Vừng (mè) từ lâu đã quen thuộc trong bữa ăn người Việt và nhiều quốc gia châu Á. Hạt vừng thường được dùng trong chế biến món ăn, ép dầu hoặc làm gia vị, mang hương thơm đặc trưng và giàu dinh dưỡng.
Không chỉ phần hạt, mà ngay cả lá của cây vừng cũng là một loại rau quý nhưng ít người biết đến. Trong dân gian và một số tài liệu Đông y, loại lá này được xem như rau ngon có vị đắng nhẹ, tính ôn và mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe.
Theo nhiều ghi chép trong sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS.TS. Đỗ Tất Lợi, cây vừng (còn gọi là mè, chi ma, hồ ma…) thuộc họ Vừng, là loại cây thân thảo nhỏ, có lông, cao khoảng 0,6m và sống một năm.
Theo một số tài liệu dân gian và nghiên cứu Đông y, lá vừng có tính ôn, vị hơi đắng, được cho là có tác dụng hỗ trợ gan thận, giúp cải thiện tình trạng chóng mặt, rụng tóc do suy yếu chức năng cơ thể.
Không chỉ vậy, lá vừng còn chứa nhiều chất xơ thực vật, giúp hỗ trợ tiêu hóa, dưỡng ẩm đường ruột và góp phần hạn chế một số vấn đề viêm da.
Với người trung niên và người cao tuổi, việc bổ sung lá vừng vào khẩu phần ăn được cho là có lợi cho hệ tiêu hóa và giúp cơ thể hấp thu dinh dưỡng tốt hơn.
Tháng 9 thường là thời điểm lá vừng non phát triển mạnh, có vị thơm nhẹ và dễ chế biến. Theo kinh nghiệm dân gian, có thể ăn lá vừng khoảng 2-3 lần mỗi tuần để hỗ trợ bồi bổ cơ thể, đặc biệt là gan và hệ tiêu hóa.
Ngoài cách ăn tươi, lá vừng cũng có thể được phơi khô để pha trà hoặc chế biến món ăn, giúp tăng thêm hương vị và giá trị dinh dưỡng.
Gợi ý món ngon: Lá vừng trộn tỏi ớt
Một trong những cách chế biến đơn giản nhưng giữ được hương vị đặc trưng của lá vừng là món trộn tỏi ớt.
Nguyên liệu:
Lá vừng non, tỏi, ớt, nước tương, giấm, dầu mè.
Rửa sạch lá vừng, loại bỏ cuống già, để ráo nước.
Chần sơ lá trong nước sôi có thêm chút muối và dầu ăn khoảng 1 phút để giữ màu xanh.
Vớt ra, ngâm nước nguội rồi thay nước 1-2 lần để lá giòn hơn.
Pha nước sốt gồm tỏi băm, ớt băm, nước tương, giấm và dầu mè, khuấy đều.
Vắt nhẹ lá vừng, bày ra đĩa rồi rưới nước sốt lên trên là hoàn thành.
Món ăn có vị thanh mát, hơi đắng nhẹ đặc trưng, rất thích hợp cho những ngày cần cân bằng lại khẩu vị.
Vừng (mè) từ lâu đã được xem là một loại thực phẩm giàu giá trị dinh dưỡng, không chỉ giúp bồi bổ cơ thể mà còn hỗ trợ bảo vệ tim mạch, chống lão hóa và nâng cao sức khỏe tổng thể.
Hỗ trợ tăng cường sức khỏe và tuổi thọ
vừng (mè) có hương vị thơm nhẹ, giúp món ăn thêm hấp dẫn và cung cấp nhiều vitamin, khoáng chất thiết yếu. Hạt vừng chứa canxi, sắt và magie – những vi chất quan trọng đối với hệ thần kinh, tuần hoàn máu và xương khớp.
Tuy giàu dinh dưỡng, vừng nên được sử dụng điều độ (khoảng 1 muỗng canh mỗi ngày) để tránh rối loạn tiêu hóa hoặc dị ứng. Vừng đen thường giàu canxi hơn vừng trắng, trong khi vừng trắng lại có hàm lượng sắt cao hơn.
Hỗ trợ ổn định đường huyết
Magie cùng các dưỡng chất trong vừng giúp duy trì đường huyết ổn định, góp phần giảm nguy cơ mắc tiểu đường. Ngoài ra, vừng giàu protein và axit amin, phù hợp với người ăn chay và chế độ ăn lành mạnh.
Tốt cho tim mạch và huyết áp
Các chất chống oxy hóa như sesamol giúp hạn chế quá trình xơ vữa động mạch. Axit béo không bão hòa trong vừng hỗ trợ giảm cholesterol xấu, tăng cholesterol tốt, từ đó giảm nguy cơ bệnh tim mạch và đột quỵ. Magie cũng góp phần ổn định huyết áp.
Hỗ trợ phòng ngừa thiếu máu và cải thiện tiêu hóa
Vừng đen giàu sắt, giúp bổ sung máu và giảm mệt mỏi, suy nhược. Hàm lượng chất xơ cao giúp cải thiện hoạt động tiêu hóa, hạn chế táo bón.
Tốt cho xương khớp và giảm viêm
Hạt vừng chứa đồng, kẽm và canxi những khoáng chất cần thiết giúp duy trì mật độ xương, hỗ trợ khớp chắc khỏe và giảm tình trạng viêm, đau nhức.
Hỗ trợ giải độc và bảo vệ cơ thể
Sesamol trong vừng có khả năng chống oxy hóa mạnh, giúp bảo vệ tế bào khỏi tác hại của các gốc tự do. Đồng thời, vừng còn hỗ trợ gan trong quá trình đào thải độc tố, đặc biệt là rượu và các chất có hại.
Các chất chống oxy hóa giúp làm chậm quá trình lão hóa và tăng cường hệ miễn dịch. Vừng đen từ lâu cũng được sử dụng trong dân gian để bồi bổ cơ thể và nâng cao sức đề kháng.
Tốt cho gan và thị lực
Theo y học cổ truyền, gan và mắt có mối liên hệ mật thiết. Vừng đen giúp nuôi dưỡng gan, từ đó cải thiện tuần hoàn máu đến mắt, hỗ trợ giảm khô mắt, mờ mắt và mỏi mắt.
Hỗ trợ hệ hô hấp
Magie trong vừng có thể giúp giảm nguy cơ co thắt đường thở, hỗ trợ phòng ngừa các vấn đề như hen suyễn. Bổ sung thực phẩm giàu magie góp phần cải thiện chức năng phổi và hệ hô hấp.
Vụ tai nạn xảy ra vào ngày 30/5, sau đám cưới của cặp đôi Dave Fiji (25 tuổi) và Jessni. Chàng trai 25 tuổi và bạn gái đã tổ chức hôn lễ tại thành phố Dawsonville, bang Georgia, Mỹ.
Theo truyền thông địa phương, hàng trăm người thân, bạn bè đã có mặt để chứng kiến ngày trọng đại của cả hai. Gia đình chú rể mô tả đây là một đám cưới hoàn hảo và họ không mong đợi điều gì tốt đẹp hơn thế.
Ông George Fiji, cha của chú rể Dave, chia sẻ với truyền thông, theo kế hoạch, khoảng 21h30 tối cùng ngày, đôi vợ chồng mới cưới sẽ rời buổi tiệc bằng trực thăng để đến Atlanta, bắt đầu kỳ nghỉ trăng mật. Tuy nhiên, thời tiết nhiều sương mù khiến chuyến bay bị trì hoãn.
Dave cũng là một phi công, được cho là đã bày tỏ sự lo ngại về điều kiện thời tiết. Dù vậy, sau khi cân nhắc, cặp đôi cùng phi công điều khiển máy bay vẫn quyết định cất cánh. Phi công dự định bay lên độ cao lớn hơn để tránh khu vực sương mù dày đặc.
Bi kịch xảy ra chỉ vài phút sau khi trực thăng rời mặt đất. Chiếc máy bay bất ngờ rơi xuống một khu rừng gần đó. Dave Fiji và phi công tử vong tại hiện trường. Trong khi đó, Jessni may mắn sống sót nhưng bị mắc kẹt trong đống đổ nát.
"Khi tỉnh lại, con bé phát hiện mình đang nằm dưới những mảnh vỡ. Dave nằm đè lên ngực con bé", ông George kể lại.
Là một y tá, Jessni lập tức kiểm tra tình trạng của chồng và liên tục gọi tên Dave nhưng điều tồi tệ nhất đã xảy ra.
Do vị trí tai nạn nằm trong khu vực rừng cây, Jessni phải chờ khoảng 5 giờ trước khi lực lượng cứu hộ tiếp cận được hiện trường và đưa cô ra ngoài.
Điều kỳ diệu là cô không bị gãy bất kỳ chiếc xương nào. Các bác sĩ xác định Jessni chỉ bị bầm tím nghiêm trọng và bị một số vết cắt ngoài da. Cô dự kiến được xuất viện sau vài ngày điều trị.
Tuy nhiên, nỗi đau mất đi người chồng mới cưới khiến cô suy sụp. "Jessni nói với chúng tôi rằng Dave là người tử tế, dịu dàng và luôn nghĩ cho người khác", bà Pheba Fiji, mẹ của chú rể, cho biết.
Theo gia đình, Dave và Jessni đều là những người có đức tin sâu sắc. Họ quen nhau từ 10 năm trước khi cùng sinh hoạt tại một nhà thờ địa phương.
Hiện nguyên nhân vụ tai nạn vẫn chưa được xác định. Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ đã mở cuộc điều tra để làm rõ nguyên nhân dẫn đến vụ rơi trực thăng thương tâm này.
Vụ bé gái 4 tuổi ở phường Phú Diễn, Hà Nội tử vong hôm 6/5 do cha dượng và mẹ ruột bạo hành khiến nhiều người đặt câu hỏi về trách nhiệm của cộng đồng. Trước đó, hàng xóm cho biết thường nghe tiếng khóc thét mỗi tối nhưng không can thiệp vì nghĩ sự việc chưa nghiêm trọng.
Dưới các bài viết về sự việc trên VnExpress, nhiều độc giả thừa nhận từng chọn im lặng khi thấy dấu hiệu bạo hành vì e ngại "mang vạ vào thân".
Tiến sĩ Đặng Hoàng Ngân, chuyên gia tâm lý học phát triển trẻ em và thanh thiếu niên, ở Kanagawa, Nhật Bản cho rằng sự im lặng của đám đông xuất phát từ khoảng trống của hệ thống bảo vệ trẻ em.
Theo bà Ngân, nhiều người dân chưa quen với Tổng đài bảo vệ trẻ em 111 hoặc thiếu niềm tin vào việc bảo mật danh tính người báo tin. Người hàng xóm có thể ngại xen vào chuyện của nhà người khác, nhất là những nhà hành xử hung hãn. "Đừng chỉ trách hàng xóm khi trẻ bị bạo hành. Nếu chỉ dựa vào ý thức của từng người dân, khó tạo ra mạng lưới bảo vệ trẻ em bền vững", bà nói.
Để giải quyết tận gốc rễ, bà Ngân dẫn chứng mô hình tại Nhật Bản. Quốc gia này không đặt trọng tâm vào việc xử lý hậu quả, mà ưu tiên phát hiện nguy cơ và can thiệp sớm.
Nhật Bản xây dựng mạng lưới giám sát chéo, quy trách nhiệm cho giáo viên, bác sĩ, hộ sinh, nhân viên phúc lợi và chính quyền địa phương. Khi giáo viên phát hiện học sinh có vết bầm tím lặp lại, hoặc bác sĩ thấy dấu hiệu thương tích bất thường mà người chăm sóc không thể giải thích hợp lý, họ có quyền báo cáo nghi ngờ bạo hành. Trong một số trường hợp, trẻ được tách khỏi gia đình tạm thời để xác minh.
"Nhật Bản chấp nhận khả năng cảnh báo nhầm, nhưng ưu tiên sự an toàn của trẻ ở mức cao nhất", chuyên gia cho biết.
Để tránh quy chụp, mọi nghi vấn được đối chiếu với "Sổ tay mẹ và bé" – tài liệu lưu trữ toàn bộ lịch sử y tế, tiêm chủng và phát triển của trẻ em Nhật Bản từ sơ sinh đến 6 tuổi. Hệ thống phân định rõ rệt giữa việc trẻ bị thương do phụ huynh bất cẩn trong khoảnh khắc với tình trạng bỏ bê, bạo hành kéo dài.
Đặc biệt, Nhật Bản sử dụng các chuyến thăm nhà chủ động làm "công cụ phòng ngừa". Tại tỉnh Kanagawa, hộ sinh, bác sĩ hoặc cán bộ phúc lợi đến tận nhà kiểm tra sức khỏe và môi trường nuôi dưỡng theo các mốc phát triển của trẻ, bắt đầu từ hai tháng tuổi. Việc này được thực hiện ngay cả khi phụ huynh không đăng ký.
Nhân sự chuyên môn sẽ kiểm tra cân nặng, vòng đầu, quan sát dấu hiệu bất thường trên cơ thể trẻ và môi trường sống. Họ cũng đặt nhiều câu hỏi cụ thể như ai ngủ cùng em bé, cha mẹ có thay phiên chăm sóc con hay không, người mẹ có thời gian nghỉ ngơi hay ra ngoài thư giãn không. Những chuyến thăm này không phải để "kiểm tra", mà để hỗ trợ cha mẹ trước khi khủng hoảng xảy ra.
Ngoài trò chuyện, các chuyên gia cũng quan sát những dấu hiệu khó che giấu như mùi thuốc lá trong nhà, ánh mắt của cha mẹ, cách đáp ứng nhu cầu của trẻ hay bầu không khí trong gia đình. Những tín hiệu này có thể dẫn tới hỗ trợ ngay lập tức hoặc được ghi nhận để theo dõi sát hơn.
Song song đó, các địa phương cung cấp mạng lưới hỗ trợ gồm lớp kỹ năng làm cha mẹ, đường dây nóng giảm áp lực sau sinh và dịch vụ giữ trẻ khẩn cấp. "Không ai tự nhiên biết cách làm cha mẹ", bà Ngân nói. "Có người đang cố gắng hết sức nhưng vẫn kiệt quệ. Có người bước vào vai trò cha mẹ khi bản thân còn đầy tổn thương và áp lực. Nếu được hỗ trợ sớm, nhiều hành vi bạo lực có thể được ngăn chặn trước khi trở thành bi kịch".
Đánh giá về hệ thống của Việt Nam, bà Ngân xem việc bổ sung nhân viên công tác xã hội và nhà tâm lý lâm sàng tại các trạm y tế cơ sở thời gian qua là một bước tiến. Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý các đơn vị này cần chủ động tiếp cận các gia đình có trẻ nhỏ thay vì chờ đợi sự chủ động từ người dân.
"Khi đó, không chỉ trẻ em được bảo vệ sớm hơn mà nhiều cha mẹ cũng có cơ hội được giúp đỡ trước khi áp lực biến thành điều gây đau đớn cho con cái", bà nói.
Mỗi khi vào mùa, quả vải gần như xuất hiện khắp các khu chợ và siêu thị. Loại quả này được nhiều người yêu thích nhờ phần thịt mọng nước, thơm ngọt và dễ ăn. Theo y học hiện đại, thịt quả vải có nhiều nước, glucose, protein, chất béo, vitamin C (trung bình có 40mg vitamin C trong 100g thịt quả), vitamin A, B, acid citric, đồng, sắt, kali phòng bệnh tim mạch, ung thư…
Trong đó, vitamin C ngăn ngừa dấu hiệu lão hóa, cải thiện sức khỏe làn da, tốt cho tóc, tăng cường miễn dịch. Các khoáng chất như kali, sắt, đồng, phốt pho, mangan cải thiện sức khỏe tim mạch, hạ huyết áp, thiếu máu.
Tuy nhiên, đằng sau vị ngon đặc trưng ấy là hàm lượng đường tự nhiên khá cao. Nếu ăn quá nhiều hoặc ăn không phù hợp với thể trạng, quả vải có thể khiến cơ thể gặp nhiều phản ứng bất lợi. Dưới đây là những nhóm người nên hạn chế ăn vải hoặc cần kiểm soát khẩu phần kỹ hơn bình thường.
Người mắc tiểu đường hoặc có đường huyết không ổn định: Vải chứa nhiều glucose và fructose – hai loại đường tự nhiên có thể làm đường huyết tăng nhanh nếu ăn với số lượng lớn.
Đặc biệt, việc ăn nhiều vải khi bụng đói dễ khiến cơ thể phản ứng mạnh hơn, nhất là ở người đang gặp vấn đề về chuyển hóa đường. Một số người sau khi ăn quá nhiều có thể xuất hiện cảm giác khát nước, choáng váng hoặc mệt mỏi bất thường.
Các chuyên gia dinh dưỡng cho rằng người bị tiểu đường không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn quả vải, nhưng chỉ nên ăn lượng nhỏ và ưu tiên dùng sau bữa ăn chính. Những người đang sử dụng thuốc kiểm soát đường huyết hoặc insulin càng cần thận trọng hơn để tránh làm chỉ số đường máu biến động mạnh.
Người thường xuyên nóng trong, nổi mụn hoặc nhiệt miệng: Không ít người gặp tình trạng nổi mụn, táo bón hoặc khô miệng sau khi ăn nhiều vải liên tục vài ngày.
Theo quan niệm Đông y, vải thuộc nhóm trái cây có tính nóng. Khi kết hợp với thời tiết oi bức mùa hè và lượng đường cao trong quả, cơ thể dễ bị "bốc nhiệt" hơn bình thường.
Những người có cơ địa nóng trong, dễ nổi mụn hoặc đang bị nhiệt miệng thường cảm nhận rõ tình trạng này hơn. Nếu đang bị viêm lợi, nhiệt miệng hoặc mụn viêm kéo dài, nên hạn chế ăn nhiều vải cùng lúc. Ngoài ra, khi ăn vải nên uống đủ nước và tăng cường rau xanh để giúp cơ thể cân bằng tốt hơn.
Người bị thủy đậu: Vải có tính nóng, dễ gây phong nhiệt, làm tăng nguy cơ bội nhiễm và biến chứng ở người bị thủy đậu. Ngoài ra, vải có thể gây mất cân bằng cơ thể, dẫn đến nhiệt miệng, nóng trong, nổi mụn, làm bệnh thêm trầm trọng và ảnh hưởng thẩm mỹ.
Người thừa cân hoặc đang giảm cân: Nhiều người cho rằng trái cây luôn phù hợp với chế độ ăn kiêng, nhưng điều này không hoàn toàn đúng với quả vải.
Do có vị ngọt đậm nên lượng đường và calo trong vải không hề thấp. Nếu ăn liên tục nhiều quả trong lúc xem phim, trò chuyện hoặc ăn vặt, tổng năng lượng nạp vào cơ thể có thể tăng lên đáng kể mà người ăn không nhận ra.
Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia khuyên người đang giảm cân nên ăn vải với lượng vừa phải, không nên dùng thay bữa ăn hoặc uống thêm các loại nước vải pha nhiều đường.
Người có hệ tiêu hóa kém: Ăn quá nhiều vải trong thời gian ngắn có thể khiến một số người bị đầy bụng, khó tiêu hoặc cảm giác nóng rát vùng dạ dày.
Đặc biệt, người có hệ tiêu hóa yếu thường dễ bị khó chịu hơn nếu ăn vải lúc đói. Một số trường hợp còn xuất hiện tiêu chảy hoặc buồn nôn khi ăn quá nhiều trong cùng một thời điểm. Để hạn chế ảnh hưởng đến tiêu hóa, nên ăn vải sau bữa ăn nhẹ và tránh kết hợp cùng nhiều món quá ngọt khác.
Người mắc bệnh tự miễn dịch: Vải giàu vitamin C và chất chống oxy hóa mạnh, nhưng với người mắc bệnh tự miễn (như lupus, viêm khớp dạng thấp, đa xơ cứng), ăn nhiều vải có thể làm tăng triệu chứng, khiến hệ miễn dịch tấn công tế bào lành, gây tổn thương cơ thể.
Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Vải là loại quả được nhiều trẻ yêu thích vì dễ ăn và có vị ngọt hấp dẫn. Tuy nhiên, cơ thể trẻ nhỏ nhạy cảm hơn với lượng đường cao nên nếu ăn quá nhiều dễ gặp tình trạng nóng trong hoặc rối loạn tiêu hóa.
Với phụ nữ mang thai, vải không nằm trong nhóm thực phẩm phải kiêng tuyệt đối, nhưng việc ăn quá nhiều có thể khiến cơ thể nóng hơn, dễ mệt mỏi hoặc ảnh hưởng đến đường huyết thai kỳ.
Các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ chỉ nên ăn lượng vừa phải, chia nhỏ khẩu phần và không nên ăn liên tục nhiều ngày.
Khi cho trẻ ăn vải, người lớn cũng cần bỏ hạt cẩn thận để tránh nguy cơ hóc nghẹn.
