Đáng chú ý, không chỉ siết chặt yêu cầu truy xuất nguồn gốc, Trung Quốc còn mở rộng danh mục sản phẩm phải có thư giới thiệu của cơ quan có thẩm quyền, đồng thời tăng cường hậu kiểm với các lô hàng nhập khẩu. Điều này buộc doanh nghiệp Việt Nam phải thay đổi cách tiếp cận nếu không muốn bị ách tắc hoặc từ chối thông quan.
Trung Quốc điều chỉnh cách quản lý với gạo, rau củ sấy và loạt nông sản nhập khẩu
TS Ngô Xuân Nam – Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam (thuộc Bộ NN&MT) – cho biết, từ đầu năm đến nay, các nước thành viên RCEP đã đưa ra 135 thông báo dự thảo và thông báo có hiệu lực về SPS, chiếm 28,2% tổng số thông báo của Thành viên WTO. Riêng thị trường Trung Quốc có 33 thay đổi liên quan đến vấn đề an toàn thực phẩm và an toàn dịch bệnh động thực vật (SPS).
Trong số này, Nghị định 280 của Hải quan Trung Quốc sẽ có hiệu lực từ 1/6/2026, siết mạnh quản lý nông sản, thủy sản nhập khẩu. Cơ quan chức năng cảnh báo doanh nghiệp và các hợp tác xã có thể bị trả hồ sơ, đình chỉ mã xuất khẩu hoặc ách tắc thông quan chỉ vì sai lệch nhỏ trong hồ sơ, bao bì và khai báo hệ thống…
Cụ thể, Thông báo số 27/2026 của GACC hướng dẫn thực hiện Nghị định 280 về quản lý đăng ký doanh nghiệp sản xuất thực phẩm nước ngoài nhập khẩu đưa ra nhiều yêu cầu chặt chẽ hơn đối với doanh nghiệp xuất khẩu thực phẩm vào Trung Quốc.
Theo quy định mới, có 18 nhóm thực phẩm bắt buộc phải được cơ quan có thẩm quyền giới thiệu khi đăng ký xuất khẩu vào Trung Quốc. Trong đó có nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như gạo, rau củ sấy khô, bột gia vị, thủy sản, sản phẩm từ trứng, dầu thực vật, quả khô, hạt điều, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và trái cây đông lạnh trong một số trường hợp đặc biệt.
Riêng với gạo, Trung Quốc đã điều chỉnh cách quản lý từ nhóm “ngũ cốc dùng làm thực phẩm” sang quản lý trực tiếp theo nhóm “gạo”. Theo đánh giá rủi ro của GACC, mặt hàng này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm sinh vật gây hại, dư lượng kim loại nặng như cadimi và nguy cơ liên quan đến gạo biến đổi gen.
Đối với rau củ sấy khô và bột gia vị, phía Trung Quốc đặc biệt lưu ý các nguy cơ về dư lượng phụ gia, sulfur dioxide, ethylene oxide (ETO), vi sinh vật gây bệnh và kim loại nặng vượt ngưỡng cho phép.
Không chỉ siết điều kiện đăng ký, Trung Quốc còn thay đổi cách quản lý hiệu lực mã số doanh nghiệp.
Theo đó, với các doanh nghiệp thuộc diện phải có cơ quan có thẩm quyền giới thiệu, sản phẩm được sản xuất trong thời gian mã số còn hiệu lực vẫn có thể được nhập khẩu ngay cả khi đến thời điểm thông quan mã số đã hết hạn nhưng chưa được gia hạn, miễn là sản phẩm còn hạn sử dụng. Ngược lại, đối với doanh nghiệp tự đăng ký, mã số bắt buộc phải còn hiệu lực tại thời điểm khai báo nhập khẩu.
GACC cũng nhấn mạnh việc khai báo gian dối hoặc sai mã số đăng ký doanh nghiệp có thể dẫn đến việc bị từ chối thông quan hoặc xử lý theo quy định.
Theo Văn phòng SPS Việt Nam, doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý phân biệt rõ sản phẩm nào thuộc diện phải đăng ký thông qua cơ quan có thẩm quyền và sản phẩm nào được phép tự đăng ký trực tiếp với GACC.
Theo quy định mới, có 2.589 mã sản phẩm thuộc diện phải đăng ký qua cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam, trong khi nhiều nhóm sản phẩm khác doanh nghiệp có thể tự đăng ký và tự chịu trách nhiệm.
Đồng thời, doanh nghiệp phải chuẩn bị đầy đủ hồ sơ bằng tiếng Anh hoặc tiếng Trung, kê khai chính xác địa chỉ, thông tin doanh nghiệp và mã HS, mã CIQ tương ứng.
Siết hậu kiểm, doanh nghiệp cần tránh nguy cơ bị “cấm cửa”
Một điểm đáng chú ý khác là Trung Quốc đang chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời áp dụng cơ chế đánh giá rủi ro với từng ngành hàng và từng doanh nghiệp.
Theo tài liệu đánh giá của GACC, các yếu tố như tỷ lệ lô hàng vi phạm, nguy cơ mất an toàn thực phẩm hay các sự cố nghiêm trọng phát sinh tại quốc gia xuất khẩu đều có thể ảnh hưởng đến việc gia hạn hoặc đình chỉ mã số doanh nghiệp.
Trong bối cảnh này, Văn phòng SPS Việt Nam khuyến nghị doanh nghiệp cần tăng cường kiểm soát an toàn thực phẩm trên toàn chuỗi sản xuất, từ vùng nguyên liệu đến cơ sở đóng gói và chế biến. Đồng thời, trước khi xuất khẩu phải chủ động kiểm tra hiệu lực mã số đăng ký doanh nghiệp để tránh rủi ro bị ách tắc hàng hóa tại cửa khẩu.
Ngoài ra, doanh nghiệp cũng được khuyến cáo thường xuyên cập nhật các thông báo SPS mới trên website của Văn phòng SPS Việt Nam và hệ thống CIFER của GACC để kịp thời điều chỉnh hoạt động sản xuất, xuất khẩu.
Theo danh mục mới được phía Trung Quốc công bố, riêng nhóm sản phẩm có nguồn gốc thực vật dùng làm thực phẩm hiện có 25 mặt hàng bắt buộc phải đăng ký thông qua cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam trước khi xuất khẩu.
Danh mục này bao gồm gạo trắng, gạo lứt, gạo tấm, mít sấy, chuối sấy, dừa sấy, vải sấy, nhãn sấy, hạt điều, mắc ca, hạt sen và nhiều loại hạt khác.
Theo thống kê của Bộ NN&MT, Trung Quốc vẫn là thị trường lớn của nông sản Việt trong 4 tháng đầu năm nay, chiếm khoảng 21,1% tổng kim ngạch xuất khẩu.
Thứ trưởng Bộ NN&MT Võ Văn Hưng khẳng định, việc nâng cao năng lực thực thi SPS sẽ là nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới, hướng tới chuyển từ tư duy “đáp ứng yêu cầu thị trường” sang “xây dựng năng lực cạnh tranh bằng tiêu chuẩn, chất lượng và tính minh bạch”.
Việc Trung Quốc liên tục cập nhật và siết chặt quy định nhập khẩu cho thấy thị trường này không còn là “sân chơi dễ tính” như trước đây. Do đó, với doanh nghiệp Việt Nam, việc đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc và quản lý an toàn thực phẩm sẽ trở thành điều kiện bắt buộc nếu muốn duy trì thị phần tại thị trường xuất khẩu nông sản lớn nhất hiện nay.
Theo Brussel Times, quy định này được EU áp với các hãng thời trang bán hàng lớn tại thị trường này, quy mô từ 250 nhân viên và doanh thu trên 50 triệu euro. Doanh nghiệp quy mô dưới ngưỡng trên sẽ có thêm thời gian chuẩn bị đến tháng 7/2030.
Chính sách này thuộc Quy định về thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững (ESPR), buộc doanh nghiệp ngăn chặn lãng phí hàng hóa và lượng tài nguyên tiêu hao trong quá trình sản xuất.
Trước đó, để giữ chi phí sản xuất và giá bán ở mức thấp, nhiều hãng thời trang sản xuất quần áo có vòng đời ngắn ở các nước đang phát triển tại châu Á, Mỹ Latin. Xu hướng sản xuất và tiêu dùng không bền vững dẫn tới lượng hàng sản xuất dư thừa, hàng tồn kho thường bị tiêu hủy.
Theo ước tính của Cơ quan Môi trường châu Âu, khoảng 4-9% tổng số hàng dệt may bị tiêu hủy chưa được một lần sử dụng, tương đương khoảng 264.000-594.000 tấn mỗi năm. Tình trạng này tạo ra khoảng 5,6 triệu tấn khí thải CO2 mỗi năm, bằng tổng khí thải của cả Thụy Điển năm 2021.
EU nhận định việc tiêu hủy hàng hóa không bán được là hành vi lãng phí. Tính riêng ở Pháp, khoảng 630 triệu euro hàng không bán được bị tiêu hủy mỗi năm. Mua sắm trực tuyến cũng góp phần làm trầm trọng thêm vấn đề này. Tại Đức, gần 20 triệu mặt hàng được trả lại hàng năm buộc phải thải bỏ.
Cấm tiêu hủy quần áo là động thái đầu tiên trong loạt chính sách của ESPR. Cơ quan chức năng khuyến khích doanh nghiệp ưu tiên việc tái sử dụng, bằng hoạt động bán lại (giảm giá hoặc thông qua thị trường thứ cấp), quyên góp cho các tổ chức từ thiện.
Việc tiêu hủy chỉ được chấp nhận trong trường hợp hàng hóa không đảm bảo an toàn, hư hại, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc bị tổ chức từ thiện từ chối tiếp nhận. Trong trường hợp không thể tái sử dụng, lượng hàng hóa này phải được ưu tiên tái chế, sau đó mới tính đến phương án tiêu hủy.
Để ngăn việc lạm dụng chính sách, các doanh nghiệp phải cung cấp bằng chứng và công bố lượng tiêu hủy trong báo cáo thường niên, lưu trữ hồ sơ trong 5 năm.
Chính sách này được giới chức EU phác thảo 4 năm trước, nằm trong loạt chính sách "trấn áp" thời trang nhanh, trong bối cảnh mỗi người dân châu Âu thải bỏ 11kg quần áo mỗi năm. Bên cạnh đó, các nhà hoạch định chính sách cũng muốn doanh nghiệp cao cấp thiết lập tiêu chuẩn bền vững, khi nguồn thu ngành thời trang xa xỉ dựa trên yếu tố "phù du và chóng tàn".
Châu Âu kỳ vọng chính sách này sẽ khuyến khích doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tiết kiệm tài nguyên hơn, chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn. Tờ The Industry thông tin hãng thời trang Chanel của Pháp công bố ngưng việc tiêu hủy hàng dệt may tồn kho trước lệnh cấm của EU. Hàng tồn sẽ được hãng chuyển cho bộ phận tuần hoàn dệt may nội bộ. Bộ phận này sẽ chịu trách nhiệm quay vòng sử dụng hàng tồn hoặc tái chế.
Ngày 8/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết đã chỉ đạo Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cắt đứt toàn bộ quan hệ thương mại với Tây Ban Nha. "Chúng tôi không còn muốn giao dịch thương mại với Tây Ban Nha nữa", ông Trump nói khi tới dự hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ).
Tuyên bố này được đưa ra trong bối cảnh Washington tranh cãi gay gắt với Madrid về chi tiêu quốc phòng và Tây Ban Nha không hỗ trợ Mỹ trong cuộc chiến với Iran. Trên Reuters, một quan chức chính phủ Mỹ cho biết Bộ Tài chính, Bộ Thương mại và Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) sẽ cùng làm việc để trình lên ông Trump "danh sách các sản phẩm của Tây Ban Nha dự kiến bị cấm vận trong vài ngày tới". Thông tin này cho thấy lệnh cấm thương mại có thể chỉ mang tính một phần, thay vì toàn diện.
Hồi tháng 2, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết ông Trump không được sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế nhập khẩu. Tuy nhiên, các luật sư thương mại cho biết ông vẫn có thể dùng đạo luật này để cấm vận thương mại hoặc áp trừng phạt kinh tế với một quốc gia.
Để sử dụng IEEPA, ông Trump phải ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia vì "mối đe dọa bất thường hoặc đặc biệt" với an ninh, chính sách đối ngoại hoặc kinh tế. Đạo luật này đã được Mỹ dùng để hạn chế thương mại với Iran, Nga và Triều Tiên. Chúng cũng được dùng để chặn các giao dịch bằng đồng USD của hàng nghìn công ty, cá nhân và tổ chức bị coi là có liên quan đến khủng bố hoặc đe dọa an ninh quốc gia.
Dù vậy, Peter Shane, Giáo sư luật tại Đại học New York, cho rằng "rất khó hình dung" việc một nước thành viên NATO không đạt mục tiêu chi quốc phòng trong thời bình lại tạo ra tình trạng khẩn cấp với Mỹ.
Tuy nhiên, Tòa án Tối cao hồi tháng 2 lại không đưa ra phán quyết về bản chất của tình trạng khẩn cấp mà ông Trump viện dẫn để áp thuế. Việc này đồng nghĩa ông vẫn có thể tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia, Mayur Patel - cựu cố vấn thương mại của phe Cộng hòa tại Ủy ban Tài chính Thượng viện Mỹ, cho biết.
"IEEPA sẽ cho phép ông Trump áp đặt cấm vận", Patel cho biết, kể cả khi quyết định này sau đó có thể bị đưa ra tòa.
Theo Patel, IEEPA cũng cho phép ông Trump áp đặt cấm vận có chọn lọc bằng cách miễn trừ các mặt hàng thiết yếu, tương tự cách ông và người tiền nhiệm Joe Biden từng làm với Nga. Trong trường hợp của Moskva, các sản phẩm thiết yếu loại trừ gồm uranium đã được làm giàu, phân bón và palladium.
Ông Trump trước đây từng miễn trừ linh kiện máy bay khỏi thuế nhập khẩu. Vì vậy, các linh kiện turbine động cơ phản lực từ Tây Ban Nha do ITP Aero sản xuất và được General Electric hay Pratt & Whitney sử dụng có thể được miễn trừ.
Ngoài ra, ông Trump còn có những công cụ khác để áp thuế hoặc trả đũa thương mại, trong đó có Điều khoản 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Điều khoản này nhắm vào các hành vi thương mại không công bằng, hiện được chính quyền Mỹ đề xuất áp dụng để đánh thuế hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức từ 60 đối tác.
Bên cạnh đó, ông còn có thể dùng Điều khoản 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962. Đây là đạo luật từ thời Chiến tranh Lạnh, đã được ông sử dụng để bảo vệ ngành ôtô, thép, nhôm và các lĩnh vực khác được coi là quan trọng với an ninh quốc gia.
Yếu tố khiến mọi biện pháp thương mại nhằm vào Tây Ban Nha trở nên phức tạp khi Liên minh Châu Âu (EU) mới là cơ quan thiết lập chính sách thương mại chung cho các nước thành viên. Dù vậy, Mỹ trước đây cũng từng đe dọa áp thuế riêng với các nước EU liên quan đến thuế dịch vụ số của họ.
Bộ Thương mại Mỹ cũng có thể nhắm vào một số mặt hàng nhập khẩu từ Tây Ban Nha, thông qua các cuộc điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp. Trong nhiệm kỳ đầu, theo đề nghị của ngành olive California, chính quyền Trump đã áp thuế chống bán phá giá 30% với olive đen của Tây Ban Nha theo Đạo luật Thuế năm 1930. Bộ Thương mại Mỹ khi đó mở cuộc điều tra riêng, kết luận các sản phẩm này được hưởng trợ cấp không công bằng.
Theo số liệu của Cục Thống kê Dân số Mỹ, tổng kim ngạch thương mại hàng hóa giữa Mỹ và Tây Ban Nha đạt hơn 47,9 tỷ USD năm ngoái. Nếu tính cả dịch vụ - du lịch, con số này là 74,5 tỷ USD, theo Cục Phân tích Kinh tế thuộc Bộ Thương mại Mỹ. Số liệu này đưa Madrid trở thành đối tác thương mại lớn thứ 23 của Washington.
Mỹ bán hàng cho Tây Ban Nha nhiều hơn mua vào. Họ xuất khẩu 26,6 tỷ USD hàng hóa sang nước này năm ngoái, nhưng chỉ nhập 21,35 tỷ USD, tạo ra thặng dư thương mại 5,25 tỷ USD.
Các mặt hàng Mỹ nhập khẩu nhiều nhất là dược phẩm, máy biến áp và bộ chuyển đổi điện năng, các sản phẩm từ dầu, gạch men và dầu olive. Ở chiều ngược lại, họ xuất khẩu sang Tây Ban Nha dược phẩm, dầu thô, máy bay dân dụng và ngô.
Ngoài thương mại, lệnh cấm vận cũng có thể làm gián đoạn đầu tư song phương. Các doanh nghiệp Tây Ban Nha đã rót 97,2 tỷ euro (111 tỷ USD) vào Mỹ, theo số liệu của Eurostat. Mỹ hiện là điểm đến đầu tư lớn nhất của Tây Ban Nha trên toàn cầu.
Ngược lại, Mỹ cũng là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Tây Ban Nha, với hơn 116 tỷ euro (132,4 tỷ USD) vốn đầu tư sản xuất, tạo việc làm cho khoảng 200.000 người.
Hiện chưa rõ ông Trump sẽ hạn chế công dân Tây Ban Nha đến Mỹ bằng cách nào. Ông cũng chưa cho biết có lệnh cấm công dân Mỹ sang Tây Ban Nha hay không. Chi tiêu của nhóm này được tính là khoản nhập khẩu dịch vụ đối với Mỹ.
Theo cơ quan thống kê Tây Ban Nha, khoảng 4,45 triệu người Mỹ đã đến nước này và lưu trú hơn một ngày năm ngoái, tăng 4,3% so với năm 2024. Số liệu của Ngân hàng Trung ương Tây Ban Nha cho thấy người Mỹ là nguồn thu du lịch lớn thứ tư của nước này trong năm 2024, với 6,15 tỷ euro. Cơ quan này cho biết so với các nhóm khách khác, người Mỹ thường lưu trú lâu hơn và chi tiêu nhiều hơn cho mỗi chuyến đi.
Đây không phải lần đầu ông Trump đe dọa trừng phạt thương mại Tây Ban Nha. Hồi tháng 10/2025, ông nói có thể áp thuế nhập khẩu với nước này vì từ chối cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP tại hội nghị thượng đỉnh NATO trước đó. Đến tháng 3 năm nay, ông yêu cầu Bessent và Đại diện Thương mại Jamieson Greer bắt đầu điều tra để cấm vận toàn bộ hàng hóa từ Tây Ban Nha. Tuy nhiên đến nay, chưa có cuộc điều tra nào như vậy được công bố.
Bộ Công Thương đang lấy ý kiến dự thảo Nghị quyết của Chính phủ ban hành quy định về việc đẩy nhanh triển khai lộ trình sử dụng xăng sinh học E10.
Về giá bán mặt hàng này, Bộ Công Thương đề xuất cho phép cơ quan này và Bộ Tài chính xác định các yếu tố cấu thành trong công thức giá cơ sở xăng dầu và công bố giá cơ sở để thực hiện điều hành giá xăng dầu đối với mặt hàng xăng E10 kể từ ngày 1/6.
Từ ngày 1/6, xăng E10 RON 95-III sẽ được sử dụng để công bố giá cơ sở. Trước ngày 1/9, Bộ Công Thương sẽ công bố mặt hàng nhiên liệu sinh học tiêu dùng nhiều nhất để áp dụng cơ chế công bố giá cơ sở.
Đối với giá cơ sở xăng E10, giá xăng dầu thế giới sẽ được Bộ Công Thương xác định dựa trên bình quân giá xăng RON 95 trên thị trường quốc tế giữa hai kỳ điều hành. Giá ethanol nhiên liệu do Bộ Tài chính xác định để đưa vào công thức tính giá.
Các chi phí như nhập khẩu, vận chuyển, premium, lợi nhuận định mức và chi phí kinh doanh được áp dụng theo cơ chế hiện hành của xăng RON 95 và E5 RON 92. Khi đầy đủ dữ liệu chi phí, Bộ Tài chính sẽ phối hợp Bộ Công Thương tổng hợp, xác định và công bố giá cơ sở xăng E10.
Thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu phải báo cáo đầy đủ, kịp thời và chính xác cho Bộ Tài chính, Bộ Công Thương các số liệu phục vụ tính giá cơ sở xăng E10, gồm giá ethanol, tỷ lệ phối trộn, chi phí vận chuyển, tồn trữ, hao hụt và các chi phí hợp lý khác; đồng thời chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung báo cáo.
Thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu được phép thuê các đơn vị đủ năng lực để thử nghiệm, kiểm tra chất lượng xăng dầu theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, phục vụ hoàn thiện hồ sơ cấp Giấy chứng nhận đăng ký cơ sở pha chế xăng dầu.
Cơ chế này có hiệu lực từ ngày nghị quyết được ký cho đến khi có nghị định mới thay thế, bổ sung cho Nghị định 83/2014 về kinh doanh xăng dầu.
Một điểm đáng chú ý khác trong dự thảo đề xuất Chính phủ giao Bộ Tài chính nghiên cứu điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế bảo vệ môi trường theo hướng tạo chênh lệch giá đủ hấp dẫn giữa xăng sinh học và xăng khoáng.
Đồng thời nghiên cứu đề xuất các chính sách theo hướng khuyến khích phát triển ngành công nghiệp nhiên liệu sinh học, sử dụng xăng sinh học ổn định lâu dài.
Theo dự thảo, Bộ Công Thương sẽ điều phối nguồn cung ethanol, xăng nền và giám sát lộ trình triển khai xăng E10 theo từng giai đoạn.
Đến ngày 31/5, các doanh nghiệp đã sẵn sàng hạ tầng như PV OIL và Petrolimex được khuyến khích mở rộng bán xăng E10. Từ ngày 1/6, dự thảo đề xuất triển khai đồng loạt phân phối xăng E5 và E10 trên toàn quốc theo Thông tư 50/2025.
Theo dự thảo, các bộ, ngành và địa phương sẽ phối hợp triển khai lộ trình xăng E10, trong đó Bộ Xây dựng rà soát tiêu chuẩn hạ tầng phối trộn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy hoạch vùng nguyên liệu và công bố chỉ số giảm phát thải.
UBND các tỉnh, thành hỗ trợ doanh nghiệp nâng cấp hạ tầng, tăng cường kiểm tra chất lượng xăng sinh học. Các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, sản xuất và nhập khẩu nhiên liệu sinh học phải chủ động nguồn cung, nâng cấp hệ thống phối trộn, phân phối và hoàn tất kế hoạch chuyển đổi sang kinh doanh xăng E10 trước ngày 1/6.
