Khi SpaceX lên sàn Nasdaq với mức định giá khoảng 1.770 tỷ USD, không chỉ các lãnh đạo hay kỹ sư công nghệ hưởng lợi. Hàng nghìn nhân viên từ thợ hàn, kỹ thuật viên đến công nhân sản xuất cũng bất ngờ trở thành những “triệu phú trên giấy”.
Juan Hernandez là một trong số đó. Năm 2015, khi gia nhập SpaceX ở vị trí thợ hàn, ông nhận mức lương 28 USD/giờ cùng khoản cổ phiếu trị giá 10.000 USD. Khi ấy, Hernandez không kỳ vọng quá nhiều bởi những công việc theo giờ trước đây chưa từng mang lại cho ông quyền sở hữu cổ phần doanh nghiệp.
Theo Fortune, trước thời điểm SpaceX giao dịch trên sàn, công ty định giá IPO ở mức 135 USD/cổ phiếu. Với 6.500 cổ phiếu nắm giữ, số cổ phần của Hernandez được định giá khoảng 880.000 USD.
Không chỉ kỹ sư, công nhân sản xuất cũng sở hữu cổ phần lớn
IPO SpaceX tạo khác biệt so với nhiều công ty công nghệ khi tài sản không chỉ tập trung vào nhóm sáng lập, lãnh đạo hay kỹ sư phần mềm. Theo phân tích của Hill.com được New York Times trích dẫn, khoảng 400 nhân viên SpaceX được dự báo sở hữu lượng cổ phần trị giá hơn 100 triệu USD.
Những người hưởng lợi gồm nhiều vị trí trực tiếp tạo ra sản phẩm như thợ hàn, thợ gia công, kỹ thuật viên và công nhân nhà máy - lực lượng tham gia chế tạo tên lửa và xây dựng cơ sở phóng.
Ruchir Shah, CEO của SkillCat, nền tảng đào tạo nghề trực tuyến, cho rằng việc nhóm lao động kỹ thuật được hưởng cổ phần phản ánh vai trò ngày càng quan trọng của nhân lực sản xuất trong các doanh nghiệp công nghệ cao. “Những người này là một trong những lực lượng quan trọng nhất để SpaceX phát triển. Việc tìm được thợ hàn giỏi hay thợ gia công giỏi cũng khó, thậm chí còn khó hơn tìm một lập trình viên, bởi thị trường đang thiếu hụt nhân lực nghiêm trọng”, Shah nói.
Theo bản cáo bạch IPO, SpaceX phân phối cổ phần cho nhân viên thông qua các chương trình quyền chọn cổ phiếu khi tuyển dụng, thăng chức, thưởng hiệu suất và chương trình mua cổ phiếu dành cho nhân viên. Khi còn là công ty tư nhân, SpaceX cũng tổ chức các đợt thanh khoản 2 lần mỗi năm, cho phép nhân viên bán một phần cổ phần đang nắm giữ.
Giá cổ phiếu giảm khiến tài sản triệu USD thay đổi nhanh chóng
Thương vụ IPO SpaceX huy động 75 tỷ USD, đưa công ty đạt mức định giá khoảng 1.770 tỷ USD, theo Nasdaq. Đây là thương vụ IPO lớn nhất lịch sử, gần gấp 3 lần kỷ lục trước đó của Saudi Aramco với 25,6 tỷ USD năm 2019. Nhưng diễn biến cổ phiếu sau IPO cho thấy giá trị tài sản của nhân viên có thể thay đổi rất nhanh.
Cổ phiếu SpaceX mở cửa ở mức 150 USD trong ngày giao dịch đầu tiên 12/6, tăng lên mức cao nhất 225,64 USD vào ngày 16/6 trước khi giảm trở lại. Theo dữ liệu từ TradingView, cổ phiếu SpaceX xuống mức thấp nhất lịch sử 145,07 USD vào ngày 10/7. Với Hernandez, 6.500 cổ phiếu từng có giá trị khoảng 1,05 triệu USD theo giá đóng cửa phiên đầu tiên 160,95 USD. Khi cổ phiếu giảm về mức đáy trên, giá trị số cổ phần này còn khoảng 942.500 USD.
Ngoài biến động giá, nhân viên SpaceX còn phải chờ các quy định mở khóa cổ phiếu trước khi có thể bán ra. Theo bản cáo bạch IPO, phần lớn người nội bộ chỉ được bán tối đa 20% lượng cổ phiếu sau báo cáo lợi nhuận quý đầu tiên. Các phần còn lại được mở khóa theo nhiều giai đoạn từ 70-135 ngày sau IPO, trong khi toàn bộ hạn chế còn lại được gỡ bỏ sau ngày thứ 180.
Bài toán mới của những người bất ngờ sở hữu tài sản lớn
Sự kiện SpaceX cũng đặt ra câu hỏi về cách quản lý tài sản khi người lao động trở thành cổ đông lớn của doanh nghiệp. Jason Schloetzer, phó giáo sư kế toán tại Trường Kinh doanh McDonough thuộc Đại học Georgetown, cho rằng cổ phần nhân viên tại SpaceX về bản chất là một khoản thù lao gắn với đầu tư mạo hiểm.
“Về bản chất, đây là khoản thù lao dựa trên vốn đầu tư mạo hiểm dành cho nhân viên của một công ty xây dựng tên lửa”, Schloetzer nói với Fortune. Theo ông, nhiều nhân viên tích lũy cổ phần thông qua chương trình mua cổ phiếu ưu đãi, tức sử dụng tiền lương để đầu tư vào công ty thay vì chỉ nhận cổ phần miễn phí.
Jamie Battmer, giám đốc đầu tư tại Creative Planning, nói với CNBC rằng cổ phiếu SpaceX chiếm tới 90% tổng tài sản ròng của nhiều nhân viên, khiến họ đối mặt với rủi ro tập trung lớn vào một loại tài sản.
Trong khi đó, nhà phân tích Nicolas Owens của Morningstar định giá hợp lý của SpaceX ở mức 63 USD/cổ phiếu, thấp hơn khoảng 53% so với giá IPO. Ông cho biết đánh giá này dựa trên các phép tính tài chính thay vì sự hoài nghi về doanh nghiệp.
Sự gia tăng tài sản nhanh chóng cũng tạo ra nhu cầu mới trong ngành quản lý tài sản. Hơn 100 nhân viên SpaceX đã phải hợp lực để đàm phán mức phí tư vấn ưu đãi, cho thấy áp lực quản lý khối tài sản khổng lồ từ "trên trời rơi xuống" là không hề nhỏ.
Ông Jason Van de Loo, CEO của Choreo, ví việc này giống như việc nhận một khoản thừa kế lớn trong chớp mắt. Trong khi đa số các nhà đầu tư phải mất hàng chục năm để tích lũy, thì nhân viên SpaceX đối mặt với thách thức phải đưa ra hàng loạt quyết định tài chính quan trọng chỉ trong thời gian ngắn.
Tin Gốc: Dân Trí