-4, phát biểu trên chuyên cơ Air Force One, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói "mọi thứ có vẻ đang diễn ra rất tốt với Iran", nhưng từ chối tiết lộ chi tiết về thông tin tích cực mà ông vừa nhận được.
"Chúng tôi có một số tin khá tốt cách đây 20 phút, và có vẻ mọi thứ đang diễn ra rất tốt ở Trung Đông với Iran. Bạn sẽ sớm nghe thôi. Tôi nghĩ đó là điều nên xảy ra. Đó là điều hoàn toàn hợp lý. Và tôi nghĩ nó sẽ xảy ra. Chúng ta sẽ xem điều gì xảy ra, nhưng tôi tin là sẽ như vậy", ông nói khi được hỏi về khả năng đạt thỏa thuận.
Tuy nhiên nhà lãnh đạo Mỹ cũng để ngỏ kịch bản cứng rắn hơn. Ông cho biết có thể sẽ không gia hạn lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Washington và Tehran nếu hai bên không đạt được thỏa thuận trước hạn chót dự kiến vào 22-4.
"Có thể tôi sẽ không gia hạn… và đáng tiếc là chúng tôi sẽ phải bắt đầu ném bom trở lại", ông nói, đồng thời khẳng định lệnh phong tỏa các cảng Iran sẽ vẫn được duy trì.
Các phát biểu này được đưa ra trong bối cảnh các phái đoàn Mỹ và Iran dự kiến sẽ tới Pakistan vào cuối tuần và có thể tiến hành đàm phán vào ngày 20-4 (giờ Việt Nam). Hiện phía Mỹ chưa xác nhận lịch trình này.
Trước đó các cuộc thương lượng giữa hai bên vẫn còn nhiều khác biệt lớn và chưa đạt được đồng thuận.
Trong khi đó Iran tuyên bố đã "mở lại hoàn toàn" eo biển Hormuz sau thỏa thuận ngừng bắn 10 ngày giữa Israel và Lebanon, nhưng cảnh báo có thể đóng lại tuyến hàng hải quan trọng này nếu Mỹ tiếp tục phong tỏa. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cũng công bố các điều kiện về việc lưu thông qua eo biển Hormuz.
Liên quan các điều khoản tiềm năng của thỏa thuận, ông Trump khẳng định Mỹ và Iran có thể cùng chuyển lượng uranium làm giàu của Tehran sang Mỹ như một phần của giải pháp chấm dứt xung đột. Tuy nhiên Bộ Ngoại giao Iran đã bác bỏ khả năng này, tuyên bố kho dự trữ uranium sẽ không được chuyển đi "bất cứ đâu".
Trong một diễn biến liên quan, ông Trump cho biết Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình "rất vui" về việc eo biển Hormuz được mở lại, đồng thời tiết lộ cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo tại Bắc Kinh vào tháng 5 "có thể mang tính lịch sử".
Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohammad Bagher Zolghadr ngày 10/7 cảnh báo Mỹ rằng các cuộc tấn công nhằm vào Iran sẽ bị tung đòn đáp trả.
“Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng của Iran sẽ vấp phải những biện pháp đáp trả. Chính quyền Israel đứng sau những hành động này cũng không thể tránh khỏi đòn trả đũa", hãng tin Tasnim dẫn lời ông Zolghadr tuyên bố.
Cùng ngày, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington đã đồng ý nối lại các cuộc đàm phán với Tehran sau khi Iran đề nghị tiếp tục thương lượng, đồng thời nhấn mạnh rằng lệnh ngừng bắn được thiết lập giữa hai nước hồi tháng 6 hiện đã chấm dứt.
“Iran đã đề nghị chúng tôi tiếp tục các cuộc đàm phán. Chúng tôi đã đồng ý làm như vậy, nhưng Mỹ cũng đã nói rõ với họ rằng lệnh ngừng bắn đã kết thúc!", ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social.
Trước đó, ông Ali Akbar Velayati, cố vấn chính sách đối ngoại của Lãnh tụ Tối cao Iran cảnh báo rằng "Trục Kháng chiến" đang "sẵn sàng bóp cò" để "xóa sạch" lực lượng Mỹ khỏi khu vực.
Trong khi đó, Tổng thống Trump cũng cảnh báo nếu Iran tấn công 1, Mỹ sẽ đáp trả gấp 20 lần. Ngày 8/7, ông Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn với Iran không còn hiệu lực.
Mỹ và Israel đã phát động chiến dịch quân sự chống Iran vào ngày 28/2. Đến tháng 6, Washington và Tehran đã ký một bản ghi nhớ, trong đó quy định việc chấm dứt ngay lập tức các hành động thù địch trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả Li Băng.
Sau đó, Mỹ và Iran tiếp tục tiến hành các cuộc đàm phán tại Thụy Sĩ, dưới vai trò trung gian của Qatar và Pakistan.
Theo tuyên bố chung của các bên trung gian sau vòng đàm phán đầu tiên, cuộc gặp diễn ra trong bầu không khí tích cực và mang tính xây dựng, đạt được những tiến triển đầy hứa hẹn, tạo nền tảng cho các cuộc tham vấn kỹ thuật tiếp theo.
Tuy nhiên, trong đêm 8/7 và 9/7, Mỹ đã nối lại các cuộc không kích quy mô lớn nhằm vào Iran, cáo buộc Tehran vi phạm các thỏa thuận trước đó giữa hai bên, đặc biệt là liên quan đến eo biển Hormuz.
Mỹ tiến hành các cuộc không kích nhằm vào hơn 80 mục tiêu của Iran sau khi cáo buộc Tehran tấn công 3 tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz mà không có sự phối hợp trước. Mỹ cáo buộc Iran là bên vi phạm lệnh ngừng bắn.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết họ đã tấn công 85 mục tiêu quân sự của Mỹ tại các quốc gia Vùng Vịnh để đáp trả.
Lực lượng vũ trang Iran tuần này đã tập kích các cơ sở hạ tầng quân sự của Mỹ tại các quốc gia Vùng Vịnh nhằm đáp trả những cuộc không kích của Washington vào một số tỉnh ven biển phía nam và khu vực miền đông của Iran.
Truyền thông Mỹ dẫn lời các quan chức cho biết Washington đang áp dụng chiến thuật tiến hành các đợt không kích rồi tạm dừng có chủ đích để tránh leo thang xung đột với Iran, đồng thời tạo điều kiện cho nỗ lực ngoại giao phát huy hiệu quả.
Theo đó, Mỹ vẫn duy trì một danh sách các mục tiêu tiềm năng nhằm làm đòn bẩy gây sức ép với Iran.
Nhiều quan chức Mỹ xác nhận Washington đã chuẩn bị sẵn sàng cho khả năng tiến hành các cuộc không kích ngay trong đêm nếu cần thiết, nhưng hiện tại ngoại giao vẫn được ưu tiên.
